Dəmir çatışmazlığı anemiyanın ən çox yayılmış etiologiyasıdır.İnkişaf etmiş ölkələrdə ən çox görülən səbəb qanaxmadır.Bağırsaq parazitləri inkişaf etməkdə olan ölkələrdə dəmir çatışmazlığı anemiyası hallarının böyük bir hissəsinə səbəb olur.
Menstruasiya əksər hallarda reproduktiv yaşda olan qadınlarda dəmir çatışmazlığı anemiyasının səbəbidir.Onların 20% -i bir mərhələdə dəmir çatışmazlığına malikdir
Reproduktiv yaşdan sonra kişilərdə və qadınlarda dəmir çatışmazlığı həmişə anormaldır və əksər hallarda mədə-bağırsaq qanaxması və ya çölyak xəstəliyi ilə nəticələnir.
Xəstə nə qədər yaşlı olarsa, kolon xərçəngi riski o qədər yüksəkdir..
Trombositli əsas qan miqdarı, tipik olaraq mikrosiklik anemiya göstərən ən vacib laboratoriya testidir. (MCV < 80 fl).
Ferritin bədəndəki dəmir depolarının ən yaxşı göstəricisidir və onun aşağı konsentrasiyası həmişə dəmir çatışmazlığının əlamətidir.Bununla belə,yüksək ferritin konsentrasiyası mütləq anemiya ehtiva etmir .(ferritin də kəskin fazalı bir proteindir)
Mikrosiklik anaemiya hallarının (MCV < 80 fl) əksəriyyəti dəmir çatışmazlığından qaynaqlanır. Ancaq bunların ca.10% -də ikincili anemiya, digər tərəfdən isə Dəmir çatışmazlığı anemiyası hallarının ca.30 faizində MCV > 80 fl var. (xəstə əhalidən asılı olaraq) Menstruasiya edən qadınların təxminən 20% -i reproduktiv yaşlarının eyni mərhələsində dəmir çatışmazlığı anemiyasına malikdir. Reproduktiv yaşdan sonra qadınlarda və kişilərdə dəmir çatışmazlığı hər zaman anormal olur.Əhəmiyyətli damir çatışmazlığının arxasındakı səbəb bu hallarda adətən mədə-bağırsaq qanaxmasıdır.Xəstədə mikrosiklik anemiya varsa (MCV < 80 fl) və ikincili anemiya xaric olunmuş kimi göürünürsə, dəmir çatışmazlığı anemiyası ehtimalı yüksəkdir.Müvafiq xroniki xəstəlik və keçmiş tarix, klinik vəziyyət, eritrosit çöküntü dərəcəsi, CRP, serum kreatinin konsentrasiyası və ya eritrosit əsas xəstəliyin mövcudluğunu göstərməməsi halında ikincili anaemiyanın olması ehtimalı aşağıdır. Dəmir çatışmazlığının səbəbi müəyyən və ya açıqdırsa, vəziyyət kifayət qədər yaxşı xarakterizə olunur və dəmir terapiyası başlana bilər. Bəzi etnik qruplar arasında və xüsusilə də tanınan ailələrdə talassemiyalar mikrosiklik anemiyanın əsas səbəbləri ola bilər."?>
Səbəblər
Xroniki qanitirmə
Malabsorbsiya (ən çox çölyak xəstəliyindən qaynaqlanır)
Qüsurlu qidalanma (nadirən)
Diaqnozlar
Digər aşkar səbəblər (böyümə dalğası, hamiləlik, ginekoloji qanaxma, bağırsaq qanaması) olmadan dəmir çatışmazlığı plazma ferritin təhlili ilə aşkar edilir.Normal diapazondan aşağı konsentrasiya dəmir çatışmazlığını göstərir (istinad qiymətləri laboratoriyalar arasında fərqlənir).
Xroniki bir xəstəlik ilə əlaqəli dəmir çatışmazlığı, ferritindən əlavə, serumda həll olunan transferrin reseptor təhlili ilə müəyyən edilir (TfR). İstinad aralığından artıq olan TfR konsentrasiyası dəmir çatışmazlığının güclü bir göstəricisidir. Təhlil bütün hallarda etibarlı deyil, məsələn, hamiləlik, kəskin qanaxma, hemoliz, oraq hüceyrəli anemiya, talassemiya və polietifemiya.Bu hallarda serum ferritin, transferrin dəmir doyma faizini (dəmir və transferrin dəyərlərinə əsaslanaraq; fP-TSat% <15% dəmir çatışmazlığını göstərir) və ya hər ikisini təyin edin.
Anemiya olmadan aşağı ferritin konsentrasiyasını axtarmaq, dəmir terapiyasından (məsələn ürək çatışmazlığı) faydalana biləcəyi əsas xəstəliyi məlum olmayan xəstələrdə ümumiyyətlə lazım deyildir.
