Kəllədaxili travmatik hematomalar(kapilyar partlamaları)

Əsas məqamlar

• Kəllədaxili hematomalarının aşağıdakı növləri ya müstəqil şəkildə ya da kombinasiyalar şəklində mövcud ola bilər:
  • epidural hematoma (=ekstradural hematoma; kəllə sümüyü və sərt qişa( dura membranı) arasında)
  • subdural hematoma sərt qişa(dura membranı) və hörümçəyə bənzər qişa ( araxnoid ) arasında
  • subaraxnoid hematoma (araxnoidin altında, beyin səthi boyunca)
  • intraserebral hematoma (beyin hüceyrəsinin içərisində)
• Baş xəsarəti almış xəstədə aşağıdakı simptomlara əsasən kəllədaxili qanaxma olma ehtimalı var
  • xəsarətdən sonra kəskinləşən simptomlar (məsələn, baş ağrısı, qusma, çaşqınlıq, narahatlıq)
  • bədənin bir tərəfində nevroloji simptomlar, xüsusilə də hemiparez  
  • epileptik qıcolmalar
  • azalmış şüur
  • beyin yırtığı olmasına işarə edən göz bəbəyinin böyüməsi (təcili vəziyyət)."?>
• Huşsuz xəstədə göz bəbəyinin böyüməsi beyin yırtığının olmasına işarə ola bilər (təcili vəziyyət)
• Tez-tez diaqnoz qoyulmalıdır. Huşunu itirmiş xəstə üçün dərhal diaqnoz qoyulmalıdır. Diaqnoz xəstə başın kompüter tomoqrafiyasına (KT) əsasən qoyulur.
• Kəllədaxili hematomanın müalicəsi üçün neyrocərraha müraciət edin.

İlk yardım

• Havalandırma(intubasiya)
• Qan dövranı(bitki dəmləməsi)
• Xəsarətin növünə görə qan köçürməsi və təcili yardım əməliyyatı
• Qan laxtalanmasının optimallaşdırılması ( antikoaqulyasiyanın əksi, trombosit köçürülməsi və s.)
• Boyun fəqərələrinə diqqət yetirin: Köçürmə zamanı sərt boyun korsetindən istifadə eilməlidir.

Diaqnoz

•  Diaqnozun qoyulması üçün kompüter tomoqrafiyası həmişə tələb olunur (bax): Görüntü üsulu olmazsa hematoma müalicə edilə bilməz.
• KT təkrar olunmalıdır, əgər:
  • xəstənin vəziyyəti pisləşərsə (Qlasqo-Koma şkalasına əsasən 2 xaldan çox azalma və ya yeni nevroloji simptomlar ortaya çıxdıqda)
  • əgər klinik qiymətləndirmə əsasında xəsarət ən azı orta ağırlıqdadırsa və ilk KT görüntüləməsi  yaralanmadan dərhal sonra həyata keçirilmişdirsə,birincisindən təxminən 6 saat sonra
  • bir qayda olaraq ağır beyin xəsarətlərində 24 saat sonra   (Qlasqo-Koma şkalası≤ 8).
• Birincisindən 6 saat sonra, və bütün hallarda bir qayda olaraq 24 saat sonra"?>

Epidural hematoma (ekstradural hematoma)

• Əsasən uşaqlarda və gənclərdə rast gəlinir. Yaralanma yüngül ola bilər və çox hallarda xəstə əvvəlcə şüurlu vəziyyətdə olur.
• Beyin zədəsi alan bütün xəstələrin 1% -dən azında KT görüntüləməsi nəticəsində epidural hematomaya rast gəlinir.
•  Şüurun sürətli şəkilə itməsi, bədənin bir tərəfində nevroloji simptomlar və hər iki göz bəbəyinin böyüməsi ciddi beyin yırtığı əlamətləridir. Bu mərhələdə xəstəyə dərhal qayğı göstərilməlidir və daha uzun müddətə daşınması yolverilməzdir. 
• Hematomalar kraniotomiya - kəllənin yarılması ilə açılmış geniş dəlikdən çıxarılır. Dural arterial qanaxma ən çox rast gəlinən səbəbdir. 80% hallarda hematoma gicgah payında yerləşir.
• Beyin kontuziyası və müalicədə gecikmə olmadığı ehtimal edildikdə sağalma sürətli və tam olur

Subdural hematoma

• Təcili vəziyyətdə diaqnoz qoyulan hematoma həqiqətən kəskin ola bilər və ya uzun müddət mövcud olub vaxt keçdikcə simptomatik olaraq dəyişə bilər
• Beyin zədəsi alan bütün xəstələrin təxminən 15-20% -ində KT görüntüləməsi nəticəsində subdural hematomaya rast gəlinir.

