Yeniyetməlik və uzun müddət davam edən xəstəlik

EBM Klinik protokolları

02.07.2018 • Sonuncu dəyişiklik 10.09.2018

KatriMakkonen

Əsas məqamlar

Yetkinlik yaşına çatmayan şəxslərdə uzun müddət davam edən xəstəlik onlarda müəyyən çətinliklər yaradır.
Uzun müddət davam edən xəstəlik yeniyetmənin zehni və fiziki inkişafına təsir göstərir. Eyni zamanda, yeniyetmələrin inkişafı xəstəliyin gedişatına və onun müalicəsinə, eləcə də müalicə mühitinə təsir göstərir.

Yeniyetməlik dövründə inkişaf prosesləri

Yeniyetməlik, fiziki yeniyetməlik dövründən başlayaraq, 12 yaşdan 22 yaşa qədər- uşaqlıq və yetkinlik mərhələsi arasındakı inkişaf dövrünü əhatə edir. Bu mərhələdə həm xarici, həm də daxili dəyişikliklər baş verir. Əsas inkişaf məqsədi gənc yetkinin fərdi şəkildə özünü idarə edə bilməsidir.

Valideynlərdən ayrılmaq və əqli olaraq fərdiləşmək yeniyetmənin böyüməsi və inkişafı üçün kifayət qədər zəmin yaradır.
Yeniyetmə yaşıd dostlarının və yeniyetmə qrupların köməyi ilə özünü yeni və daha real şəkildə qavramağa başlayır.
Fiziki və cinsi inkişaf adətən, yeniyetmənin fikirlərini qarışdırır. Yeni cinsi fəaliyyətə başlayan yetkin vücud artıq bir şəxsiyyətin daimi bədən görünüşünün bir hissəsi kimi müəyyən edilməlidir.

Əgər yeniyetmə inkişaf zamanı mövcud mərhələləri müvəffəqiyyətlə keçərsə, gələcəkdə başqaları ilə şəxsi (cinsi həyat da daxil olmaqla) və yetkin münasibətlərinə uyğunlaşmaq bacarığı olan və özünə olan güvənini artıran yetkin bir fərdi formalaşdıracaqdır.

Xəstəliyin yaranması

Hətta kiçik fiziki zəiflik belə yeniyetmə üçün ciddi bir problem deməkdir. Sağlamlıqla bağlı bir çox problemlər yeniyetmənin inkişaf prosesi ilə əlaqələndirilir: bədəni kifayət qədər fəaliyyət göstərmir və bu zaman da sağalacağı barədə narahatlıq yaranır.
Yeniyetməlik dövründə inkişaf proseslərinə uyğunlaşa bilməyən şəxs valideynləri və ya mütəxəssis birinin bir müddət nəzarətində saxlanıla bilər. Yeniyetmənin yaşıdları ilə əlaqələri pozula bilər və bu zaman fərqli bir şəxsiyyət olmağa meyillilik güclənir.

Uzun müddət davam edən xəstəlik

Uzun müddət davam edən xəstəlik sağalmamaq və ya daimi dəyişiklik ehtimalına səbəb olur. Bir neçə uzunmüddətli xəstəlik inkişafın geriləməsinə və cinsi yetkinliyin ləngiməsinə səbəb olur.
Uşaqlar yalnız yeniyetməlik dövrünə çatdıqları zaman xəstəliklərinin necə bir problem olduğunu anlayır, məsələn xəstəlik onların funksional bacarıqlarına, kariyera seçimlərinə və ya hamiləliyə necə təsir göstərir və s. Həmçinin, yeniyetmənin uzun müddətli xəstəliyi özünün bir hissəsi kimi qəbul etməsi də mümkün olur.
Yeniyetmə və ona tibbi baxım göstərən tibb bacısı arasındakı ünsiyyət zamanı yaranan problemlərin çoxu, yeniyetmənin xəstəliyi xarici bir düşmən kimi qəbul etdiyi zaman yaranır. Yeniyetmənin təkrar müalicə prosedurlarına, dərmanlara və fəaliyyət məhdudiyyətlərinə uyğunlaşması lazımdır. Yeniyetmənin başqalarından fəaliyyət cəhətdən fərqli olması faktı ilə qarşılaşmaq məcburiyyətində qaldığı bu xroniki xəstəliklər əqli cəhətdən adaptasiya baxımından da problemlidir. Bu cür xəstəliklərə, məsələn, diabet, revmatoid artrit, epilepsiya, astma, bədxassəli xəstəliklər, eləcə də bədənə daimi zərər verən travmalar daxildir.
Əsasən, əqli reaksiyalara isə:

