İntihar riski olan xəstə

• Yeniyetmələrdə intihar riski

 Əsas məqamlar

• İntihar uzunmüddətli prosesin və həyati boyu toplanmış risk faktorlarının nəticəsi, qoruyucu faktorların olmaması və nəhayət meyillilik yaradan faktorların varlığının nəticəsidir. 
• Əksər intihar hallarında xəstənin anamnezində psixi problemləri olur, adətən əhval - ruhiyyə pozuntuları və ya psixoaktiv maddə asılılığı. 
• İntiharın risk qrupunda olan şəxslərin qısa və uzunmüddətli intihar riskini qiymətləndirilməsi ilə qarşısı alına bilər.
• Depresssiv xəstədə intihar fikirləri və davranışının mümkünlüyü həmişə öyrənilməlidir.
• Əgər xəstədə intihar fikirləri varsa intihar cəhdinin dərəcəsini qiymətləndirin (planlar, zaman).
• İntihar fikri olan xəstənin müalicəsinin kifayət qədər qoruyucu olmasına əmin olun və eyni zamanda böyük miqdarda dərman təyin etməyin.

Yayılması

• Keçici intihar fikirlərinə kifayət qədər tez - tez rast gəlinir (ümumi əhalinin təxminən 10%-də). 
• Qərb ölkələrində özünə zərərvermə və digər intihar məqsədli davranışlara yeniyetmələr arasında kifayət qədər tez - tez (5-9%) rast gəlinir. Əgər bu güclü ölüm arzusu ilə müşayiət olunarsa xəstənin intihar riski yüksəlir. 
• Əhalinin təxminən 1 - 5%-i intihara cəhd edir. Cəhdlər gənclərdə yaşlı şəxslərə nisbətən daha tez - tez rast gəlinir və cəhdlərin yarıdan çoxu sərxoş halda olur. 
• 2000-ci illərdə bütün intiharlarla müqayisədə yeniyetmələr arasında intihar göstəricisi yüksəlmişdir.

Risk faktorları

Uzunmüddətli intihar riskini yüksəldən faktorlar

• Sosial risk faktorları (kişi cinsi, tənha yaşamaq, işsizlik)
• Yaxın qohum və ya dostun intiharı (xüsusilə gənclər arasında risk faktorudur)
• Əvvəlki özünə ziyan vermə davranışı, intihar fikirləri
• Psixi sağlamlıq problemləri (əhval - ruhiyyə pozuntuları, psixoaktiv maddə asılılığı, emosional - davamsız və antisosial şəxsiyyət pozuntuları, psixoz)
• Ciddi fiziki xəstəlik, ağrı
• Genetik və ya ailəvi meyillik 
• İmpulsiv - aqressiv davranış tendensiyası
• Kişilərdə uşaqlıqda kəskin psixi simptomlar (təşviş, davranış simptomları).

Təcili və ya qısamüddətli intihar riski

• Əvvəlki 12 ay ərzində intihar cəhdi
• Neqativ həyat hadisələri: xüsusilə boşanma / ayrılma, itki təcrübəsi və güclü utanc və ya günahkarlıq hissinə aparan hadisələr; xüsusilə yeniyetmələrdə özünə ziyanverici davranışın arxasında arqument və məyusluq kimi trigger faktorlar. 
• Psixoloji risk faktorları: tənhalıq, neqativ həyat gözləntiləri, həyatdan ümumən məmnunsuzluq, impulsivlik
• Kəskin simptomatik psixi pozuntular
  • İntihar riski psixiatrik müalicə üçün xəstəxanaya qəbul edilərkən, müalicənin başlanğıcında və evə yazıldıqdan sonra birinci ay ərzində çox yüksəkdir. 
  • Depressiya
    • Psixotik depressiya, günahkarlıq hissi, nigilistik və somatik sayıqlamalar
    • Ajitasiya, təşviş, panik hücumlar
  • Şizofreniya
    • Xəstəliyin ilk illəri 
    • Tez - tez hospitalizasiya, xəstəliyin şiddətli forması
  • İdarə edilməyən psixoaktiv maddə istifadəsi (xüsusilə gənclərdə)

