Ağciyərlərin funksional testləri

Nəfəsvermənin maksimal sürəti (PEF)

• Bax proqram .

Əsas məqamlar

• PEF (ing. peak expiratory flow, nəfəsvermənin maksimal sürəti) göstəriciləri (şəkil ) tənəffüs yollarının diametri, ekspirator əzələlərin gücü və ağciyər toxumasının elastikliyindən asılıdır. PEF ölçülməsi ağciyərlərin ventilyasiya qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə oluna bilər. Bununla bərabər, orta-ölçülü və ya kiçik tənəffüs yollarının obstruksiyası PEF göstəricisinə təsir göstərmir ki, bunlar yüngül bronxial astma və başlanğıc mərhələli xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX) zamanı geniş rast gəlinir.
• Tütün çəkənlərdə, PEF göstəricisində azalma XOAX-ə işarə edə bilər.
• PEF ölçülməsini həkim kabinetində yerinə yetirmək çətinlik törətmir.

Göstərişlər

• Ventilyasiya qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi
• Bronxial astmanın diaqnostikası
  • Gün ərzində tənəffüs yolları obstruksiyasında variasiya və evdə və iş yerində bronxodilatatorlara cavab reaksiyasının monitorinqi.
  • Həkim kabinetində skrininq-xarakterli bronxodilator sınağı (tərcihən FEV₁  (ing. forced expiratory volume in one second, 1 saniyədə forsirə olunmuş nəfəsvermənin həcmi) ölçən cihaz ilə)
• Bronxial astma terapiyasının effektivliyinə kontrol nəzarət
• XOAX şübhəsi

PEF ölçülməsi

• Avropa standartına uyğun qeyri xətti şkalalı PEF ölçü cihazı istifadə edilməlidir.
• Sınaq zamanı pasiyent dayanmış və ya oturmuş vəziyyətdə olmalıdır.
• Maksimal nəfəsalmadan sonra maksimal qısa nəfəsvermə həyata keçirilir.
• Ağız bucaqlarından hava axınının qarşısını almaq məqsədilə, nəfəsvermə zamanı dodaqlar borunun müştüyü ətrafında sıx yumulur.
• Ən yaxşı iki nəticə arasındakı fərq 20 l/dəq həddini aşarsa, sınaq üç dəfə və ya daha çox təkrar edilir.
• Ən yaxşı göstərici qeydə alınır.
• Nəticələr yaş, cins və boya müvafiq referens göstəricilərlə müqayisə edilir (şəkil ).

Bronxial astmanın diaqnostikasında PEF monitorinqi

• PEF ölçülməsi
  • PEF iki həftə ərzində səhərlər və axşamlar bronxodilatator inhalyasiyasından (adətən beta-simpatomimetik) əvvəl və ondan 15 dəq sonra qeydə alınır.
  • Simptomlar meydana çıxdıqda, digər şərtlər altında (xarici təsir, fiziki hərəkətlər və s.) əlavə PEF ölçmələri aparılmalıdır.
• İnterpretasiyası
  • 24 saat ərzində PEF variasiyasının ən azı 20% (və 60 l/dəq-dən çox) təşkil etməsi (ən yüksək və ən aşağı PEF göstəriciləri arasındakı fərqin onların orta göstəricisinə nisbəti) anomaliya olaraq interpretasiya edilməlidir. Faizlə ifadə edilmiş PEF variasiyasının hesablanması üçün kompüter proqramları mövcuddur .
  • PEF göstəriciləri 15% və ya daha çox və başlanğıc səviyyədən ən azı 60 l/dəq qədər yaxşılaşarsa, bronxodilatatora alınan cavab çox yüksək dərəcədədir.
  • 2 həftəlik kontrol müddətində ən azından 3 dəfə çox böyük gündəlik variasiya və/və ya bronxodilatatora çox yüksək dərəcəli cavab reaksiyasının qeydə alınması halında, dəyişiklik bronxial astma üçün diaqnostikdir.
  • Gün ərzində variasiyanın olmaması ilə aşağı PEF göstəriciləri XOAX-ə işarə edə bilər, lakin bu nəticə spesifik deyil.
  • Kontrol ölçmələr həmişə səhər və axşam eyni vaxtda aparılmalıdır. Gün ərzində göstəricilər arasında ən böyük fərqlər çox zaman erkən səhər və gec axşam vaxtlarda yerinə yetirilmiş sınaqlar arasında müşahidə edilir.

