Dermatologiyada istifadə edilən diaqnostik testlər

Əsas məqamlar

• Dəri xəstəliklərinin diaqnozu adətən xəstənin anamnezinə və klinik təzahürə əsasən qoyulur.
• Diaqnostik testlərin interpretasiyası üçün əksər hallarda dermatoloq mütəxəssisinin rəyi tələb olunur.
• Dəri prik testi (və ya iynələmə testi) və spesifik İgE anticismləri testi əsasən tənəffüs yolları simptomlarına səbəb olan İgE-mənşəli sürətli tip allergiyaların təyin edilməsi məqsədilə tətbiq edilir. Onlar nadir hallarda dəri xəstəliklərinin diaqnostikasında tətbiq edilir (məs. kontakt övrə, azyaşlı uşaqlarda ağır atopik dermatit və qida allergiyası).
• Epikutanus testləri (''patch'' və ya "yamaq" testi) gecikmiş kontakt allergiyanın diaqnostikasında tətbiq edilir (allergik kontakt dermatit).

Dəri prik testi (dəri iynələmə test)

• Sürətli tip allergiyanın təyini (İgE-mənşəli) 
• Allergeni yerləşdirmək üçün xəstənin dərisi lanset vasitəsilə deşilir. Pozitiv kontrol olaraq histamin məhlulundan, neqativ kontrol olaraq isə allergen ekstraktı üçün istifadə olunan durulaşdırıcıdan isitifadə edilir (şəkil).
• Müsbət sürətli tip allergik reaksiyanın (İgE-mənşəli sensibilizasiya) xarakterik əlaməti dəri prik testinin aparıldığı nahiyyədə adətən irinlə müşahidə olunan cızıq izi əmələ gəlməsi sayılır.
• Testin oxunması təxminən 15 dəqiqədən sonra, reaksiyanın maksimum həddində aparılır.
• Test seriyaları coğrafi bölgəni əks etdirən açıq və qapalı məkan alergenlərini əhatə etməlidir. Finlandiyada tətbiq edilən standart testlər aşağıda qeyd edilən allergenlərdən təşkil olunur: ağcaqayın (Betula sp.), pişikquyruğu otu (Phleum pratense), çayır otu (Festuca pratensis), adi yovşan (Artemisia vulgaris), Cladosporium herbarum (piqmentli kif göbələklərinin bir növü) - kif, it, pişik, at və ev tozu gənələri (D. pteronyssimus).
• Antihistaminlər reaksiyaların yaranmasının qarşısını alır. Onların qəbulu testin aparılmasından 5 gün əvvəl dayandırılmalıdır.
• Kiçik miqdarda sistem təsirli qlükokortikoid (böyüklərdə 20 mq\gün-dən az prednizon) testin nəticələrinə təsir etmir.
• Böyüklərdə atopik dermatitin əlamətləri İgE-mənşəli allergiyalarla birbaşa əlaqəli olmur və tək başına dəri prik testinin həyata keçirilməsi üçün göstəriş hesab edilmir. Uşaqlarda testin həyata keçirilməsinə göstəriş geniş yayılmış və ya alovlanmağa meyilli və müvafiq yerli müalicə vasitəsilə düzəlməyən atopik dermatitlər hesab edilir. Kiçik uşaqlarda təqribən 40% geniş yayılmış atopik dermatitlər İgE-mənşəli qida allergiyasından qaynaqlana bilər. Dəri prik testindən həmçinin kontakt övrənin, protein kontakt dermatitin və bəzi dərman allergiyalarının (məsələn, antibiotiklərə və ya yerli anesteziyalara qarşı allergiya) diaqnostik müayinəsində istifadə edilir. "?>

