Bədxassəli epidermal dəri şişləri (bazal hüceyrə karsinoması və yastı hüceyrə karsinoması)
EBM Klinik protokolları
19.04.2018 • Sonuncu dəyişiklik 30.05.2017
AlexanderSalava
Əsasları
Bədxassəli epidermal dəri xərçəngi geniş yayılmışdır.
Əgər lokallaşmış dəri yarası böyüyür, xoralaşır, qanayır və ya sağalmırsa bədxassəli neoplazmadan şübhələnmək lazımdır.
Dəridən götürülmüş biopsiya diaqnozu təsdiq edəcəkdir və biopsiya istənilən dəri yarasından götürülə bilər.
Qeyri - cərrahi müalicə metodları epidermal dəri xərçənginin idarə edilməsində əhəmiyyətli rol oynayır.
Profilaktikası
Profilaktikaya günəş şüalarına məruz qalmaqdan uzaq durmaq, məsələn, günəş kremlərindən istifadə etmək, qoruyucu geyimlər və geniş kənarlı papaqlardan istifadə etmək aid edilir.
Bazal hüceyrə karsinoması (bazalioma)
Giriş
Bazal hüceyrə karsinoması (BHK) epidermal bazal hüceyrələrin nəzarətsiz çoxalması nəticəsində yaranır.
Ən geniş yayılmış bədxassəli şişlərə açıq dəri rənginə sahib insanlarda daha çox rast gəlinir.
Bazal hüceyrə karsinomasının (BHK) bədxassəli təbiəti, böyüməsinin davam etməsi və dərin toxumalara nifuz etməsi faktına əsaslanır.
O, metastaz vermir.
Risk faktorları
Genetik meyillilik və günəş şüalarına məruz qalmaq bazal hüceyrə karsinomasının (BHK) inkişafında mühim rol oynayır.
BHK-li xəstələrin yarısında növbəti üç il ərzində əlavə olaraq bir və ya bir neçə BHK-lar əmələ gəlir.
Diaqnoz
BHK-nın bir neçə histoloji yarımtipləri mövcuddur. Bunlara düyünlü, səthi, piqmentləşmiş və sklerozlaşmış (morfeaform) tiplər aid edilir.
Düyünlü BHK adətən dəri rəngli, aydın demarkasiya xəttinə malik lövhəcik və ya batmış mərkəzə malik papula və telangiektatik səthi damarlar şəklində mövcud olur.
Səthi BHK adətən aydın demarkasiya xəttinə malik həfif qabıqlı eritematoz yaralar şəklində olur.
Düyünlü BHK əksər hallarda üzdə (şəkil) və ya qulaqda müşahidə edilir, səthi tipə isə əsasən gövdədə rast gəlinir (şəkil).
Müalicə edilmədikdə BHK aylar və illər ərzində yavaş - yavaş inkişaf edir. Böyümənin sürəti fərdi xarakter daşıyır. Çox aqressiv və sürətli böyüyən tiplərə xüsusən immundefisitli şəxslərdə rast gəlinir.
Müalicə
BHK-nın birinci sıra müalicəsi cərrahi yolla kənarlaşdırmadan ibarət olur.
Həkim terapevt xüsusi anatomik nahiyədə aparılan cərrahi əməliyyatın texnikasına bələd olduğu təqdirdə tipik BHK-nı dəridən cərrahi yolla kənarlaşdıra bilər.
Üzün düyünlü və sklerozlaşmış BHK-larının əməliyyatı adətən xüsusi olaraq ixtisaslaşmış tibbi məntəqələrdə aparılır.
Yara yerli anasteziyanın təsiri altında 3 - 5 mm sağlam toxuma sahəsi (klinik pay) ilə birlikdə kənarlaşdırılır. Kənarlaşdırdıqdan sonra nümunə 17%-ə qədər yığılıb qısalır və buna görə də patoloqun qeyd etdiyi pay hər zaman əməliyyat olunan paydan ölçücə kiçik olur. Əgər dəridə bərpa işlərinin aparılmasına ehtiyac duyularsa bunu dəri yamaqları (skin flap) və ya sərbəst dəri transplantatları (free skin graft) ilə həyata keçirtmək mümkündür.
Məqsəd, dəridən sağlam toxumalara yayılmış kifayət qədər geniş pay götürməklə şiş hüceyrəsinin tamamını kənarlaşdırmaqdır.
Üzün düyünlü və histoloji infiltrativ BHK yarımtipləri (sklerotik, kiçik düyünlü, perinevral və ya digər infiltrasiyalar) adətən mütəxəssisin nəzarəti altında əməliyyat olunur. Gövdə və ya ətraflarda rast gəlindiyi təqdirdə də bu yarımtiplər müvafiq müalicə təcrübəsinə malik ilkin tibbi yardım həkimi tərəfindən əməliyyat edilə bilər.
Əgər histoloji müayinə zamanı BHK-nın kəsilmiş toxuma hissəsinin kənarına və ya alt hissəsinə qədər inkişaf etməsi müəyyən edilərsə, təkrar kəsilmə əməliyyatı həyata keçirilməlidir. Bu halda vəziyyətə nəzarət etmək mümkün olmur.
Səthi BHK maye azotla krioterapiya vasitəsilə bu metodun həyata keçirilməsi üçün ixtisaslaşmış mərkəzlərdə müalicə edilir; bu metod həmçinin xüsusilə yuxarı yaş qrupuna mənsub xəstələrdə sadə BHK-ların müalicəsi üçün uyğundur (şəkil).