Kəskin subdural hamatoma

•  Çox vaxt beyin kontuziyası ilə əlaqədar olur
• Zədələnmiş beyin toxumasında arterial və ya venoz qanaxma və ya sagittal sinusun yırtılması nəticəsində baş verir
• Hematoma böyük olur, çox hallarda digər yarımkürəyə də keçir.
• Xəstələr adətən yaşlılar olur və ya xəsarət alkoqol istifadəsi ilə əlaqədar olur.
• Antikoaqulyasiya terapiyası və yaşlanma qanaxma riskini artırır.
• Kəskin hematoma simptomları kraniotomiya ilə aradan qaldırılır.
• Böyük hissəsi konservativ müalicə ilə sağaldılır.
• Cərrahi müalicənin effektivliyi əməliyyatın nə qədər gecikməsindən asılı olaraq dəyişə bilər.
• Ölüm riski 10%-dir

 Subkəskin subdural hematoma

• Xəsarət baş verdikdən ən tezi 3 gün sonra üzə çıxır. Gecikmə çox hallarda ilkin zədənin yüngül olması ilə əlaqədardır.
• Xəstələr adətən yaşlılar olur və ya onlar spirtli içkidən zərərli şəkildə istifadə edirlər. Bunlar zədənin gec sağalmasına səbəb olan faktorlardır.  
• Hematoma kraniotomiya ilə aradan qaldırılır.
•  Xroniki subdural hematomada xəstəliyin nəticəsini əvvəlcədən proqnoz etmək daha faydalıdır.

Xroniki  subdural hematoma

•  Simptomlar xəsarət baş verdikdən yalnız bir neçə həftə və ya bir neçə ay sonra üzə çıxır.
• Xəstəliyə adətən çaşqınlıq, müvazinəti saxlaya bilməmək, yaddaş zəifliyi kimi simptomları olan yaşlı insanlarda rast gəlinir. Xəstələr adətən antikoagulyant müalicəsi alırlar.
• İlkin zədə  çox vaxt yüngül olur (yıxılma) və tez unudulur . Ancaq diaqnozlar adətən təcili vəziyyət alır, çünki sürətlə çoxalan simptomlar (baş ağrısı, hemiparez, və ya bir çox hallarda huşun gedib gəlməsi) artan kəllədaxili təzyiqin göstəricisidir 
•  Huşu özündə olmayan xəstə dərhal əməliyyat olunmalıdır.
• Huşu özündə olan lakin, simptomatik xəstələr də təcili əsaslarla əməliyyat olunmalıdır.
•  Müalicəyə başlamaq üçün hematomanın dəqiq qalınlıq göstəricisi yoxdur. Gənc bir xəstədə hematoma  5 mm qalınlığında olsa da kəskin simptomları ola bilər, hematomanın qalınlığı 1 sm olan yaşlı bir xəstədə isə  baş beyinin atrofiyası səbəbiylə xəstəliyin heç bir simptomuna rast gəlinmədiyi üçün əməliyyata ehtiyac olmaya bilər.
• Kəllə çuxuru ilə maye halında olan xroniki hematoma qurudulmalı və təmizlənməlidir.
• Hematoma  xəstələrin 19%-də  ikitərəfli olur; eyni seansda hər iki tərəf əməliyyat edilə bilər.
•   Bərpa sürətli olur və adətən simptomlar tamamilə aradan qaldırlır.
• Xəstəliyin təkrarlanması riski 33% -ə qədərdir. 
  • Xəstə prosedurdan əvvəl oxşar simptomlarla yenidən simptomatik hala gələrsə, KT müayinəsi aparılmalıdır.
  • Hər ehtimala qarşı, başın KT görüntüləməsi müalicədən təxminən bir ay sonra aparılmalıdır.
  • Kəllə çuxuru vasitəsilə təmizlənmə əgər ehtiyac olarsa təkrarlanır.
  •  Hematoma dəfələrlə təkrarlanarsa kraniotomiyaya ehtiyac ola bilər.  Hematoma, ehtimal ki, qalınlaşmış membranlarla örtülmüşdür və əməliyyat zamanı bunlar çıxarılır.