Spesifik İgE anticismləri

• Sürətli tip (İgE-mənşəli) allergiyaların müayinəsi zamanı prik testi kimi tətbiq edilir.
• Xəstənin zərdabında allergene qarşı spesifik anticismlər ölçülür.
• Həm bir neçə allergendən ibarət (məs. toz qrupu) qrup (adətən skrininq testi), həm də tək bir allergenə qarşı olan anticismləri müəyyənləşdirən testlər tətbiq edilə bilər.
• Allergenin spesifik komponentinə qarşı yaranan İgE anticismlər təyin edilə bilər (məs. qida allergiyasında).
• Ən çox tətbiq edilən testlərdə nəticə kilo-vahid olaraq qeyd-edilir (kU\l). Klinik əhəmiyyətə malik İgE anticismlərinin səviyyəsi simptomlardan (məs. respirator simptom, qida allergiyası), xəstənin yaşından və istifadə edilən allergenin keyfiyyətindən asılı olaraq dəyişir.
• Xəstənin qəbul etdiyi dərman preparatlarının spesifik İgE anticismlərinin təyini testlərinin nəticələrinə heç bir təsiri yoxdur və bu testlər adətən prik testindən daha əlçatan hesab edilir. 

Göstərişlər

• Böyüklərdə atopik dermatitin İgE-mənşəli allergiyalarla birbaşa əlaqəsi olmur və atopik dermatit tək başına dəri prik testinin aparılmasına göstəriş sayılmır.
• Bəzi xəstələrdə İgE-mənşəli allergiyalar (məs. maddələr, heyvanlar, tozcuqlar) atopik dermatitin ağırlaşmasına səbəb ola bilir və bu hal prik testinin həyata keçirilməsinə və ya İgE anticismlərinin ölçülməsinə göstəriş sayıla bilir. Bununla yanaşı, sensibilizasiya ilə xəstənin simptomları arasındakı əlaqə hər zaman interpretasiya olunmalıdır.
• Uşaqlarda testin həyata keçirilməsinə göstəriş geniş yayılmış və ya alovlanmağa meyilli və müvafiq yerli müalicə vasitəsilə düzəlməyən atopik dermatitlər hesab edilir. Kiçik uşaqlarda geniş yayılmış atopik dermatit hallarının təqribən 40%-ı İgE-mənşəli qida allergiyasından qaynaqlana bilir.
• Dəri prik testindən həmçinin kontakt övrənin, zülal kontakt dermatitinin və bəzi dərman allergiyalarının (məsələn, antibiotiklərə və ya yerli anesteziyalara qarşı allergiya) diaqnostik müayinəsində istifadə edilir.

İnterpretasiya (Təfsir)

• Dəri prik testi və spesifik İgE antitellərinin müəyyən edilməsi iki suala cavab almaq məqsədilə tətbiq edilir:
  • Xəstədə simptomların yaranmasına səbəb olan allergenə qarşı İgE-mənşəli sensibilizasiya inkişaf edibmi (məs. tək bir qida maddəsinə və ya heyvana)?
  • Xəstədə atopik meyillilik varmı (ümumi respirator allergenlərə qarşı sensibilizasiya)? 
• Xəstədə tədqiq edilən allergenə qarşı İgE-mənşəli sensibilizasiya inkişaf edibmi?"?>
• Müsbət test nəticələri xəstənin simptomları ilə səbəb-nəticə əlaqəsini sübut etmir. Tək başına müsbət test nəticəsi xəstədə klinik əhəmiyyətli simptomatik allergiyanın olmasına işarə etmir; bu sadəcə şəxsin sözügedən allergenə qarşı həssas olduğunun bir göstəricisi sayılır. Test nəticələri hər zaman  simptomlarla birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Nəticələrin interpretasiyası həkimin bu sahədə xüsusi təcrübəyə malik olmasını tələb edir.
• İzin diametri (ən uzun diametrin və ona perpendikulyar olan diametrin orta göstəricisi bu formula ilə hesablanır [D+d]/2) qeyd edilir.
• Müsbət reaksiyanın aşağı limiti 3 mm-dir, göstəricisi bundan kiçik olan reaksiyalar qeydə alınmır.
• Reaksiyanın histamin-qaynaqlı reaksiyalarla əlaqəsinin intensivliyi: nəzərə çarpan bir cızığın diametri histamin kontrolu nəticəsində meydana gələn izin diametrinin ən azı yarısı qədər olmalıdır.
• Eyni zamanda neqativ kontrol neqativ olmalıdır.