İş yerində PEF monitorinqi

• PEF ölçülməsi
  • PEF göstəricisinin ölçülməsi ilk olaraq səhər oyandıqda, gün ərzində təxminən hər 2 saatdan bir, axşam yatağa getməzdən öncə və simptomlar meydana çıxdığı halda, ehtiyac yarandıqca yerinə yetirilir.
  • Monitorinq ən azı 2 həftə müddətində həm iş, həm də qeyri-iş günlərində davam etdirilməlidir; daxil edilənlərin sayı bərabər olmalıdır.

Spirometriya

Əsas məqamlar

• Spirometriya ağciyərlərin funksional testləri arasında ən önəmlisidir.
• Spirometriya ventilyasiya qabiliyyəti və ağciyər həcmlərinin qiymətləndirilməsi üçün istifadə olunur.

Göstərişlər

• Ağciyər funksiyasının dəyərləndirilməsi (cib-spirometri)
• Respirator simptomların (dispnoe, öskürək, xırıltı) səbəblərinin araşdırılması
• Obstruktiv ağciyər xəstəlikləri (bronxial astma, XOAX) zamanı diaqnostika və kontrol nəzarət
• Restriktiv ağciyər xəstəlikləri (məs., ağciyər toxuması xəstəlikləri, sinir-əzələ xəstəlikləri) zamanı diaqnostika və kontrol nəzarət
• Ağciyər xəstəliyi ilə olan pasiyentlərin işləmə qabiliyyəti və əmək qabiliyyətinin itirilmə dərəcəsinin dəyərləndirilməsi
• Cərrahi əməliyyatlar və digər müdaxilələr üçün funksional rezervin dəyərləndirilməsi
• Şüa terapiyası, cərrahi müalicə və farmakoterapiya effektlərinin monitorinqi

Müayinəyə hazırlıq

• Müayinədən əvvəl
  • 2 saat ərzində siqaret çəkməmək
  • 4  saat ərzində qəhvə, çay, kola və digər stimuləedici içkilərdən imtina
  • 4 saat ərzində ağır qidalar qəbul etməmək
  • 2 saat müddətində ağır fiziki hərəkətlər və soyuq hava ilə nəfəs almaqdan çəkinmək.
  • 24 saat müddətində alkoqollu içkilər qəbulundan çəkinmək.

Spirometriyadan əvvəl dərman preparatları

• Müayinə diaqnostik məqsədlə aparıldıqda, bronxlara təsir edən dərman preparatları aşağıdakı tövsiyələrə müvafiq şəkildə dayandırılmalıdır:
  • qısamüddətli təsirə malik betasimpatomimetiklər və antixolinergik preparatlar, həmçinin leykotriyen reseptorları antaqonistləri: 12 saat – 3 gün
  • teofillinlər, öskürək əleyhinə preparatlar: 3 gün
  • uzunmüddətli təsirə malik betasimpatomimetiklər və antixolinergik preparatlar: 2–12 gün
  • kombinə olunmuş preparatlar (qlükokortikoid üstəgəl formoterol və ya salmeterol):
    • təkcə simpatomimetik effektinin aradan qalxması üçün 48 saat
    • eyni zamanda qlükokortikoidin təsirinin aradan qalxması üçün 4 həftə
  • Diaqnostik spirometriyadan əvvəl antihistamin preparatların dayandırılmasına ehtiyac olmur.
• Spirometriya ağciyər preparatının effektivliyinin, işləmə qabiliyyətinin və ya cərrahi risklərin dəyərləndirilməsi üçün yerinə yetirilirsə, dərman preparatı sınaqdan öncə dayandırılmamalıdır.