Subaraxnoid qanaxma

• Çox zaman qövsvari hissədə yayılmış şəkildə üzə çıxır və digər kəllədaxili travmatik dəyişikliklərlə əlaqələndirilir.
• Qanama beyin mədəciklərinin (ventriküllərinin) içərisində ola bilər.
• Beyin zədəsi olan bütün xəstələrin təxminən 10-15% -də KT görüntüləməsinə əsasən  subaraxnoid qanaxma baş verir.
• Təcrid olunmuş subaraxnoid qanaxmasında  ilk olaraq kəskin konservativ müalicə üsullarından istifadə edilir. Sonrakı mərhələlərdə müalicə tələb edən qeyri-obstruktiv hidrosefal yarana bilər.
• Beyin xəsarətindən sonra zəif sağalma riski var.

Kəllədaxili hematoma 

• Adətən yayılmış beyin kontuziyası ilə əlaqələndirilir. Hematomalar müxtəlif ölçüdə və müxtəlif sayda olur. Buna görə də mövcud vəziyyətə əsasən müalicə edilməlidir.
• Tapıntılar zədənin mexanizmindən də asılıdır.
  • Yıxılma xüsusilə frontal lobun aşağı hissəsində və temporal lobda qanaxmaya səbəb olur.
• Müalicəyə əsasən  təkrarlanan KT görüntülənməsi və reanimasiya şöbəsində kəllədaxili təzyiqə daimi nəzarət edilməsi tələb olunur.
• Təzyiq simptomlarına səbəb olan  hematoma kraniotomiya ilə aradan qaldırılmalıdır.
• Nəticə beyin kontuziyasının şiddətindən asılıdır. Yaşlı və huşsuz xəstədə nəticə müsbət olmur.

Artan kəllədaxili təzyiq

• Bax .
• Beyin şişi və kəllədaxili təzyiqin artmasının səbəbi kəllədaxili hematoma ola bilər,lakin əksər hallarda bunlar kəskin subdural hematoma, beyin kontuziyası və ya intraserebral hematoma ilə əlaqələndirilir.  
• Huşsuz bir xəstənin kəllədaxili təzyiqi reanimasiya şöbəsində izlənilir  Hematomaların aradan qaldırılmasından əlavə,  postural terapiya ilə (yuxarı gövdə 30° qaldırlmış), mannit və ya hipertonik salin məhlulunun qəbulu, sedasiya, serebrospinal maye drenajının qəbul edilməsi ilə təzyiq azaldıla bilər. 
• Kəllə daxili təzyiqin azaldılması üçün bütün mövcud vasitələrdəən istifadə edildikdən sonra ekstremal hallarda dekompressiv kraniektomiya icra edilə bilər. a
•  Kəllədaxili qanaxması olan xəstələrdə profilaktik antiepileptik dərmanlardan  (məsələn, fenytoin və ya levetirasetam) qısa müddətə istifadə edilə bilər (təxminən 1 həftə)

 

Müvafiq mənbələr

 

• Ədəbiyyat

Stippler M, Smith C, McLean AR et al. Utility of routine follow-up head CT scanning after mild traumatic brain injury: a systematic review of the literature. Emerg Med J 2012;29(7):528-32. Brown CV, Zada G, Salim A et al. Indications for routine repeat head computed tomography (CT) stratified by severity of traumatic brain injury. J Trauma 2007;62(6):1339-44; discussion 1344-5. Luoto T. Clinical assessment of acute mild traumatic brain injury [Thesis]. Tampere University Press: Acta Universitatis Tamperensis 1940. Acta Electronica Universitatis Tamperensis 1424Bajsarowicz P, Prakash I, Lamoureux J et al. Nonsurgical acute traumatic subdural hematoma: what is the risk? J Neurosurg 2015;123(5):1176-83. Wilberger JE Jr, Harris M, Diamond DL. Acute subdural hematoma: morbidity, mortality, and operative timing. J Neurosurg 1991;74(2):212-8. Ivamoto HS, Lemos HP Jr, Atallah AN. Surgical Treatments for Chronic Subdural Hematomas: A Comprehensive Systematic Review. World Neurosurg 2016;86():399-418. Servadei F, Murray GD, Teasdale GM et al. Traumatic subarachnoid hemorrhage: demographic and clinical study of 750 patients from the European brain injury consortium survey of head injuries. Neurosurgery 2002;50(2):261-7; discussion 267-9. Yang Y, Zheng F, Xu X et al. Levetiracetam Versus Phenytoin for Seizure Prophylaxis Following Traumatic Brain Injury: A Systematic Review and Meta-Analysis. CNS Drugs 2016;30(8):677-88.