Səthi BHK-nın yeni müalicə üsullarına fotodinamik terapiya və imiquimod kremi ilə yerli müalicə metodları aid edilir.
Nəzarət
Təkrari müayinələrin aparılma tezliyini və yerini müalicə həkimi təyin edir.
Dərinin təhlükəsiz sahələrindəki BHK-lar illik müayinələrin də aparıla biləcəyi (2 - 3 il ərzində) tibbi mərkəzlərdə kənarlaşdırıla bilər.
Müsbət diaqnoza malik BHK barəsində müvafiq xərçəng qeydiyyat mərkəzinə bildirilməlidir.
BHK-dan əziyyət çəkən cavan xəstələr mütəxəssisə yönləndirilə bilər. BHK müəyyən nadir irsi xəstəliklərlə yanaşı gedə bilər, məsələn, Gorlin sindromu.
Mütəxəssis konsultasiyası
Bəzi nahiyələrdə BHK çətin müalicə edilir, məsələn, göz qapaqlarının ətrafı, burun deşikləri və qulaq yolu.
Yastı hüceyrə karsinoması (epidermal karsinoma)
Giriş
Yastı hüceyrə karsinoması (YHK, həmçinin spinosellular karsinoma, epidermoid karsinoma, yastı hüceyrəli karsinoma) uzun müddət günəş şüalarına məruz qalma nəticəsində epidermal hüceyrələrdən inkişaf edir. YHK lokal limfa düyünlərinə metastaz verə bilən bədxassəli dəri xərçəngidir.
YHK birbaşa sağlam görünən dəridən inkişaf edə bilər, lakin daha çox prekanserogen törəmələrdən inkişaf edir (solar keratoz, şəkil, leykoplagiya, Bowen xəstəliyi).
Bowen xəstəliyi səthi YHK-ya aid edilir (şəkil). Bir neçə il davam edən immunsupressiv terapiya YHK-yə səbəb ola bilər, məsələn, orqan transplantasiya olunmuş xəstədə.
Diaqnoz
Vizual yoxlamada YHK adətən yaxşı demarkasiya olunmuş, hiperkeratotik və xoralaşmış səthə malik qırmızımtıl və ya dəri rəngli düyünlər şəklində özünü biruzə verir.
Tipik BHK-da olduğu kimi səthdə telangiektaziya müşahidə edilmir.
Yekun diaqnoz hər zaman histoloji nəticələrə əsasən qoyulur.
YHK adətən yaşlı insanların dərisində əlin arxası və üz kimi günəş işığından qorunmayan nahiyələrdə tez bir zamanda ölçücə böyüyən hissəvi xoralaşmış törəmələr şəklində mövcud olur. Törəmə böyüdükcə onun metastaz vermə ehtimalı da artır.
YHK bəzi hallarda hətta bir həftənin içində də əhəmiyyətli dərəcədə böyüyə bilir.
Keratokantoma sürətlə böyüyən yaxşı diferensasiya olunan YHK-dır (şəkil).
Müalicə
YHK cərrahi yolla müalicə olunur.
Üzdə törəmənin kənarlaşdırılması zamanı ən azı 5 mm ölçüdə sağlam toxumadan ibarət pay götürülür, bədənin digər hissələrindən isə bu pay daha böyük ölçüdə götürülür.
Yerində karsinomanın (carsinoma in situ (Bowen xəstəliyi)) müalicəsi ya fotodinamik terapiya (FDT), ya maye azotlu krioterapiya, ya da daha nadir hallarda əməliyyat yolu ilə aparılır. Məqsəd sağlam toxumadan kifayət qədər böyük ölçüdə pay götürməklə dəridən bütün şiş hüceyrələrini kənarlaşdırmaqdır.
Bəzi hallarda limfa düyünlərini kənarlaşdırmaq vacib olur və xüsusi hallarda radioterapiya təyin edilir.
Təkrari müayinənin tezliyi və müddəti şişin ölçüsü və inkişaf mərhələsindən asılı olur.
Kəllə və qulaq nahiyəsinin YHK-sı xüsusilə təhlükəli və müalicəsi çətin olur.
Mütəxəssis konsultasiyası
Bowen xəstəliyində kiçik törəmələr ilkin tibbi yardım mərkəzlərində kənarlaşdırıla bilər.
Digər hallarda isə xəstə ən münasib müalicə üsulunu müəyyən etmək məqsədilə dermatoloq müayinəsinə yönləndirilməlidir. Hətta bu halda da diaqnozu təsdiq etmək və müalicəni sürətləndirmək məqsədilə göndərişə qədər dəridən biopsiya götürmək lazımdır.
Dodaqda YHK
Ən çox aşağı dodaqda rast gəlinir (şəkil).
Əksər hallarda aktinik xeylit və ya leykoplagiya ilə başlayan yara və ya xora şəklində müşahidə olunur.
Dodaq xərçənginin müalicəsi bərpaedici terapiya ilə davam edən şişin kənarları ilə birlikdə cərrahi yolla kənarlaşdırılmasından ibarət olur.
Dodaq xərçəngi asanlıqla submental limfa düyünlərinə metastaz verir. Bu düyünlərin təkrari müayinələr zamanı palpasiya yolu ilə yoxlanılması klinik əhəmiyyət daşıyır.