Epikutanos testləri (''patch'' və ya "yamaq" testi)

• Gecikmiş (ləng-tipli) kontakt allergiyanın tədqiqi (şəkil).
• Standart dəri testləri təqribən 30 kimyəvi maddətən ibarət olur. Bu kontakt allergiyaların 70-80%-ni əhatə edir.
• Digər testlər dəsti başqa allergenləri əhatə edə bilər, məsələn, kondisionerlər və kosmetik vasitələr, plastik maddələr, yapışqanlar, gözəllik salonlarında istifadə edilən kimyəvi maddələr, diş məhsulları və s.
• Xüsusi hallarda, xəstədən alınan maddələr də analiz edilə bilər.
• Müxtəlif tip ''patch'' testi otaqlarını (kamera) ticari olaraq əldə etmək mümkündür. Fin Otağı® sistemindən istifadə edərkən analiz edilən maddələr parafin yağı (vazelin) və ya digər nəqliyyat maddələrinin daxilinə yerləşdirilərək 8 mm diametrli aluminium kameralara yerləşdirilir. Kameralar akril yapışqan zolaqları vasitəsilə 2 gün ərzində bədənin arxa hissəsinin dərisinə (qolun arxasına) birləşdirilir. Allergik reaksiyalar zəif sürətlə inkişaf edir və test sahələrinə adətən 4-5 gün ərzində nəzarət edilir.
• Antihistaminlər nəticələrə təsir göstərmir. Yerli (topikal) qlükokortikoidlər reaksiyaları zəiflədir, lakin az miqdarda sistem təsirli qlükokortikoidlər (böyüklərdə 20 mq\gün-dən az dozada prednizon) nəticəyə təsir etmir.
• İnterpretasiya
  • ''Patch'' (Yamaq) testi analiz edilən allergenə qarşı sensibilizasiyanı nümayiş etdirir.
  • Buna baxmayaraq, müsbət test nəticələri xəstədə mövcud olan dermatidlə səbəb-nəticə əlaqəsinin isbatı sayılmır.
  • Testin həyata keçirilməsi və nəticələrin dəyərləndirilməsi dermatoloq tərəfindən həyata keçirilir.

Fototest

• Fotodermatitin diaqnostik müayinəsi əsasən klinik təzahür və hədəf laborator testlərlə dəstəklənən xəstə anamnezinə əsasən həyata keçirilir. İnkar edilməli olan vəziyyətlər: qırmızı qurd eşənəyi (lat. lupus erythematosus) və porfiriya (antinuklear anticismlərin təyini və plazmada porfirinlərin təyini üzrə keyfiyyət testi). Fototest yalnız xüsusi hallarda təyin edilir.
• Fototestin həyata keçirilməsi və nəticələrin interpretasiyası dermatoloq tərəfindən aparılır.
• Analiz edilən dəri sahələri (kürək, qol) tədricən artırılan, nisbətən qısa dalğa uzunluğuna malik ultrabənövşəyi şüalar (UVB) və nisbətən uzun dalğa uzunluğuna malik ultrabənövşəyi şüalarla (UVA) qıcıqlandırılır.
• Eritemanın keçid dozası gözlə nəzərə çarpan eritemanın yaranmasına (MED= minimal eritema dozası) səbəb olan ən aşağı ultrabənövşəyi (UV) dozanı təyin etməklə müəyyən edilir. Eritema üçün keçid doza fotosensitivliklə (işığahəssaslıqla) azaldılır: məsələn, minimal eritema dozasını (MED) provokasiya edən, nisbətən uzun dalğa uzunluğuna malik ultrabənövşəyi şüalar (UVA) üçün keçid hədd dərman preparatının fototoksik reaksiyaları zamanı adətən aşağı düşür. 
• Günəş övrəsi zamanı cavab reaksiyası dərhal (10-30 dəqiqənin içində), lakin fotodermatidin digər növləri adətən 1-3 günün içində inkişaf edir. 
• Cavabın təkrar əldə edilməsi (foto provokasiya testi) polimorf işıq püskürməsi (fotodermatitin ən geniş yayılmış tipi) və diskoid qırmızı qurd eşənəyi hallarında təyin edilə bilər; eyni dəri nahiyyəsi bir neçə ardıcıl günlərdə qıcıqlandırılaraq 5-7 gün ərzində müşahidə olunur.

