Yüngül qançırlar, peteçiya və eksimozlar

Yüngül qançırlar, peteçiya və eksimozlar

Mahiyyəti

• Hərkəsin kiçik bir zədələnmədən sonra və ya ümumiyyətlə heç bir zədə almadan təsadüfi qançırları olur.  Fərdlər arasında həssaslıqda böyük fərqlər mövcuddur. Tək qançırlar, hətta əhəmiyyətli bir zədələnmə olmadan belə zərərsizdir və bir qayda olaraq əlavə laborator  tədqiqatlar tələb etmir.
• Yadda saxlayın ki, həmin purpura meninqokossamik  və ya digər şiddətli iltihab səbəbilə meydana gələ bilər   (əksər hallarda qızdırması olan xəstə ümumi olaraq qeyri-kafi vəziyyətdə olur) və bu halda dərhal gələcək müalicəni təşkil etmək lazımdır.
• Tədqiq və müalicənin  digər səbəbləri arasında dərmanlar, avtoimmun xəstəliklər və artan qanaxma meylləri də var.

Terminologiya

• Purpura  dərialtı və ya selikli qişanın altında yaranaraq bənövşəyi və ya qəhvəyi-qırmızı rəngdə təzahür etməklə xarakterizə olunan xəstəliklər qrupudur
• Peteçiya kiçik olaraq (1-3 mm) səciyyələndirilir, dəridaxili və ya selikli qişanın altında qanaxma səbəbilə yaranır. Onlar dəridən yoxa çıxmırlar. Onlar, məsələn şüşə ilə basıldığı zaman itmirlər. Hemanqioma və teleanqiaktaziya arasındakı fərqə diqqət yetirin.
•  Eximozis qanaxma səbəbilə yaranan kiçik ləkədir, peteçiyadan daha böyük olur, dəridə və ya selikli qişada hündür olmayan, dairəvi  və ya qeyri-stabil, mavi və ya tünd qırmızı bir yamaq meydana gətirir.

Gələcək tədqiqatlar üçün ehtiyyaclar

• Aşağıdakılar "patoloji olmayan" qançırlar üçün xarakterikdir və əlavə tədqiqat tələb etmir:
  • zədə alan yerdə kiçik bir qançır meydana gəlir
  • tək qançır (< 3 sm) heç bir simptoma ehtiyyac olmadan xəstənin bədənin hər hansı bir yerində meydana gələ bilər; gözəgörünməyən qançırlar mahiyyət baxımından ümumidir, xüsusilə də bədən üzvlərində
  • yaşlı xəstənin qollarında və əllərinin arxasında yaranan qançırlar dərinin həddindən çox hərəkət etməsi nəticəsində meydana gələn kapilyar damarlarının partlaması nəticəsində yaranır.
• Peteçiya  əlavə tədqiqat tələb etmir, əgər
  • xəstədə ürək və ya damar çatışmazlığı varsa və peteçiya ayaqlarda yerləşirsə və bədəndəki şişlər səbəbilə daha da ağırlaşırsa (gəzinti, isti hava, sauna).
• Peteçiya və qançırlar həmişə əlavə tədqiqat tələb edir, əgər
  • xəstə qızdırma, yorğunluq və s. kimi mənşəyi bəlli olmayan digər simptomlara sahibdirsə
  • onlar bədənin müxtəlif yerlərində kortəbii şəkildə meydana gəlirsə, hətta əgər xəstə digər simptomlara sahib deyilsə
  • Belə hallarda xəstənin purpura olub-olmadığı araşdırılmalıdır.

Purpura-nın səbəbləri

• Purpura qan damarlarına və trombositlərə təsir edən xəstəliklər üçün daha səciyyəvidir (trombositopeniya və ya –pati), lakin koaqulopatiyalarda nadir rast gəlinir.