Əks göstərişlər

• Əvvəlki 2 həftə ərzində kəskin respirator infeksiya
• Ürəyin ağır işemik xəstəliyi
• Ağır formalı aritmiyalar (bronxodilatator testi ilə təşviq edilə bilən)
• Kəskin pnevmotoraks (diskresion)
• Yoluxucu ağciyər vərəmi (bəlğəm yaxması müsbət)

Cihazlar

• Həkim kabineti şəraitində istifadə üçün cib spirometrləri (yalnız FEV₁ və FVC (ing. forced vital capacity, forsirə olunmuş həyat tutumu) ölçülməsi üçün)
• Laborator şəraitdə istifadə üçün axın-həcm spirometrləri (ATS (Amerika Torakal Cəmiyyəti) /ERS (Avropa Respirator Cəmiyyəti) keyfiyyət meyarları)
  • Axın-həcm spirometrlərinin kalibrlənməsi, onların istifadə edildiyi hər gün kalibrasiya şprisi (pompası) vasitəsilə yerinə yetirilməlidir.
• Tibb heyəti spirometrlərin düzgün istifadə edilməsi istiqamətində təlim keçməlidir.

Metodlar və parametrlər

• Pasiyentin boyu və çəkisini ölçün.
• Qəbul edilən hər hansı dərman preparatı ilə bağlı qeyd aparın (sonuncu doza nə zaman qəbul edilmişdir).
• Pasiyentdən belini düz saxlamaqla oturmasını xahiş edin. Burun klipsi yerləşdirin.
• Pasiyentdən dodaqlarını müştük ətrafında kip yummasını xahiş edin.
• Pasiyentdən maksimal nəfəs almasını və ardınca mümkün qədər tez və tam nəfəs verməsini xahiş edin.
• Məqsəd 3 eyniformalı axın-həcm əyrilərinin  və ya cib spirometri vasitəsilə mümkün maksimal oxşar 3 FEV₁ göstəricisinin əldə olunmasından ibarətdir (bax təkrarlanma meyarları).
• Ayrı-ayrı əyrilərin məqbul hesab edilməsi üçün meyarlar
  • Kəsilməz əyri
  • Nəfəsvermə müddətində öskürəyin olmaması
  • Nəfəsvermənin maksimal sürətinin tez əldə olunması üçün nəfəsvermənin yetəri qədər sürətli başlanğıcı
  • Yetəri qədər uzun nəfəsvermə ("hamısı xaric edilməli")
• Sınağın təkrarlanma meyarları
  • FEV₁: iki ən yüksək göstəricinin arasında fərq 150 ml-dən çox olmamalıdır
  • FVC: iki ən yüksək göstərici arasında fərq 150 ml-dən çox olmamalıdır
• Parametrlər (şəkil )
  • Forsirə olunmuş həyat tutumu (FVC (ing. forced vital capacity); istənilən məqbul əyrinin ən yüksək göstəricisi)
  • Bir saniyədə forsirə olunmuş nəfəsvermənin həcmi (FEV₁ (ing. forced expiration in one second); istənilən məqbul əyrinin ən yüksək göstəricisi)
  • FEV₁/FVC (maksimal göstəricilərin nisbəti)
  • Nəfəsvermənin maksimal sürəti (ing. PEF, peak expiratory flow) və nəfəsvermənin ortası və sonunda sürət (MEF₅₀ (ing. maximal expiratory flow at 50%, ağciyərlərin forsirə olunmuş həyat tutumunun 50% səviyyəsində maksimal ekspirator axın) və MMEF (ing. maximal mid-expiratory flow, maksimal orta-ekspirator axın)) FEV₁ + FVC cəminin maksimum olduğu əyridən çap edilir.