İşıq ləkəsi testi - Fotoyamaq testi (Photopatch testing)

• Fotoallergik kontakt dermatitdən şübhələnildikdə tətbiq edilir.
• Fotoyamaq testinin həyata keçirilməsi və nəticələrin dəyərləndirilməsi dermatoloq tərəfindən aparılır.
• Fotoyamaq testi adi ''patch'' (yamaq) testinin aparıldığı qaydada tətbiq edilir, lakin allergenlər dublikat dəstlərdə tətbiq olunur. Test stripləri 2 gündən sonra kənarlaşdırılır və bir dəst işıqla (UVA 5–20 J/sm²⁾ qıcıqlandırılır. Nəticələr testin aparılmasına başlanan andan 2-5 gün sonra oxunur.
• Fotoyamaq testi həm standart, həm də fotoallergik kontakt dermatitin təyin edilməsində istifadə olunur.
• Yalnız qıcıqlandırılan qrupda müşahidə edilən müsbət nəticə fotoallergik kontakt dermatitə, hər iki qrupda müşahidə edilən müsbət nəticə isə standart kontakt dermatitlərə işarə edir.

Mexaniki övrələrdə tətbiq edilən testlər

• Övrə haqqındakı məqaləyə nəzər yetirin.
• Diaqnostikanın əsasını xəstənin anamnezi təşkil edir. Sınaq testinə nadir hallarda ehtiyac duyulur.
• Xroniki övrədən və ya pruritus-dan (qaşınmadan) əziyyət çəkən bütün xəstələr dermoqrafizmə görə yoxlamadan keçməlidirlər.

Dermoqrafizm

• Bədənin arxa tərəfində dərini küt alətlə cızın (məs. mala) və 5 dəqiqə gözləyin. Cızılmış bölgələrdə şişkinlik əmələ gəldikdə nəticə müsbət olaraq qəbul edilir (şəkil).

Soyuqluq övrəsi üçün test

• Buz kubları (plastik paketdə) 1-10 dəqiqəlik qolun dərisi üzərinə qoyulur. Qabarcıq formalaşmasının buz kublarının qoyulması zamanı yoxsa onların kənarlaşdırılmasından sonra yaranması qeydə alınır.
• Məruz qalma vaxtına əsasən xəstənin soyuğa qarşı həssaslığı dəyərləndirilir. 1-2 dəqiqəlik məruz qalmadan sonra formalaşmış qabarcıqlar xəstənin soyuğa qarşı çox həssas olduğuna işarə edir.
• Lokallaşmış soyuqluq övrəsi zamanı test prosesində simptomatik bölgələr hədəf götürülməlidir.

İstilik övrəsi üçün testi

• +42°C dərəcəli sudan ibarət test borusu qolun dərisi üzərinə yerləşdirilir. Alternativ olaraq, əl və qol 10 dəqiqə ərzində +42°C dərəcəli suya salına bilər. İstilik övrəsində məruz qalınan bölgədə şişmiş qabarcıqlar inkişaf edir.