Sümük iliyi müayinəsinə, adətən dəmir çatışmazlığı anemiyasında ehtiyac yoxdur. Ancaq vəziyyət qan şəklindəki digər sapmalarla əlaqəli olarsa, sümük iliyi müayinəsi edilməlidir.Yüngül trombositoz tez-tez dəmir çatışmazlığı ilə müşayiət olunur və bu çərçivədə sümük iliyinin müayinəsi lazım deyil.
Biokimyəvi təhlillərin inkişafı ilə sümük iliyi müayinəsi mərkəzi araşdırma rolunu itirdi. Naməlum hallarda və həqiqi bir hemmatoloji xəstəliyinə şübhə edildikdə, sümük iliyi müayinəsi hələ də göstərilir.
Dəmir çatışmazlığının səbəbini təyin etmək
Dəmir çatışmazlığı anemiyası yalnız bir simptomdur. Əsas patogen mexanizmlər aşkar edilməlidir.
Döllü qadınlarda ən çox ehtimal olunan səbəb həddindən artıq menstrual qanaxmadır. Hamiləlik dövründə anemiya üçün, antenatal qayğı haqqında məqaləyə baxın. Anemiyaya səbəb olan menstruasiya qanaması bəzən laxtalanma pozğunluğundan qaynaqlana bilər. Bu səbəblə, ailə tarixi xəstə ilə müzakirə edilməlidir və bəzən von Willebrand faktorunun fəaliyyətini ölçmək üçün zəmanət verilə bilər.
Qanamalar, xüsusilə mədə-bağırsaq xəstəlikləri (mədə xorası, bağırsaq şişləri, həmçinin hemoroid) çox yayılmışdır. Anemiya menstrual qanaxma ilə izah edilməyən bütün kişilərdə və qadınlarda dəmir çatışmazlığının səbəbini mədə-bağırsaq traktının endoskopik müayinələri ilə axtarmaq lazımdır. Gizli qan nəcis testi faydalı deyil, çünki mənfi test nəticəsi anemiyanın səbəbi kimi mədə-bağırsaq şişlərini istisna etmir.
Xəstənin yaşı və keçmiş tarixi mövcud simptomlarla birlikdə araşdırmaların qaydasını müəyyənləşdirir.
Kolonoskopiya ilə 50 yaşdan yuxarı olan bütün xəstələrdə kolonun araşdırılması məsləhət görülür. Xəstədə melena varsa (olubsa) və ya mədə xorası ilə əlaqəli simptomlar varsa qastroskopiya ilk müayinədir.
Gənc xəstələrdə müayinələr, xüsusən mədə əlamətləri varsa, gastroskopiya ilə başlayır.Əgər simptomlar mədə-bağırsaq traktının distal ucundakı bir xəstəliyə işarə edirsə və ya qastroskopiya anemiyanı izah etmirsə, kolon müayinə olunmalıdır. Dəmir çatışmazlığının səbəbi yuxarıda göstərilən araşdırmalarla aşkar edilmədikdə, xəstə qastroenterologiya mütəxəssisinə göndərilir.
Qidalanma amilləri və malabsorbsiya nadir səbəblərdir.
Çölyak xəstəliyindən şübhələnildikdə, anticisimlər təyin olunur və müsbət olarsa, diaqnoz qastroskopiya ilə təsdiqlənir.
Müalicə :
Artıq dəmir (qan) itkisinin qarşısını almaq və pəhrizdə kifayət qədər dəmir tərkibinə zəmanət vermək çox vacibdir.
Dəmir əvəzlənməsi adətən oral yolla verilir.Yetərli bir günlük miqdar, gündə bir və ya hər iki gündə bir verilə biləcək 100-200 mq təşkil edir.
Orta və ağır dəmir çatışmazlığı anemiyasında bir terapiya başladıqdan 5-10 gün sonra adətən görülən bir retikulositar reaksiya var.
.Hemoglobin və MCV dəyərlərinin normallaşması 2-4 ay ərzində gözlənilir
Bədənin dəmir depolarını doldurmaq üçün dəmir əvəzləmə, tam cavabdan sonra 2-3 ay ərzində saxlanılmalıdır.
Xəstə oral müalicəyə dözməzsə, eləcə də dəmir udma çatışmazlığı halında parenteral dəmir əvəzləmə tələb oluna bilər.(qastrektomiya sonrası vəziyyət və ya iltihablı bağırsaq xəstəliyi). Böyrək xəstəliyi olan xəstələrdə dializ və/və ya eritropoetin terapiyası ilə birlikdə parenteral dəmir əvəzinə ehtiyac ola bilər.
Venadaxili dəmir məhsulları nisbətən daha yaxşıdır, lakin bunların hamısı mümkün anafilaktik reaksiyalar və hipofosfatemiya riski ilə əlaqələndirilir.
Digər anemiya xəstələrindən fərqli olaraq, dəmir çatışmazlığı anemiyası olan xəstələr hematoloqlar tərəfindən müalicə edilmir. Qan şəklində aşağı hemoglobin və bununla tez-tez əlaqəli olan trombositozdan başqa sapmalar varsa, bir hematoloqa müraciət etmək lazımdır.