Əmizdirməyən qadında süd vəzi giləsindən ifrazatın gəlməsi (drenaj) və mastit
EBM Klinik protokolları
09.08.2017 • Sonuncu dəyişiklik 09.08.2017
UllaPuistola
Əsas məqamlar
Süd vəzinin seroz birtərəfli ifrazatı və ya qanlı ifrazatı zamanı bütün hallarda lazımi müayinələrlə süd vəzi şişlərini istisna edin. Yaş artımı ilə birlikdə maliqnizasiya (bədxassəli transformasiya) riski də yüksəlir: 40 yaşından kiçik bir şəxsdə risk 3% olduğu halda, 60 yaşdan yuxarı şəxsdə bu risk 30% təşkil edir.
Süd vəzindən südlü (yaşılımtıl, qəhvəyiyəçalan və ya sarı) ifrazatın gəlməsi, iki və daha çox süd vəzi axacağından axıntı və ya hər iki süd vəzindən ifrazatın axması süd vəzi xərçənginin olduğuna dəlalət edir.
Əmizdirməyən qadında yaranan mastit əmizdirən qadındakı ilə eyni prinsiplərlə müalicə olunur, lakin müalicədən sonra mammoqrafiya icra edilməlidir.
Axıntının unilateral (birtərəfli) və ya bilateral (ikitərəfli) olduğunu təyin etmək üçün sıxaraq və palpasiya edərək müayinə edin. Pasiyent süd vəzindən gələn ifrazatın birtərəfli olduğunu bildirdiyi zaman bu müayinə xüsusilə vacib sayılır.
Qanlı ifrazat və ya unilateral seroz ifrazat zamanı aparılan müayinələrə aşağıdakılar daxildir:
Süd vəzilərinin palpasiyası (düyünləri və ifrazatın gəldiyi axacağın dəliyini tapmaq üçün)
Mammoqrafiya, ultrasonoqrafiya, duktoqrafiya (süd vəzi axacaqlarının kontrast maddə ilə müayinəsi)
Qalaktoreya (qeyri- laktasion periodda süd vəzi giləsindən südün gəlməsi)
Müayinələr
Süd vəzilərinin palpasiyası
Yetkin qadında serum prolaktini və TSH
Lazım gələrsə, mammoqrafiya və/və ya ultrasonoqrafiya
Prolaktin süd istehsalını tənzimləyən əsas hormondur.
Hipofizin ön payında və həmçinin də az miqdarda plasental, desidual, endometrial toxumalarda sekresiya olunur.
Yuxu ərzində sekresiyası pik həddə çatır.
Yalnız laborator müayinə ilə nəticə təyin etmək etibarlı deyildir, çünki misal olaraq, süd vəzilərini sıxmaq və ya ona toxunmaq, cinsi əlaqə və stress belə müvəqqəti olaraq prolaktin konsentrasiyasını artıra bilər.
Dofaminin təsirini inhibə edən hər hansı bir faktor hiperprolaktinemiya və qalaktoreyaya səbəb olur.
Bir sıra dərmanlar qalaktoreya törədə bilər:
Fenotiazinlər və digər neyroleptik maddələr
Tritsiklik antidepressantlar
Opioidlər
Oral kontraseptivlər
Estrogen və anti-estrogen məhsullar
Metoklopramid
Verapamil
İzoniazid
Antihistaminlər
Hiperprolaktinemiyaya pasiyentlərin təxminən 10% -də qalxanabənzər vəz ilə əlaqəli olan hipotiroidizm (serum TSH-ın yüksək və serum sərbəst tiroksininin aşağı səviyyəsi) səbəb olur.
Tiroksin əsaslı dərman preparatı ilə müalicənin aparılması hiperprolaktinemiyanı da qaydasına salacaqdır.
Tiroksin terapiyası hiperprolaktinemiyanı qaydasına salmırsa və ya qalxanabənzər vəzin funksional testlərində uyğunsuzluq qeyd olunursa, bu zaman ehtimal olunan səbəb hipofiz vəzinin prolaktin sekresiya edən adenoması hesab edilir. Bu vəziyyətdə prolaktin konsentrasiyası olduqca yüksək dozada təyin edilir (1 000 mU/ l-dən çox).
Müayinələr xəstəxana şəraitində aparılır.
Xroniki böyrək çatışmazlığı olan pasiyentlərin dörddə birində qalaktoreya müşahidə edilir.
