Dadbilmənin pozğunluqları

Başlıq

Dadbilmənin pozğunluqları

 

Əsaslar

• Beş əsas dadlara şirin, duzlu, acı, turş və umami (qlütamat dadı) aidir.
• Qəbul olunanın dadbilməsi defekti yoxsa qoxu hissiyyatının pozulması olduğunu müəyyən olunmalıdır .
  • Dad və qoxu hissiyyatının bir birindən fərqləndirilməsi çətin ola bilər, belə ki, bəzi dad hissiyyatları nazofarinqs vasitəsilə qoxu epitelinə yayılan qoxu kimi qəbul edilir.
  • Anamnez toplayan zaman xəstəyə əsas dadlar barədə suallar verilməlidir: o şirin, duzlu, acı və  turş dadları hiss edə bilirmi?
• Ağız suyu sekresiyası dadbilmə qabiliyyəti üçün vacibdir. 

Dadbilmə qabiliyyətinin zəifləməsi (hipogeziya)

• Hipogeziya dad bilmə hissiyyatının ötürülməsinin istənilən səviyyəsində baş verən zədələnmə nəticəsində əmələ gələ bilər.
  • Dad məməciklərinin və ya ağız boşluğu və udlağın selikli qişasının zədələnməsi.
  • Periferik sinirlərin (kəllə) zədələnməsi (VII, IX, X)
  • Mərkəzi səbəblər

     

• Dad hissiyatının qavranılması üçün lazım olan kimyəvi reaksiyaların gedişində müəyyən olan pozulmalar müxtəlif tibbi vasitələri (dərman vasitələrinin) və sistem xəstəliklərin təsiri altında yarana bilər.
• dad bilmə hissiyatının pozulması kamiyyətcə (agevziya = dad bilmə hissiyatının tam olmaması, hipogevziya = dad bilmə hissiyatının azalması) və keyfiyyətcə (disgevziya = dad hissinin dəyişməsi, paragevziya = bütün dadları xoşagəlməz kimi qəbul etmək)  ola bilər. 
• Dadbilmənin tam itməsi çox nadir haldır.
• Dadbilmənin zəifləməsi (azalması) və ya dəyişməsi daha çox müşahidə edilir. dadbilmənin dəyişməsi zamanı xəstələr adətən acı, turş və metal dadı hiss edirlər.
•  Dad pozğunluqlarına yaş, nevroloji xəstəliklər, siqaret çəkmə (qoxu hissiyatının azalması ilə əlaqəli)"?>, pis oral gigiyena, dərman preparatları, radioterapiya, orofarengeal bölgəə cərrahi əməliyyatlar səbəb ola bilər.
• Epilepsiya və ya psixiatrik xəstəlikləri olan xəstələrdə dadbilmə hallusinasiyaları (fantogevziya) qeyd edilə bilər.

 

Dadbilmə pozğunluqlarının səbəbləri

• Ağız boşluğunun selikli qişasının zədələnmələri
  • Quru ağız sindromu
  • Infeksiyalar (göbələk, virus yaxud bakterial)
• B₁₂ defisiti
• Dərman preparatları"?>
  • Antihipertenziv və ürək dərmanları: AÇF inhibitorları, diuretiklər, kalsium-kanal blokatorları, beta blokatorlar, lozartan, spironolactone, antihiperlipidemik preparatlar
  • Psixoaktiv preparatlar: benzodiazepinlər, trisiklik antidepressantlar, litium (metal dadı), antipsixotiklər, hipnotiklər, MSS stimulantları
  • Antibakteriallar: ciprofloxacin, azithromycin, metronidazole, tetracycline
  • Antifunqallar: griseofulvin, terbinafine
  • Antivirallar: aciclovir, ganciclovir, oseltamivir
  • Nevroloji preparatlar: epilepsiya preparatları, miqren və Parkinson xəstəliyi əleyhinə preparatlar, antixolinergiklər, acetazolamide, baclofen, dantrolene
  • Terbinafine AÇF inhibitorları Kalsium-kanal blokatorları Penicillamine Trisiklik antidepressantlar Lipid modifikasiyaedici preparatıar Litium"?>
    • Xərçənəleyhinə preparatlar"?>
    • İltihabəleyhinə preparatlar: parenteral qızıl, penicillamine, dexamethasone, beclomethasone, budesonide
    • Metformin
    • Carbimazole
    • Diqqət! Dərmana bağlı yaranmış dadbilmə pozğunluqları dərmanın qəbulunun dayandırılmasından sonra uzun müddət davam edə bilər.
  • Qurğuşun və ya civə zəhərlənələri
  • Endokrin xəstəliklər (diabet, tiroid xəstəlikləri)
  • Sistemik böyrək və ya qaraciyər xəstəlikləri
  • Autoimmun xəstəliklər: Şöqren sindromu
  • Periferik sinir zədələnməsi: üz, qlossofarengeal yaxud vaqal sinir zədələnmələri Üz, qlossofarengeal və ya vaqal sinirlərə zədə "?>
  • Mərkəzi səbəblər
    • Beyin şişləri, beyin zədələnməsi
    • Vaskulyar (beyin infarktı, serebral hemorragiya)
    • Neyrodegenerativ xəstəliklər (Alsheymer yaxud Parkinson xəstəliyi)
    • Dağınıq skleroz

Müayinələr və müalicə

Müayinələr

• Ətraflı anamnez toplanması (altda yatan patologiyalar, dərmanlar və onların qəbulunun başlanılma zamanı, qoxunun yaxud dadbilmənin daha çox pozulduğu)
• Ətraflı otorinolaringoloji müayinə
• Kəllə sinirlərinin müayinəsi (ən azından VII, IX və X sinirləri)
• Qoxubilmənin pozulmasına səbəb ola bilən səbəblər istisna edilməlidir (kəskin rinit, maksillyar sinusit, allergik soyuqdəymə, polipoz, başın travması).
  • Dadbilmənin pozulduğunu bildirən xəstələrin əksəriyyətində əslində qoxubilmə pozulmuşdur .
  • əsas dad bilmə hissiyatlarln qavraması barədə suallar ver.
• Xüsusi müayinədə dadbilməni müəyyən edən analizlərin aparılması keyfiyyət pozğunluqlarını aşkara çıxarmağa imkan verir. Kəmiyyət pozğunluqlarını müəyyən etmək üçün analizlər yoxdur.

Müalicə

• Dadbilmə pozğunluqlarının müalicəsi üçün spesifik müalicə yoxdur.
• Yaxşı oral gigiyena və selikli qişaların nəmliyi çox önəmlidir.
• Qəbul olunan qidalara ədviyyatların və dadlandırıcıların əlavə edilməsinə, qidanın təqdimatının yaxşılaşdırılmasına  diqqət etmək lazımdır.
• Dadbilmə qabiliyyətinə təsir göstərən istənilən preparat aşkar edilməsi və mümkünsə dəyişdirilməlidir.

 

 

•  
•  
•  
•  
•  
•  
•  
•  
•  
•  

Vennemann MM, Hummel T, Berger K. The association between smoking and smell and taste impairment in the general population. J Neurol 2008 Aug;255(8):1121-6. Doty RL, Bromley SM. Effects of drugs on olfaction and taste. Otolaryngol Clin North Am 2004 Dec;37(6):1229-54. Gamper EM, Zabernigg A, Wintner LM et al. Coming to your senses: detecting taste and smell alterations in chemotherapy patients. A systematic review. J Pain Symptom Manage 2012;44(6):880-95. Welge-Luessen A, Hummel T. Management of smell and taste disorders. A practical guide for clinicians (Ed.1). Thieme Publishers 2014.