Diaqnostik qiymətləndirmə

• İntihar xəstəlik deyil, lakin davranışın bir formasıdır. Ən yaxşı dərkedilmə xəstənin ümumi psixososial vəziyyətinə baxmaqla əldə oluna bilər, məsələn, xəstə öz fiziki xəstəliyi və simptomları ilə əlaqədar həyatını necə yaşamasını qiymətləndirməklə. 
• Mümkün intihar və xəstənin ölmək arzusu ilə əlaqəli suallar təbii olaraq ortaya çıxır
  • xəstənin ümumi vəziyyəti müzakirə edildikdən sonra; məsələn, ağrısı olan xəstədən ağrısını necə keçirtdiyi soruşulmalıdır;
  • əgər xəstə öz xəstəliyi ilə  əlaqədar neqativ hislər büruzə verir və keçirirsə.
• Necə sual soruşmalı?
  • Siz fiziki problemlərinizlə necə baş çıxarırsınız? Siz davam edə bilirsiniz? Əgər göstərişdirsə sual ardınca sual verə bilərsiniz: Siz nə zamansa fikirləşmisinizmi ki, sizin həyatınız yaşamağa layiq deyil? Siz ölmək istərdinizmi? Siz intihar haqqında düşünmüsünüzmü? Hansı yolla? Sizi intihar etməkdən nə saxladı? və s. 
  • Özünə zərər vermə davranışı haqqında daha  çox məlumat əldə etmək üçün hər hansı intihar fikirlərinin məzmunu, planın varlığı, zamanı haqqında spesifik suallar verilməlidir. 
  • İntihar fikirləri və məzmununu qiymətləndirmək üçün istifadə olunan sorğular: 
    • BDİ (Bek depressiya inventarı): depressiv simptomlar, ölmək arzusu olan bir hissəsi vardır
    • SSİ (intihar fikirləri şkalası): intihar fikirləri
    • SİS (İntihar məqsədi şkalası): intihar cəhdinin ciddiliyi
    • HS (Ümidsizlik Şkalası): ümidsizlik
• Buna baxmayaraq əgər xəstə artıq ciddi qərara gəlibsə hər hansı intihar fikirlərini inkar edə bilər.
  • İntihar etmiş insanların 4 - 60%-i həyatlarının son ayında, 18%-i həyatlarının son günündə ümumi sağlamlıqları ilə bağlı problemlərə görə  tibbi yardıma müraciət etmişlər, lakin onların az bir hissəsi intihar fikirləri haqqında məlumat vermişdir.

Təcili intihar riskinin menecmenti

• İxtisaslı psixiatrik xidmətlə konsultasiya edin və konsultasiyaya əsasən aşağıdakılar olduğu halda yönəldilmə ilə davam edin:
  • xəstə psixi pozuntu ilə əlaqədar intihar davranışları (düşüncə, cəhd) göstərir.
  • intihar məqsədi (düşüncə, cəhd) olan xəstənin onu dəstəkləyəcək sosial əhatəsi yoxdur. 
• İntihar məqsədləri olan xəstənin psixiatrik hospitalizasiyası aşağıdakı hallarda göstərişdir:
  • özünə zərər yetirmə impulslarını idarə edə bilmirlər və aşağıdakıları göstərirlər
    • psixotik fikirlər
    • impulsiv davranış
    • dövri olaraq idarə olunmayan psixoaktiv maddə istifadəsi
    • güclü özünə zərərvermə meyli. 
  • aşkar olaraq psixotik vəziyyətdədirlər
  • çox distresli və ya ajitasiyalıdırlar və ya kəskin ümidsizlik müşahidə olunur
  • intihar məqsədini gizlədir və ya üstünü örtür (planlaşdırılmış intihar cəhdindən sonra). 
• Əgər psixi xəstəlik şübhəsi və intihar riski varsa xəstə sonradan mümkün qeyri - könüllü psixiatrik müalicə fikri ilə xəstəxanaya müayinə üçün yönəldilə bilər; gənc insan üçün kəskin psixi xəstəlik şübhəsi yönəldilmə üçün kifayətdir. 
• Ailə üzvlərinə xəstəxanaya qəbul olunma haqqında əgər xəstə tərəfindən qadağan edilməyibsə məlumat verilməlidir.

Psixoloji menecment

• Xəstənin ölmək arzusunun arxasında olan səbəbləri araşdırın (emosional distress, həyatındakı problemlər?).
• Ümidsizlik hislərindən azad etmək vacibdir. Ölümün geridönməzliyinə və onun problemlərin həlli və ya distress hislərinin həlli olmadığını nəzərə çatdırın. 
• İntihar düşüncəsini emosional distreslə əlaqələndirin: depressiya tez - tez ümidsizlik hissi və ölmək arzusu ilə müşayiət olunur və depressiv simptomlar aradan qalxdıqdan sonra bunlar yaxşılaşacaqlar. 
• Dərman və digər müalicə növlərinin xəstənin distressini necə və nə zaman azaldacağını izah edin. 
• Xəstənin həyatında intihardan qoruyucu faktorları aşkar edin: yaxın ailə üzvləri və intiharın onların həyatlarına necə təsir edəcəyi daxil olmaqla.

