Dişdə inkişaf qüsurları

Əsas məqamlar

• Körpənin altı aylığından dişləri çıxmağa başlayır. 1.5 yaşından etibarən körpənin dişləri çıxmadığ təqdirdə, əlavə müayinələr edilməlidir.
• Dişlərin tamamilə çıxmaması, yəni anodontiya adətən, sindromla əlaqələndirilir və bu halda pediatrik konsultasiya tələb edilir.
• Əksər dişlər, adətən, ektodermal displaziya sindromunda çıxmır. Kəskin ailəvi diş ageneziyası kolorektal xərçənglə əlaqələndirilə bilər.
• Kiçik diş qüsurlarında aşağıdakılara diqqət yetirilməlidir:
  • Əlavə dişlər, xüsusən də əng sümüyü boşluğun orta xəttində olan dişlər
  • Dental epitelidə estetik cəhətdən qüsurun olması
  • dişlərin tökülməsi
• Tetrasiklinlər inkişafda olan dişlərdə rəngin dəyişməsi və  digər qüsurlara səbəb ola bilər, həmçinin, hamiləlik dövründə və uşaqlarda yetkinlik yaşına qədər tetrasiklinlərdən çəkinmək lazımdır.

Dişin inkişafı

• Dişlərin ağız boşluğunda görünən hissəsi, yəni diş tacı çənə sümüyünün daxilində tamamilə inkişaf etmişdir.
• Əksər dişlərin inkişafı erkən dövrlərdən başlayır.
• Diş kökünün inkişafı dişlər ağız boşluğunda çıxmağa başladıqdan sonra tamamlanır.
• Daimi dişlərin kalsifikasiyası onların çıxmasından bir neçə il əvvəl başlayır və bu dişlərin inkişaf prosesi radioqraflar tərəfindən nəzarətdə saxlanıla bilər.