Avtoimmun xəstəlikləri

• Allergik purpuralar
  • Henoch–Schönlein purpura tez-tez artralji və mədə-bağırsaq simptomları ilə əlaqələndirilir .
  • Digər bənzər purpuralar.
•  immun trombositopeniya (ITP, bax )
•  Dərmanla əlaqəli damar purpuraları (atofin, kuivinin, prokain pensilin, aspirin, bəzi sedativlər, sulfonamidlər, koumarinin törəmələri)

İltihablar

• Bakterial (meningit və başqa bir septisemiya, tif xəstəliyi, qarın yatalağı, difteriya, vərəm, endokardit)
• Viral (qrip, qızılca, enterovirus iltihabı [papüller / blisterlər, digərləri)
• Riketsial iltihab
•  Parazitlər (malyariya, toksoplazmoz)

Struktur qüsurları

• irsi hemorraqik telanqistaz və ya Osler xəstəliyi
•  İrsi birləşdirici toxuma xəstəlikləri (Ehlers–Danlos xəstəliyi, qeyri-mükəmməl osteoqenez , elastik psevdoksandoma)
• Qazanılmış birləşdirici toxuma xəstəlikləri (skorbut, qlükokortikoid ilə əlaqəli purpura, Kuşinq xəstəliyi, yaşlı nəsil purpura, kaçexiya ilə əlaqəli purpura)

 

Müxtəlif

• Paraproteinemiyaz, amiloid
• Ortostatik və mexaniki səbəblərlə meydana gələn purpura, süni purpura
• Dəri xəstəlikləri ilə əlaqədar purpura
  • Stasis dermatitis (şəkil) ən əhəmiyyətlisidir, digərləri, məsələn, piqmentli bənövşəyi dermatoz və lichen aureus (şəkil)
• Digər etiologiyalar (qanla müşaət olunan şiş, Kapoşi sarkoması, ilan sancması, hemakromatoz)
• Mikroangiopatiya – trombotik trombositopenik purpura (TTP)
• Zədələnmiş trombosit funksiyası
  • ASA, NSAIDs
  • Trombosit ADP reseptor blokerləri (klopidogrel, prasugrel, tikagrelor)
  • Aspirin tək istifadə olunan hallara nəzərən aspirinin Omeqa-3 yağ turşuları ilə birgə istifadə olunduğu hallarda trombosit aqreqasiyasına daha çox maneə yarada bilər.
  • Serotoninin təkrar qəbuluna maneə törədən antidepresif maddələr

Purpuranın müxtəlif növlərinin kliniki şəkilləri

Allergik purpura

• Təzahürü
  • Dəyişkən
  • Kiçik qançırlar, dəri səpgiləri, dermatoz, bəzən kiçik xoralar.
• Yerləşməsi
  • Simmetrik, bədən üzvlərində proksimal olaraq, ayaqlarda və baldırlarda.
• Digər tapıntılar
  • Qaşınma, oynaq və qarın simptomları, qanaxmaya ümumi meyl yoxdur.

Trombositopenik purpura

• Təzahürü
  • Çəhrayı/qırmızı və tünd peteçiya
  • Dəyişkən ölçü və formada səthi qançırlar.
• Yerləşməsi
  • Həryerdə. Əsasən venoz gərilməsi və yüksək venoz təyziqi olan səthlərdə.
• Digər tapıntılar
  • Selikli qişada qanaxmaya olan meyli ümumiləşdirir.

Klinik yanaşma

• Qançırlar və peteçiyalar ilə əlaqədar artan həssaslığın olması ehtimalı və ya aşkar olması halında, yanaşma aşağıdakı kimi ola bilər.