Normal laborator göstəricilərə sahib, normal menstrual tsikli olan və hər hansı anormal klinik əlamətin müşahidə edilmədiyi yetkin qadında rast gəlinən bilateral qalaktoreya bir il ərzində ümumi səhiyyə ocaqlarında izlənilə bilər. Süd vəzindən ifrazatın axması davam edərsə, pasiyent hipofiz vəzinin əlavə funksional testlərinin təyini üçün mütəxəssis qəbuluna yönləndirilməlidir. Amenoreya üçün müayinələrə nəzər yetirin.
Əmizdirmə dövrü sona çatsa belə bəzən süd sekresiyası davam edir.
Lazım gələrsə, doğuşdan sonra süd sekresiyası 1mq tək doza kaberqolin (məsələn, dostineks) vasitəsilə dayandırıla bilər. Dərman 3-4 gün ərzində qan təzyiqinin səviyyəsini aşağı sala bilər.
Əgər hiperprolaktinemiya psixiatrik dərman preparatların istifadəsi ilə əlaqədardırsa, preparatın dəyişdirilməsini yoxlamaq olar. Süd sekresiyasını supressiya edən dərman təyin edilməmişdir.
Bir neçə həftəlik dövrə qədər yenidoğulmuşlarda süd vəzindən südlü ifrazatın gəlməsi xüsusi araşdırma tələb etməyən normal bir haldır.
Kişilər, uşaqlar və ya yeniyetmələrdə südlü axıntı hər zaman mütəxəssis konsultasiyası üçün göstərişdir.
Qanlı və ya təmiz ifrazat
Qanlı ifrazatın gəlməsi hər hansı bir patoloji dəyişiklik olmadığı halda, hamiləlik dövründə və ya ondan sonrakı qısa dövr ərzində müşahidə edilə bilər.
Əgər belə deyildirsə, səbəb axacaqdaxili (intraduktal) papilloma, fibroz-kistoz dəyişiklik, axacaq ektaziyası və ya xərçəng ola bilər.
Süd vəzindən gələn axıntının ən çox rast gəlinən səbəbi axacaqdaxili papillomadır (təxminən 40% hallarda).
Dəyişiklik çox vaxt palpasiya olunmur (əllənmir) və yalnız qalaktoqrafiya ilə diaqnozu qoyula bilər.
Ultrasonoqrafiya vasitəsilə bəzən genişlənmiş duktal sahə aşkar oluna bilər.
Solitar (tək) papillomalar adətən xoşxassəlidir, lakin multipl (çoxsaylı) papilloma halında, yəni papillomatozda pasiyentlərin təxminən üçdə birində xərçəng təyin edilir.
Sitoloji müayinə üçün ifrazat nümunəsi götürülə bilər, lakin bunun dəqiqliyi sadəcə 30-40% (təxminən) təşkil edir.
Digər dəyişiklikləri istisna etmək üçün ultrasonoqrafiya ilə tamamlanmış mamoqrafiyadan istifadə olunur.
Əmizdirməyən qadında mastit
Əmizdirməyən qadınlarda mastitin ən çox rast gəlinən forması periduktal (süd axarları ətrafı) mastitdir ; pasiyentlər bir qayda olaraq siqaret aludəçiləridir.
Ən çox rast gəlinən simptomlara ağrı və irinli periareolyarifrazat daxildir.
Klinik olaraq aşkarlanan əlamətlərə iltihab, abses, areola ətrafında kütlə və ya fistula, gilənin daxilə çevrilməsi (inversiya) aiddir.
Adətən müxtəlif aerob və anaerob bakteriyaların birlikdə törətdiyi qarışıq infeksiyadır; Stafilokoklara qarşı effektiv olan antibakterial dərman preparatı seçin.
İnfeksiya ilə əlaqəli olaraq abses formalaşa bilər, bunu üçün hər zaman drenaj tələb olunur.
Əgər infeksiyalar təkrarlanırsa və ya xroniki formaya keçirsə, geniş sahəli cərrahi müdaxilələr belə tələb oluna bilər, məsələn, patologiyanın olduğu duktal (axacaq) sahənin gilənin ucuna qədər çıxarıldığı mamilyar (süd vəzi giləsi) əməliyyat. Əməliyyat ambulator şöbədə yerli anesteziya ilə həyata keçirilə bilər.
Müalicədən sonra mümkün ola biləcək karsinomanın diaqnozu üçün hər zaman mammoqrafiya icra olunmalıdır.