Çıxmayan və əlavə dişlər​

• Dişlərin sayı, ölçüsü və forması demək olar ki, tamamilə genetik olaraq tənzimlənir.
• Ümumi dişlərdən birinin olmaması ümumi haldır.
• Bir və ya daha çox ağıl diş insanların 25% -də bir və ya daha çox ağıl dişi, 5-10% -də isə digər dişlərin bir qismi yoxdur.
• Kiçik və ya (konusvari) yiv şəkilli dişlər, adətən çıxmayan dişlərin yerində görülür. Bir neçə dişin olmaması və ya dişlərin tamamilə olmaması (olduqca nadir) adətən, bəzi sindromlarla əlaqələndirilir. Bu cür hallarda, bəzən, saçlar və digər ektodermal orqanlar da təsirə məruz qalır.
• • Bu cür halların ən çox yayılmışı hipohidrotik (anhidrotik) ektodermal displaziyadır (HED, şəkil). Bu sindromda qalan dişlər normadan kiçik və qeyri-normal bir konik formada ola bilər.
    • Ektodermal displaziya sindromuna hələ erkən vaxtlarda yalnız bir neçə (mütəmadi) yiv şəkilli diş çıxmağa başladıqda, diaqnoz qoyula bilər (tər vəzilərinin olmaması səbəbindən yaranan hipertermiyanın ölümcül ola bilməsindən ötrü bu çox önəmlidir).
    • X xromosomu ilə əlaqədar yaranan hipohidrotik ektodermal displaziyada gen mutasiyasının qadın daşıyıcılarında ümumilikdə, bəzi dişlər ya olmur, ya da konik formasında olur.
    • Məsələn, Daun sindromlu şəxslərdə bəzi dişlərin olmamasına rast gələ bilərik.
• AXIN 2 gen mutasiyası zamanı yaranan kəskin ailəvi diş agenezi kolorektal xərçənglə əlaqələndirilə bilər. Dişlərin olmaması bu xəstələrdə və onların yaxınlarında xərçəngə meyilliliyin olmasının göstəricisi ola bilər və buna görə ailədə kolorektal xərçəngə yoluxmuş və çox sayda dişi olmayan xəstələrlə genetik konsultasiyanın edilməsi tələb olunur.
• Əksər hallarda, dişlərin böyük bir hissəsinin çıxmaması IWNT10A genindəki mutasiyalarla əlaqələndirilir. 
• Əlavə dişlər insanların 4% -dən azında müşahidə olunur.
• Diş şəklindəki yüngül anomaliyaların olması ümumi haldır. Dişlərin okklüziv səthlərindəki əlavə sivri çıxıntılar bu anomaliyaları təmsil edir.
• Bəzən inkişaf zamanı qonşu dişlərin tacı və ya kökləri digər dişin hissələri ilə birləşir.
• Yuxarı çənədəki ön dişlərin olmaması və ya qeyri-adi formada olması dovşan dodaqlılıqla əlaqələndirilə bilər.                                                                                                           Minanın hipoplaziya və hipomineralizasiyası 
• Diş minasının inkişafında bəzi pozuntuların olması nisbətən ümumi haldır. Hipomineralizasiya, ümumilikdə, lokal diş minası rəngsizləşməsi, hipoplaziya isə nahamarlıq kimi qiymətləndirilir.
• Diş minasının hipomineralizasiyası, ümumiyyətlə, minanı formalaşdıran hüceyrələrin funksiyalarını pozan ətraf- mühit amillərindən (məs. İnfeksiyalardan) qaynaqlanır. Bunlar adətən, yaşamın ilk illərində daimi molar dişlərin minerallaşan mina təbəqəsində müşahidə olunur.
• Flüorun yüksək konsentrasiyasına məruz qalması da hipomineralizasiyaya səbəb olur, lakin bu, məişətdə istifadə olunan suyun tərkibində çoxlu flüor mineralı olmayan ölkələrdə nadir görülür. Ftor çatışmazlığı dişlərin quruluşunda nəzərə çarpmır, lakin ftor çatışmazlığı olan hallarda, mina təbəqəsi kariyeslərə qarşı çox həssas olur.
• Tetrasiklinlər rəngsizləşməyə və inkişaf edən dişlərdə digər daimi qüsurlara səbəb ola bilər. Onlardan nə hamiləliyin ikinci mərhələsində qadınlar, nə də yeddi yaşına qədər uşaqlar istifadə etməməlidir. Tetrasiklinlərin istifadəsi üçün xüsusi bir göstərici yoxdursa, hamiləlik dövründə və uşaqlar üçün cinsi yetkinliyə qədər bu maddələrdən çəkinmək lazımdır.
• Daimi dişlərdə və ya bütün diş səthində eninə xətlərin yaranmasına səbəb olan mina təbəqəsi hipoplaziyası APECED (autoimmun polendokrinopatiya-kandidoz-ektodermal distrofiya) sindromu ilə əlaqələndirilə bilər (şəkil). Sindromu müəyyən etmək üçün, xüsusən xəstədə ağzında kandidoz varsa, pediatrla məsləhətləşmək lazımdır.
• Mina təbəqəsi hipoplaziyası nəticəsində yaranan eninə zolaqlar çölyak (qluten enteropatiyası) xəstəliyində də görülür.
• Mina təbəqəsinin və ya dentinin quruluşuna təsir edən genetik xəstəliklər nadirdir. Onlar hər zaman həm müvəqqəti dişlərə, həm də daimi dişlərə təsir göstərir və mina təbəqəsində hipomineralizasiya və ya hipoplaziya şəklində özünü göstərir. 

Müalicə tələb olunan inkişaf qüsurları

• Dişlərdəki inkişaf qüsurlarının əksəriyyəti üçün müalicəyə ehtiyac yoxdur.
•  Xüsusilə, çənənin orta xəttində olan artıq dişlər digər dişlərin çıxmasına mane ola bilər. Buna görə həmin dişlər çıxarılmalıdır.
•  Daimi dişlərin əskik olduqda, müalicəyə ehtiyacı minimuma endirmək üçün inkişafa uyğun olaraq müəyyən tədbirlər görüləcəyi təqdirdə erkən vaxtlarda (8-10 yaş) bu problemə diaqnoz qoyulmalıdır.
• Dişlərin əskik olması problemi adətən, ortodontik və ya cərrahi- implantasiya da daxil olmaqla, prostetik üsulla düzəldilə bilər (adətən inkişaf mərhələsi tamamlandıqda, implant qoyulur.)
• Estetik cəhətdən mina təbəqəsində narahatlıq yaradan qüsurlar, demək olar ki, onları tamamilə görünməz hala gətirən müasir kompozit materiallardan istifadə etməklə düzəldilə bilər.
• İlk molar dişlərin hipomineralizasiyası adətən, dişlərdə kəskin ağrılara səbəb olur və dişlər asanlıqla çürüyür. Bu halda, plomb qoymaqla həmin çürümüş dişlər bərpa olunur.