1. Uşaqlarda kliniki təsvirin aşağıdakılar ilə uyğun olub-olmadığını nəzərdən keçirin
   • Henoch–Schönlein purpura
   • İmmun trombositopeniyası (ITP, bax )
   • İdiopatik trombositopeneik purpura (ITP) "?>
   • Əsasən purpura ilə əlaqələndirilən iltihablar;  xəstənin qeyri-kafi vəziyyətdə və ya qızdırmalı olduğu halda meningitin mümkünlüyünü yadda saxlayın
   • Fiziki istismar
   • Oriyentasiya üçün bəzi laboratoriya tədqiqatları faydalıdır
     • Tam qan analizi
     • Böyrəyin ümumi analizi (mikroskopik hematuriya)
     • K-reaktiv zülal (bakterial iltihab)
2.  Böyüklərdə, trombosit funksiyasını pozan ASA və ya digər qeyri-steroidal soyuqdəymə əleyhinə olan analqetiklər, klopidoqrel və ya digər ADP reseptor blokerləri, SSRİ tipli antidepresantlar və omeqa-3 yağ turşuları kimi dərmanların istifadəsini araşdırın.  Həmçinin, Antikoaqulyantların istifadəsini də nəzərə alın.
   • Əgər simptomu olmayan xəstə NSAID istifadə edibsə, sadə qançırlar çox güman ki, bu dərmanların nəticəsidir. Tam qan analizini yoxlayın. Dərman verilməsi dayandırılmalı və ya paraçetamol və yaxud sislooksigen-2 inhibitoru ilə əvəz olunmalıdır  (lakin sonda ürək-damar sisteminə mənfi təsirləri də nəzərə alın) və klinik vəziyyət bir aydan sonra yoxlanılmalıdır. Əgər purpura hələdə mövcuddursa, növbəti tədqiqatlar təyin edilir.  Əgər purpura kütləvi və ya qəfil olarsa, yuxarıda göstərilən laborator tədqiqatlara başlamaq tövsiyə olunur, hətta xəstə NSAID istifadə etsə belə.
   • Əgər xəstə ağız boşluğu üçün olan antikoqlyulantlardan istifadə edirsə və qançırları varsa lakin digər halda simptomsuzdursa, o zaman INR ölçülməsi oriyentasiyaya kömək edir.    Əgər dəyərlər müayinə həddindən artıqdırsa, ağız boşluğu antikoqlyulantlarının qançırların yaranmasındakı mümkün rolu xəstəyə izah edilir. Xəstəyə, əgər qançırların yaranmasına olan meyillilik artarsa və ya ümumi simptomlar meydana gələrsə   həkimə müraciət etməsi tövsiyə olunur. Antikoaqlunt müalicə alan xəstədən qançırların və peteçiyaların nəzərəçarpan artımı zamanı dərhal kliniki dəyərləndirmə və labaratoriya testləri tələb olunur. (trombositlər və keratin ilə sadə qan analizi)
3. Trombositopeniya və trombosit disfunksiyasına səbəb olan dərmanları aşkar etmək üçün dərman qəbulu yoxlanılır. Pururadan əvvəl son bir ayda istifadə edilən dərmanlar ən çox maraq doğurur. NSAID-lərin antihemostatik təsiri təxminən 1 həftə davam edir.
4. Purpuraya səbəb ola biləcək iltihablar yoxlanılmalıdır (xəstə qeyri-kafi vəziyyətdə və qızdırmalı olduğu halda septik iltihabın mümkünlüyün yadda saxlayın)
5. Əgər purpura üçün dərmanlar və ya iltihab kimi sadə izahlar yoxdursa, növbəti sual belə cavablandırılmalıdır: xəstənin qanaxmaya yüksək meyilliliyi varmı (çox güman ki, trombosit funksiyalarına, adətən trombositopeniyaya təsir edən) və ya purpura damar etiologiyasına sahibdirmi (allergik, dəri xəstəliyi)?
   •  Trombosit analizi trombositin miqdarı  100 × 109/l-dən aşağı olarsa, ilkin laboratoriya tədqiqatlarının bir parçasıdır, trombositopeniyanın səbəbi aydınlaşdırılmalıdır (bax  trombositopeniya, və ITP)  Unudulmamalıdır ki, digər ağırlaşdırıcı amillər mövcud olmayana kimi purpura nadir hallarda orta trombositopeniya ilə əlaqələndirilir (trombosit miqdarı 50&#x2013;100 × 109/l)
   • Trombositopeniya istisna olunduğu halda (trombosit sayı> 100 × 109 / l) bir PFA cihazı ilə trombosit funksiyasının sınanması ilə xəstənin birincili hemostatik anormallığının olub-olmaması barədə məlumat verə bilər.
   • Əgər trombosit sayı aydın şəkildə azalmış və ya trombosit funksiyası pozulmuşdursa, xəstə mütəxxəsis nəzarətinə yönləndirilməlidir (vəziyyət məsələn, dərman qəbulu ilə izah oluna bilənə kimi)