Xolinergik övrə

• Tər istehsalını artırmaq üçün xəstəyə pilləkənləri yuxarı və aşağı və ya qaçış xalçası üzərində qaçmaq göstərişi verilir. Geyim çıxarıldıqdan sonra xəstənin bədəninin yuxarı hissəsində və cinahlarında xarakterik olaraq çoxlu miqdarda kiçik qabarcıqlar müşahidə edilir.

Sınaq testi

Açıq tətbiq testi

• Sürətli tip allergiyalar zamanı tətbiq edilir.
• Kontakt övrədə və protein kontakt dermatidində şübhələnilən maddələr qolun said hissəsinin dərisi üzərinə qoyularaq yüngülcə yaxılır. Nəticə 15-20 dəqiqədən sonra oxunur.

Təkrarlanan açıq tətbiq testi, TATT (eng. ROAT, repeated open application test)

• Gecikmiş kontakt allergiyada istifadə edilən tətbiq testi
• Şübhələnilən maddə gündə iki dəfə olmaqla 7 gün ərzində qolun said hissəsinin dərisi üzərinə tətbiq edilir. Allergik kontakt dermatid adətən testin tətbiq edilməsinin ikinci, üçüncü və dördüncü günləri meydana gəlir. 

Oral sınaq testi

• Dərman və ya qida hiperhəssaslığını inkar etmək məqsədilə tədbiq edilir. Şübhəli maddələri test etmək üçün ağız boşluğunun həmin maddələrin təsirinə məruz qalması metodundan istifadə edilir. Mümkün olduğu təqdirdə test zamanı ikili kor tədqiqatdan istifadə edilməlidir.
• Uşaqlarda şübhələnilən qida allergiyaları: əgər simptomların orqanizm üçün əhəmiyyətli bir qidadan qaynaqlandığından şübhələnilərsə və ya ciddi simptomlar müşahidə edilərsə həmin qida qəbulunun dayandırılmasından təxminən iki həftə sonra nəzarət altında sınaq testi həyata keçirilir. Qida dəyəri cəhətdən az əhəmiyyətli bir qidadan qaynaqlanan simptomların araşdırılmasında ev şəraitində həyata keçirilən sınaq testi kifayət edəcəkdir.

Dərialtı (subkutan) sınaq testi

• Bəlli dərman maddələrinə (məs. yerli anesteziyalara) qarşı allergiyadan şübhələnildikdə digər testlərlə yanaşı tətbiq edilir.
• 0.5-1 ml dozada şübhələnilən allergen dərialtına (subkutan) inyeksiya edilir və nəticəyə 1 saat, ehtiyac duyulduqda isə 24 saat ərzində nəzarət olunur.

Testi kim həyata keçirə bilər?

• Dermatoloji bir vəziyyətin araşdırılması zamanı testlər adətən dermatoloji şöbədə həyata keçirilir, nəticələrin dəyərləndirilməsi isə dermatoloq tərəfindən aparılır.
• Sinaq testi əsasən ixtisaslaşmış bölmələrdə və yalnız aydın göstərişlərin olduğu təqdirdə həyata keçirilir.
• Mexaniki övrə üçün test həmçinin həkim-terapevt tərəfindən həyata keçirilə bilər.

Müvafiq resurslar

• Digər elmi icmallar

de Waard-van der Spek FB, Darsow U, Mortz CG et al. EAACI position paper for practical patch testing in allergic contact dermatitis in children. Pediatr Allergy Immunol 2015;26(7):598-606. Gonçalo M, Ferguson J, Bonevalle A et al. Photopatch testing: recommendations for a European photopatch test baseline series. Contact Dermatitis 2013;68(4):239-43. Soares-Weiser K, Takwoingi Y, Panesar SS et al. The diagnosis of food allergy: a systematic review and meta-analysis. Allergy 2014;69(1):76-86.