Uşaqlarda Obsesif-kompulsiv pozuntu

Əsaslar

• Digər xüsusi diqqət çəkən davranış olmadan ritualistik davranış, yetkinlik yaşına çatmamışdan əvvəl uşaqlıq dövründə görülməyi çox vaxt normaldır.
• Araşdırmalar təsirlənmiş uşaqların yaxınlarının ümumi əhaliyə ilə müqayisədə OKP və Tik xəstəliyinə yaxalanma ehtimalını artırır.

Yayılması

• Uşaqlar və yeniyetmələr arasında verilmiş nümunədən və yaş qrupundan asılı olaraq 0.3-3% olduğu aşkar edilmişdir.
• Cavan yaş qruplarında pozğunluq oğlanlarda daha çox olur.Lakin yetkinlik yaşına çatdıqca cinslər arasındakı fərq yox olmağa başlayır.
• 3--50% OKP halları uşaqlıq yaşlarından başlayır.
• Obsesif-Kompulsif pozğunluğun xroniki hala keçmə meylliliyi vardır.
• Gecikmiş psixiatrik müayinə və müalicə verilən proqnoza mənfi təsir göstərəcəyi düşünülür. Ona görə də erkən müdaxilə tövsüyə olunur.

Etiologiya

• OKP-nin etiologiyası və patogenezi hələlik dəqiq bilinməsə də həm bioloji həm də psixososial faktorların çox yönlü təsir göstərdiyi düşünülür. Hal-hazırda neyro-bioloji modellərə üstünlük verilir.
• Genetik faktorlar OKP-nin erkən başlanmasında əsas etioloji səbəb olduğu düşünülür. Bu pozuntu tez-tez tik xəstəliyi ilə əlaqələndirilir və bu pozuntuların hər ikisi ümumi əhaliyə nisbətən yaxın ailə üzvləri arasında daha sıx görülür.
• Fronto-temporal və eləcə də bazal nüvələrdə və talamusda normal funksiyanın pozulmasl ilə əlaqələndirilir.
• Neyrotransmitterlərin (məsələn, serotonin, dopamin və qlutamatın) tənzimlənməsindəki anormallıqlar da OKP-nin patogenezi ilə əlaqəlidir.
• Psixoloji nəzəriyyələrə görə OKP depresiya ilə əlaqələndirilir və OKP olan şəxslərin supereqosu əsassız dərəcədə ağır və məhdudlaşdırıcı olduğu hesab olunur.
• OKP ailəyə ğz təsirini göstərir və habelə özü də bu təsirdən yarana bilir. OKP-dən əziyyət çəkən şəxslərdə mükəmməlliyətçiliyin izlərinə çox sıx rast gəlinir.

 Simptomlar

• Pozuntu özünü təkrarlanması kimi göstərir:
  • kompulsif düşüncələr və obsesiyalar
  • məcburi davranışlar
• Tipik kompulsif düşüncələrə müxtəlif təkrarlanan düşüncələr, həvəs və fantaziyalar daxildir. Tipik kompulsif davranışlara isə əllərin dayanmadan yuyulması, müxtəlif işlərin yerinə yetirilməsinin təkrar-təkrar yoxlanılması,elektrik avadanlıqlarının söndürüldüyünü və yaxud qapının bağlı olub-olmamasını yoxlamaq aiddir. Uşaqlarda yatağa getmək, oyanıb paltarlarını geyinmək və yenidən məktəbə getmək kimi ritualistik davranışlar da kompulsiv davranışlarla sıx əlaqəlidir.
• Simptomlar həddən artıq vaxt aparır, stresə səbəb olur, və sosial, akademik, eləcə də peşəkar funksionallığa mənfi təsir göstərir.
• Şəxslər müəyyən nöqtədən sonra obsesiyalarının və kompulsif davranışlarının səbəbsiz yerə əmələ gəldiyinin fərqinə varırlar.Buna baxmayaraq balaca uşaqlarda dərrakənin yetəri qədər inkişaf etməməsi ilə bu cür özünü-tənqid olmaya bilər.
• Tədqiqatlar OKP-dən əziyyət çəkən şəxslərdə beyindəki icraedici, yaddaş və vizyospatial nahiyələrin funksiyalarının zədələndiyini göstərir.
• OKP-nin uşaqlıqda başlanması tik xəstəliyi, Turett sindromu, ağır depresiya, həyəcan və davranış pozuntuları kimi digər fərqli psixiatrik xəstəliklərlə də tez-tez əlaqələndirilir.
• Bəzi araşdırmalara görə beta-hemolitik streptokokkal infeksiyalar bəzi uşaqlarda güclü obsesif simptomlara səbəb ola bilər( SUANP Streptokokkla əlaqələndirilən uşaq autoimmun neyropsixiatrik xəstəliyi).
• Erkən diaqnoz və müalicənin başlanması xəstəliyin yaxşı proqnozu üçün əsas hesab olunur.

Müalicə

• Müalicə psixoloji maarifləndirməyə və psixososial stresin mümkün qədər azalmasına əsaslanır.
• Koqnitiv davranış terapiyası (KDT) hal hazırda ən təsirli psixoterapiya yanaşması hesab olunur. Uşaqlarda yüngül və orta dərəcədə OKP-lərdə birinci dərəcəli müalicə kimi tövsüyə olunur.
• Serotonergik aktivliyi olan dərmanların təsirli olduğu müşahidə olunur. Bununla bərabər, bu dərmanların uşaqlarda istifadəsi üçün rəsmi icazənin olmadığını nəzərə almaq lazımdır.
  • Əvvəllər Klomipramin tez-tez istifadə olunan bir dərman növüydü, lakin hal-hazırda əmələ gətirdiyi yan təsirlərə görə birincili olaraq təyin olunması tövsüyə olunmur.
  • Serotonini seçici tutma inhibitorlarının da Klomipramindən daha az yan təsiri olaraq effektivlik göstərdiyi sübut olunmuşdur. Klinikada müşahidə olunan simptomların azalmasını yalnız 6-10 həftədən sonra müşahidə etmək mümkündür və serotoninlə müalicə olunan digər xəstəliklərdən daha çox doza tələb edir. Əgər simptomlara tiklər də daxildirsə dərmanın reaksiyası daha zəif ola bilər.
  • Bəzi xəstələrə daha uzun müddətli dərman qəbulu lazım olur.
• Hal-hazırda KDT-nin və farmakoloji terapiyanın birgə tətbiqi tövsüyə olunandır. Bu müalicə üsullarının birləşməsinin daha çox yaxşılaşmağa və daha az residivləşməsinə səbəb olduğu güman olunur.ombination of CBT and pharmacotherapy is currently recommended.
• OKP-dən əziyyət çəkən uşaqlar bir çox hallarda asanlıqla ailələrini də bu pozunun içinə çəkdiklərinə görə onların ailələri ilə də işləmək vacibdir.
• TXəstəliyin gedişatı dəyişkəndir. Və simptomların təkrarlanması tez tez baş verir.

Müvafiq mənbələr

• Ədəbiyyat

Murphy TK, Storch EA, Lewin AB et al. Clinical factors associated with pediatric autoimmune neuropsychiatric disorders associated with streptococcal infections. J Pediatr 2012;160(2):314-9. Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with obsessive-compulsive disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2012;51(1):98-113.