Spirometriya nəticələrinin qiymətləndirilməsi

• Spirometriya nəticələri əldə edilmiş göstəricilərin referens ölçülərlə müqayisəsi və alınan əyrinin formasının təhlili ilə qiymətləndirilir (şəkil ).
• Fin referens göstəriciləri Finlandiya əhalisi üçün tətbiq edilir . Finlandiya üçün yeni, FEV1 xaricində bütün parametrlərdə əhəmiyyətli dəyişikliklərin edildiyi referens göstəricilər tezliklə dərc ediləcəkdir."?>
• Yeni multi-etnik referens göstəricilər tövsiyə edilir . Bir sıra ölkələr (məs., Finlandiya) öz populyasiyaları üçün spesifik referens göstəricilərə malikdir.
• ,"?>Yeni referens  göstəricilərdən istifadə edən zaman, normal FEV₁ və FVC variasiyalarının aşağı limitləri z-göstərici və ya z-score (SD standart deviasiya ilə eyni) ilə təyin edilir. Bütün parametrlər üçün normanın aşağı həddi z-score –1,65 olaraq təyin edilir, bu da o deməkdir ki, sağlam şəxslərin 95%-dən çox hissəsi bundan yüksək göstəricilərə malik olacaq.
  • FEV₁ üçün, z-score –1,65 ölçüsü 40-yaşlı şəxslərdə referens göstəricilərin 80%-nə, 70-yaşlılarda isə referens göstəricilərin təxminən 70%-nə ekvivalentdir, bu da daha yuxarı yaş qruplarında ölçmə nəticələrinin daha geniş variasiyası ilə əlaqədardır.
• Tənəffüs yollarının obstruksiyası meyarı: FEV₁/FVC üçün z-score –1,65-dən aşağı FEV1/FVC referens göstəricinin 88%-dən aşağı və ya 0,7-dən kiçik MEF50 referens göstərici ilə müqayisədə azalmış, FVC göstəricisi isə normada (konveksiya əyrisi)"?>
• Obstruksiyaya işarə edən məlumatlar: PEF, MEF₅₀ və ya MMEF göstəricisi azalmış (z-score –1,65-dən aşağı) ikən, FVC normada (bu halda əyri oyuqlu formaya malikdir).
• Ağciyər həcminin kiçilməsi, yəni restriksiya meyarları
  • Həyat tutumu (həm FVC, həm də ləng həyat tutumu [ing. SVC, slow vital capacity]) azalmışdır (z-score –1,65-dən aşağıdır).
  • Bronxial obstruksiya ilə olan pasiyentlərdə, kiçik tənəffüs yollarında havanın tutulub saxlanılması ilə əlaqədar FVC çox zaman azalır (dinamik restriksiya).

Bronxodilatasion test

Göstərişlər

• Geri dönə bilən obstruksiyanın aşkar edilməsi (bronxial astma? XOAX?)
• Bronxial astma üçün dərman terapiyası uyğunluğunun dəyərləndirilməsi: pasiyent öz standart dərman preparatlarını təlimata müvafiq istifadə etməlidir (dərman preparatının həqiqətən istifadə edildiyini dəqiqləşdirin və qəbul vaxtını hesabatda qeyd edin).

Sınağın aparılması

• Spirometriya simpatomimetikin inhalyasiyasından əvvəl (0,4 mg salbutamol) və ondan 10-15 dəq sonra aparılır.

Nəticələrin interpretasiyası

• Bronxial astma üçün diaqnostik əhəmiyyətə malik dəyişikliklər:
  • FEV₁ və/və ya FVC 12% və 0,20 l-dən az olmayaraq artmışdır
• Bronxial astma mövcudluğuna işarə edən dəyişikliklər:
  • MMEF 33% və/və ya 0,4 l-dən az olmayaraq artmışdır
  • MEF₅₀ artımı 36% və/və ya 0,3 l/s-dən az deyil 
  • PEF 23% və/və ya 1,0 l/s-dən az olmayaraq artmışdır
• Axın sürətində dəyişikliklər xətalarla bağlı ola bilər ki, bunların aşkarlanması üçün xüsusi professional hazırlıq tələb olunur.

