Valideynlərin psixi xəstəliklərinin uşağa təsiri

Əsas məqamlar

• Valideynlərin psixi xəstəlikləri övladlara həm birbaşa, həm də dolayı təsir göstərə bilər. İrsi genetik quruluş və uşaqlıqdaxili mühit qismində bir çox xəstəliklə əlaqəli olan bir çox amil də uşağa təsir göstərə bilər. Uşağın yaranan psixi sağlamlıq problemləri riski mövcud risk amillərinin ilə birbaşa mütənasibdir. 
• Anaya psixiatrik qayğıda hamiləlik dövründə onun psixi sağlamlığı eləcə də kiçik uşaqların psixi sağlamlığı ilə dərindən tanış olan sağlamlıq mütəxəsisi ilə məsləhətləşdikdən sonra  doğulmamış uşağa qarşı psixoloji görüntüləri diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Ana ilə körpənin qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi, eləcə də ailədə digər uşaqların vəziyyəti və yardıma ehtiyacın olması qiymətləndirilməlidir. Ailə yönümlü müdaxilə və kifayət qədər sosial dəstəyin təmin edilməsi valideyn depressiyasına qarşı profilaktik olaraq istifadə edilə bilər. Belə bir müdaxilənin ailə əsasının fəaliyyətinə uzunmüddətli təsiri ola bilər və uşağın psixi sağlamlıq problemlərinin yaranması riskini azalda bilər. Valideynin depressiyasının kəskinlik səviyyəsi  depressiyanın yoxlanılması şkalasından istifadə etməklə qiymətləndirilə bilər.
• Valideyn kəskin psixi böhrana məruz qaldıqda uşaqlara da böhran dəstəyi göstərilməlidir.
• Psixi xəstəliklərlə yanaşı, valideynin alkoqol və narkotiklə əlaqəli problemləri ola bilər, intihar və zorakılığa meylli ola bilər, daha sonra digər valideynlərdə psixi sağlamlıq problemləri, nigah problemləri, ailə münasibətlərində zorakılıq və ya maddi çətinliklər ola bilər.
• Təsirə məruz qalan velideynlərə səmərəli psixiatrik yardımın göstərilməsi həlledici məsələ sırasındadır. 
• Körpənin və kiçik uşağın inkişafında valideynlərin və uşaqların qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi mühüm rol oynayır "?>.  Körpə ilə əlaqəli valideynin psixi görüntüsü valideynlə uşağın qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsində əsas rol oynayır . Valideyn- uşağın qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi kliniki olaraq qiymətləndirildikdə hər bir valideynin ayr-ayrılıqda üstün və çatışmayan tərəfləri nəzərə alınmalıdır. Bu qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsinin qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif struktur metodlar mövcuddur.
• Psixoz anaların uşaqlarının geniş səviyyədə kəskin psixi sağlamlıq problemlərin yaranması riski mövcuddur .  Uşaqların psixi sağlamlıq  problemlərinin yaranması riskin ailə yönümlü müdaxilələr etməklə, uşaqların qorunması və risk faktorlarının azaldılması üçün həyata keçirilən tədbirləri ön plana keçirməklə azaldıla bilər. Daha sonra, uşağa valideynin xəstəliyi və uşağın nöqteyi-nəzərindən müzakirə edilən məsələ barədə məlumat verilməlidir. 
• Psixoz valideynlərin uşaqları onların xəstəliyinin həyatlarına ciddi təsirini hiss edirlər. 
• Uşaqların psixi sağlamlığının qiymətləndirilməsi üçün bir qrup mütəxəsisin birgə işləməsi tələb edilir. Gün ərzi müalicə müəssisələrinin və məktəbin işçi heyətindən müvafiq məlumatlar toplanılmalıdır .