Reaksiyaların ciddiliyi bir-birindən fərqlənir və yeniyetmələrdə çox ciddi psixoloji simptomlara səbəb ola bilər, hətta bu reaksiyalar səbəbindən intihara cəhd edənlər belə olur.
Əqli reaksiyalar yeniyetmənin xəstəliklə əlaqədar amilləri təhlil etmək
və ya əvvəlcədən baş verəcəkləri təxmin etmək bacarığının zəif olmasından ötrü də yarana bilər.

Müalicəyə dair yanaşmalar

Əsas xəstəliyi lazımi şəkildə müalicə etməkdən əlavə, yeniyetmənin düşüncələrinə və fikirlərinə hörmət edərək realistik olaraq, həssas, açıq və diqqətli onunla müzakirələr etmək lazımdır.
Müalicənin məqsədləri xəstənin yaş dövrünə mütənasib olmalıdır. Yeniyetmənin həyatında olan qarışıq bir dönəmdə əsas müalicə metodunu saxlamaq bir gəncin xəstəliyini düzgün şəkildə idarə etmək istiqamətində kifayət qədər məqsədli hesab olunur.
Şəxsi həkimlə sabit münasibətin saxlanılması xroniki xəstəliyi olan biri üçün çox faydalıdır. Gənc xəstə, həkim istədiyi zaman qısa müddətlik də olsa, həkimin qəbuluna gəlməli və qəbul prosesi tələsik şəkildə həyata keçirilməməlidir.
Yeniyetmə problemin öhdəsindən gəlməyə xəstəliklə əlaqədar yaranan təhlükələr haqqında onunla danışmaqla təşviq edilir.

Vəziyyətə uyğunlaşmaq barədə konsultasiya və kursların təşkili də, eyni zamanda, yeniyetmənin problemin öhdəsindən gəlməyi öyrənməsinə kömək edə bilər.
Yeniyetmənin vəziyyəti haqqında ümumi bir fikir əldə etmək üçün, bəzi "HEEADSSS" suallarından (ev, təhsil, yemək, fəaliyyət, həblər, cinsiyyət, intihar, zədələnmə və zorakılıqdan qorunma) istifadə edilə bilər.
Xroniki xəstəlikdən əziyyət çəkən yeniyetmə ağlayırsa, stresə düşürsə, depressiyadadırsa və ya xəstəliyin müalicəsinə qarşı çıxırsa, bu o demək deyil ki, o əqli cəhətdən qüsurludur.
Lakin yeniyetmənin davranışları sağlamlığına təhlükə yaradırsa, yeniyetmələr üzrə psixiatrla konsultasiya zəruridir. Xüsusi tibbi baxımın göstərilməsi üçün edilən müraciət proseduru təmkinli şəkildə həyata keçirilməli və bu tibbi bacım üçün əsaslandırma yeniyetməyə açıq şəkildə izah edilməlidir. Əgər yeniyetmə qarşılıq olaraq çox sərt reaksiya verərsə, psixiatr vəziyyəti qiymətləndirənə qədər heç bir dərman qəbul edilməməlidir.
Zaman keçdikcə, yeniyetmənin uşaq klinikasından yetkinlər üçün müalicə şöbəsinə transfer edilməsi düzgün planlaşdırılmalıdır. Ehtiyac olarsa, kiminsə müşayiəti altında və kontrol edilmiş üsulla transfer prosesi həyata keçirilməlidir.

Müvafiq mənbələr