Tipik nəticə profilləri

• Ağciyərlərdə müxtəlif növ dəyişikliklər zamanı axın-həcm əyriləri şəkildə təqdim edilmişdir .

Bronxial astma

• FEV1, FEV₁/FVC, PEF, MEF₅₀ və MMEF azalmışdır (obstruksiya), yaxud yüngül və ya yaxşı nəzarət altında saxlanılan bronxial astmada müvəqqəti normaldır.
• Həmçinin FVC da azala bilər (dinamik restriksiya) lakin VC (həyat tutumu, ing. vital capacity) çox zaman FVC ilə müqayisədə yuxarıdır.
  • FVC ağır bronxial astma zamanı azalmış ola bilər (dinamik restriksiya) və belə hallarda VC göstəricisi əhəmiyyətli dərəcədə FVC səviyyəsini üstələyə bilir.
• Bronxodilatator sınağı zamanı göstəricilərdə əhəmiyyətli irəliləyiş müşahidə edilir (yuxarıda bax).

Xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi (XOAX)

• FEV₁ və FEV₁/FVC azalmışdır. Xəstəliyin erkən mərhələsində, yalnız MMEF və ya MEF₅₀ azalmış ola bilər (xırda tənəffüs yollarının obstruksiyası).
• Xüsusilə emfizemada, MMEF və MEF₅₀ çox aşağı ola bilər (kollaps-tipli nəticə).
• FVC çox zaman azalmış olur (dinamik restriksiya).
• Bronxodilatasion test zamanı əhəmiyyətli dərəcəli cavab reaksiyası müşahidə edilmir.

Restriktiv ağciyər xəstəliyi

• FEV₁, FVC və VC azalmışdır, lakin FEV₁/FVC normadadır.
• Səbəblərə ağciyərdə parenximal proseslər (alveolit, fibroz), plevra üzərində fibroz yığıntılar, plevral effuziya, döş qəfəsi və ya onurğanın döş hissəsinin deformasiyası, piylənmə, xroniki ürək çatışmazlığı və aorta-koronar şuntlama əməliyyatının fəsadları aid ola bilər.
• Bronxodilatasion test zamanı əhəmiyyətli dərəcəli cavab reaksiyası müşahidə edilmir.

Ağciyərlərin funksional qiymətləndirilməsi üçün digər testlər

• Ağciyərlərin funksiyasının dəyərləndirilməsi üçün geniş istifadə edilən digər testlərə aiddir
  • ağciyərlərin diffuzion qabiliyyətinin ölçülməsi, bu ağciyər toxuması funksional pozğunluqlarının daha detallı müayinəsi üçün istifadə oluna bilər (məs., ağciyər fibrozu və ya emfizema zamanı) 
  • bronx əzələlərinin yığılma qabiliyyətinin ölçülməsi (histamin və ya metaxolin təsirinə məruz qalma) ki, bu bronxial astmanın diaqnostikası üçün vacibdir
  • nəfəs verilən havada azot oksidinin ölçülməsi, tənəffüs yollarında eozinofil iltihab olmasını aşkar edir, bu da əksərən bronxial astma ilə assosiasiya olunur
  • ağciyər həcmlərinin He-spirometriya və ya bodipletizmoqrafiya vasitəsilə ölçülməsi (ümumi tutum və qalıq hava).

Viljanen AA, Halttunen PK, Kreus KE, Viljanen BC. Spirometric studies in non-smoking, healthy adults. Scand J Clin Lab Invest Suppl. 1982;159:5-20 Quanjer PH, Stanojevic S, Cole TJ et al. Multi-ethnic reference values for spirometry for the 3-95-yr age range: the global lung function 2012 equations. Eur Respir J 2012;40(6):1324-43. Kainu A, Timonen KL, Toikka J et al. Reference values of spirometry for Finnish adults. Clin Physiol Funct Imaging 2016;36(5):346-58.