Körpələrə anaların psixi xəstəliyinin təsiri  

• Körpənin beyninin bioloji inkişafı doğuşdan sonra da davam edir və erkən qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsinin keyfiyyətindən asılıdır.  Müasir fikirlərə görə mövcud erkən qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi şəxslərarası neyrobiologiyaya əsaslanır 
• Psixoz anaların körpə ilə erkən ünsiyyətdə psixi cəhətdən sağlam analara nisbətən daha cox əsəbi və daha az diqqətli olması müəyyən edilmişdir. Onlar da uşaqla oynayan zaman daha az gülümsəyir, göz və digər təmasları daha az edir və körpənin ehtiyaclarına daha nəzərə alırlar.
• Müvafiq olaraq, psixoz anaların körpələrinin daha az gülümsəməsi və daha az səs etmələri müəyyən edilmişdir. Bü körpələr daha az ünsiyyət edir və anaları ilə daha az göz təması qururlar. 
• Psixoz ananın körpəsində qəribə narahatlığın olmaması ananın əsəbi və ya ananın özünə əmin olmaması, uyğunsuz qidalanma halları və ya uşağın ağlaması ilə əlaqədar ola bilər.
• Kəskin və təkrarlanan ana depressiyası və ananın nəzərəçarpacaq dərəcədə funksional qabiliyyətinin azalması və özünü emosional olaraq ələ ala bilməmə, xüsusilə uşağın ilk illərində uşaq üçün zəruri risk faktorlarıdır "?>. Edinburq Doğuşdan sonrakı Depressiya Şkalası (EPDS), ana depressiyasının müəyyən edilməsi ilə bağlı faydalı bir vasitədir. Həm ana, həm də uşaq valideyn-uşaq qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi üzrə terapiyaya istiqamətləndirilməlidirlər. Heç bir müdaxilə edilmədiyi halda nəticələr uşaqda ciddi simptomlar kimi özünü göstərə bilər "?>.
• Uşaqlarını depressiyanı qiymətləndirmək üçün müayinəyə gətirən analar, özləri tez-tez depresiyaya düşən və ya tez-tez müalicə edilməyən, digər psixi sağlamlıq problemləri olan insanlardır.
• Yeməkləri rejimsiz, qeyri-düzgün olan analar uşaqlarını sağlam analardan fərqli qıdalandırırlar. Anormal yemək vərdişlərinin, xüsusilə növbəti qadın nəsillərində sonrakı yemək pozğunluqlarına gətirib çıxaracağı haqqında fikir yaranır. 

Qiymətləndirmə və müalicə  

• Psixoz ana ilə körpəsi arasında qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsinin keyfiyyəti həmişə müvafiq olaraq təsdiq edilmiş metodlardan istifadə etməklə qiymətləndirilməlidir. Kömək zərusi olduğu hallarda, məsələn maarifləndirici psixoloji məsləhət, ana-uşaq psixoterapiyası,sonrakı yaxından izləmə üçün ailənin dəstəkləyici işçi ilə tanış edilməsi formasında təklif edilməlidir.    
• Ana-uşaq cütlüyü psixiatrik xəstəxanada qiymətləndirilmə şöbəsində qəbul edilə bilər, onları uşaq psixiatriyası üzrə ixtisaslaşmış ambulator qrup qarşılaya bilər və ya evə baş çəkilə bilər. Lazım gəldiyi halda, intensiv gündəlik qarşılıqlı ünsiyyət terapiyasında iştirak edən körpə və ananın yaşayış yerinin dəyişdirilməsi məsələsi nəzərdən keçirilə bilər. 
• Ataya uşağın qayığsına qalmaq üçün məsuliyyəti öz üzərinə götürmək tövsiyə edilməlidir və anaya ehtiyac yarandıqda ilkin yardım üzrə əlaqə saxlayan şəxs ayrılmalıdır (məs. uşaqlı ailələr üçün ixtisaslaşmış terapevt).
• İxtisaslı mütəxəssis valideynlərin öhdəliklərinin uşağı psixi inkişafını dəstəkləmək üçün kifayət edib etmədiyini qiymətləndirməlidir və ailə üçün nəzərdə tutulan sosial xidmətlər ilə birlikdə ambulator şəraitdə və ya uşağın qorunması vasitəsilə lazimi dəstək tədbirlərini təmin etməlidir.

Zəruri hallarda dərhal müdaxilə

• körpə çəkingəndir, ünsiyyətlə kifayət qədər maraqlanmır və ya kifatyət qədər ünsiyyət saxlamır 
  •  Ana- uşaq qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsi dəyərləndirilməli və lazım olduqda müalicə təyin edilməlidir 
• körpə depressiv, etinasız görünür çox ağlayır və ya laqeyddir  
  • Müvafiq mütəxəssis qrupu ananın psixi vəziyyətini və qarşılıqlı ünsiyyət əlaqəsinin olmamamasının səbəbini müəyyənləşdirməlidir və daha sonra uyğun müalicə aparmalıdır,
• körpənin fiziki sağlamlığı və inkişafı təhlükə altındadır . 
  • Pediatr, ailə işi üçün ixtisaslaşmış komanda zəruri hallarda psixatriya qrupunun bütün üzvləri bu işə cəlb edilməlidir. 
• ananın valideyn kimi bacarıqları funksional səviyyədə kifayət qədər deyildir
  • Yuxarıda göstərilən mütəxəssislərlə müştərək icra edilən qiymətləndirməyə əsasən, ailəyə yönəlmiş sosial xidmətlər ilə birgə  intensiv terapevtik dəstəyin təmin edilməsi və uşaqların müdafiəsini dəstəkləmək üçün tədbirlər həyata keçirmək lazımdır.
• ananın uşağa münasibəti pisdir və bu da uşaq üçün təhükə yaratma fikrini yaradır .
  • Psixartriya qrupu, uşaqları mühafizə edən işçi və ailə işlərində ixtisaslaşan komanda bütün bu işlərə cəlb edilməlidirlər.  Valideynlərin düşüncə tərzini dərk etmək məqsədilə valideynlərin həm keçmiş həm də hazırki həyat təcrübələrinin tədqiq edilməsi, eyni zamanda körpənin təhülükəsizliyi və rahatlığının qayğısına qalmaq zəruri olacaqdır. 

Valideynin psixi xəstəliyinin uşağa təsirinin artması halları 

• ana uşaqla ünsiyyət qurmaq, empatiya hiss etməs və uşağın ehtiyaclarının tanımasının azalmasını nümayiş etdirir. 
• ananın hamiləlik müddətində körpə ilə bağlı mənfi və anormal psixi görüşləri yaranmışdı. 
• ana uşağın erkən yaşlarında psixatrik səbəblər ilə bağlı dəfələrlə xəstəxənaya göndərilmişdir. 
• ananın xəstəxanaya göndərildiyi müddətdə uşaq üçün himayədar ailə deyil, mənzil seçilir. 
• psixi sağlamlıq ilə bağlı problemləri olan ananın dəstəkləyici qrupu yoxdur  
• valideynlərin xəstəliyinin simptomları birbaşa uşağa təsir edir.  
• uşağın xəstə valideynlə münasibəti qarışıq və ya çox mürəkkəbdir; uşaq valideynin psixi dünyasını sərgiləməyə başlayır. 
• valideynlər arasındakı münasibət problemlidir və ya ailə ilə əlaqəli digər problemlər mövcuddur. 
• uşağın əsas qüvvələri zəifdir 
• uşağın yanında başqa ona yaxın yetkin şəxs və ya kifayət qədər dəstək verən qrup yoxdur  
• uşaq ailədə daha çox məsuliyyət daşımalı olur və emosional dəstəyi yoxdur 

Uşağın dəyərləndirilməsi 

•  Uşağın aşağıdakı hallarda dəyərləndirilməsi zərurəti var   
• • uşaq nəzərəçarpan psixi simptomlar nümayiş etdirir  depresiya, özünə ziyanlı söhbətlər edir, inkişafında ləngimə, psixotik və davranış simptomlarını nümayiş etdirir, böyüklərin psixotik dünyasını paylaşır) 
  • valideyn uşağın ehtiyaclarını başa  düşmür və onların qayğısına qala bilmir
  • valideyn intihara cəhd edir və ya intihar edir 
  • valideynin psixi xəstəliyi xüsusilə ağır və xroniki olur
  • valideynin xəstəliyinin problemləri və simptomları uşağa yönəlir (məs. düşmən münasibətin olması) 
  • ailədə zorakılığa məruz qalma istismar halları tarixçəsi mövcuddur uşaq ilə pis rəftar və ya cinsi istismara məruz qalma şübhəsi var. 
  • uşaq öz üzərinə valideyn rolunu götürmüşdür (valideyn uşaq) və öz imkanları xaricində olan situasiyaların öhdəsindən gəlməli olur. 

Müalicə üçün istiqamətləndirmə 

• Psixatrik xəstənin ailəsi uşağın ailə daxilində vəziyyəti, valideynlərin imkanları və uşağın köməyə ehtiyacına istiqamətlənən uşaq-yönümlü qiymətləndirmədən keçməlidir . 
  • Valideyn depresiyası olan ailələrin uşaqları Berdleenin strukturlu profilaktika proqramında iştirak edə bilər. Bu proqramda uşağın vəziyyətinin yaxşılaşması ailə üzvləri ilə müzakirə edilir, valideynlərin uşağın yerinə qoyulmasına cəhd edilir, uşağa duyğularını ifadə etməyə cəsarətləndirilir və valideynlərə uşaqları necə dəstəkləmək və anlamaq lazım olduğu göstərilir. 
  • Ailə psixatrik ailə şöbəsinə qəbul edilə bilər və ya uşaq pxixatına və ya uşaq psixatriya qrupuna uşaq göndərilə bilər. 
• Uşaq valideynin səhv anlayışlarını dünya ilə paylaşırsa intensiv müalicə tələb edilir və çətin hallarda uşağın və valideynin fiziki olaraq ayrılması zəruridir"?>. 
• Valideynin xəstəliyi uşağa izah edilməlidir, ailə üzvlərinin təqsirlərinin azaldılması üçün cəhd edilməlidir və uşağın valideynləşmə problemi aradan qaldırılmalıdır və uşağa dəstək verən yaxın sosial qrup aktivləşdirilməlidir. Valideynin psixi xəstəliyi ilə əlaqəli ailəyə və uşağa verilən məlumatlar həm ailənin, həm də uşağın fikirlərini nəzərə almaqla uşağın psixi sağlamlıq problemlərinin qarşısını alacaqdır.
• EPDS-ın qadın məsləhətxanası klinikalarda istifadə edilməsi tövsiyə edilir.  Həm qarşılıqlı ünsiyyət terapiyasının təmin edilməsi, həm də valideynin psixiatrik müalicəyə göndərilməsini asanlaşdırmaq məqsədilə yerli müalicə zəncirləri işlənib hazırlanmalıdır.  Daha sonra, qadın məsləhxanasının işçi heyətinə hamiləliyi narahat hisslər və psixoloji pozuntular ilə xarakterizə edilən qadına kömək etməsi tövsiyə edilir. 
• Yeniyetmələrin psixi qiymətləndirilməsi və müalicəyə göndərilməsi məqaləsinə də baxın .

Sosial dəstək xidmətləri 

• Yerli qaydalar və müvafiq sosial xidmətlərin olması barədə məlumat əldə edin və zəruri olduqda müvafiq dəstək ala bilmələri üçün uşaqları və ailəni erkən mərhələdə məlumatlandırın.
• Valideynin qayğısına qalmağa cavabdeh olan həkim qanuni olaraq uşaqların qorunması xidmətlərinə dair məlumat verməlidir. 

Müvafiq mənbələr 

• Ədəbiyyat 

Mentjox R, van Houten CA, Kooiman CG. Induced psychotic disorder: clinical aspects, theoretical considerations, and some guidelines for treatment. Compr Psychiatry 1993 Mar-Apr;34(2):120-6. Zhang L, Xing G, Levine S, Post R, Smith M. Maternal deprivation induces neuronal death. Society for Neuroscience Abstracts 1997;23:1113"?>Cummings EM, Davies PT. Maternal depression and child development. J Child Psychol Psychiatry 1994 Jan;35(1):73-112. Niemi LT, Suvisaari JM, Haukka JK, Wrede G, Lönnqvist JK. Cumulative incidence of mental disorders among offspring of mothers with psychotic disorder. Results from the Helsinki High-Risk Study. Br J Psychiatry 2004 Jul;185():11-7. Valiakalayil A, Paulson LA, Tibbo P. Burden in adolescent children of parents with schizophrenia. The Edmonton High Risk Project. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 2004 Jul;39(7):528-35. Siegel DJ. Towards an interpersonal neurobiology of the developing mind: attachment relationships, ”mindsight”, and neural integration. Infant Ment Healt Journal 2001;22:67-94 Luoma I, Kaukonen P, Mäntymaa M, Puura K, Tamminen T, Salmelin R. A longitudinal study of maternal depressive symptoms, negative expectations and perceptions of child problems. Child Psychiatry Hum Dev 2004 Fall;35(1):37-53. Kim-Cohen J, Moffitt TE, Taylor A, Pawlby SJ, Caspi A. Maternal depression and children's antisocial behavior: nature and nurture effects. Arch Gen Psychiatry 2005 Feb;62(2):173-81. Schore AN. Attachment and the regulation of the right brain. Attach Hum Dev 2000 Apr;2(1):23-47. Zhang LX, Levine S, Dent G, Zhan Y, Xing G, Okimoto D, Kathleen Gordon M, Post RM, Smith MA. Maternal deprivation increases cell death in the infant rat brain. Brain Res Dev Brain Res 2002 Jan 31;133(1):1-11. "?>