Müalicə zamanı nəzərə alınmalı məqamlar

• Antipsixotik və antidepressantlardan tam terapevtik fayda müalicə başlanandan sonra təxminən bir həftəyə qədər əldə olunmur. Benzodiazepinlər təşvişi sürətlə aradan qaldırır. 
• Yalnız az miqdarda dərmanları eyni zamanda təyin edin. 
• Xəstəyə necə əlaqədə olmağı və günün 24 saatı ərzində krizis yardımı əldə etməyi deyin. 
• Xəstənin intihar etməsi üçün evdə lazımi avadanlığının (digər dərmanlar, silah və s.) olub - olmadığını öyrənməyə cəhd edin. 
• Xəstənin sosial əhatəsini təyin edin və səhiyyə sistemi daxilində təhlükəsizlik şəbəkəsi və bununla yanaşı təcili vəziyyətlərdə fəaliyyət planı yaratmağa çalışın.
• Xəstənin psixoaktiv maddə qəbulundan uzaq dayanmasını dəstəkləyin, çünki bunlar özünə zərərvermə davranışı ilə nəticələnir.

İntihara cəhd etmiş şəxsə müalicəvi müdaxilə

• Özünə zərərverən xəstənin müalicəsi üçün təlimatlar məsələn, ABŞ və Böyük Britaniyada hazırlanmışdır. Finlandiyada milli intiharın qarşısının alınması proyekti hər intihar cəhdi etmiş xəstənin psixiatrik və psixososial qiymətləndirilmədən keçməli olmasını və sonradan onun krizisə istiqamətlənən kəskin təbiətli bir görüş imkanının olmasının mümkünlüyü məsləhət görür.
• İntihara cəh etmiş xəstənin müalicə qəbul etməsini təmin etmək üçün xəstəyə çatan aktiv terapevtik yanaşmaya ehtiyac vardır. Xəstə ilə əlaqədə olmaq və hətta aktiv müalicə bitdikdən sonra əlaqə məlumatlarını götürməsinə imkan vermək vacibdir. Xəstə ilə vəziyyəti yenidən pisləşsə müalicə edən şöbə ilə yeni yönəldilmə olmadan məsələn, 3 ay müddətində əlaqə yarada bilməsinə imkan verəcək razılaşma əldə edilməlidir.

İntihar müdaxiləsi (uzunmüddətli intihar riski)

• Profilaktikanın ən vacib aspekti altdayatan psixiatrik pozuntunun müvafiq müalicəsidir. Tamamlanmış intihar cəhdlərinin 80%-ə qədərində psixi pozuntunun müalicəsi kifayət olmamışdır. 
  • Müşahidə tədqiqatlarında bipolyar affektiv pozuntu litium və şizofreniyada klozapin isifadəsinin özünə zərər vermədə azaldıcı effektinin olması müşahidə olunmuşdur.
• Təhsil proqramlarında elmi sübutlar mövcuddur: müşahidə müddətində ailə həkimləri tərəfindən depressiyanın aşkarlanması və müvafiq müalicənin aparılması yerli intihar göstəricisini azaltmışdır. 
• Özünə zərər verən və ya intihara cəhd etmiş xəstələrin müalicəsi üçün müxtəlif terapiya və müdaxilələr yaradılmışdır; xüsusilə dialektik və koqnitiv metodlara istiqamətli jurnallarda müvafiq tədqiqatlar dərc edilmişdir.

Müvafiq resurslar

• Klinik təlimatlar
• Digər internet resursları
• Ədəbiyyat

Henriksson MM, Aro HM, Marttunen MJ, Heikkinen ME, Isometsä ET, Kuoppasalmi KI, Lönnqvist JK. Mental disorders and comorbidity in suicide. Am J Psychiatry 1993 Jun;150(6):935-40. Isometsä ET, Heikkinen ME, Marttunen MJ, Henriksson MM, Aro HM, Lönnqvist JK. The last appointment before suicide: is suicide intent communicated? Am J Psychiatry 1995 Jun;152(6):919-22. Hintikka J, Pesonen T, Saarinen P, Tanskanen A, Lehtonen J, Viinamäki H. Suicidal ideation in the Finnish general population. A 12-month follow-up study. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 2001 Dec;36(12):590-4. "?>Kessler RC, Borges G, Walters EE. Prevalence of and risk factors for lifetime suicide attempts in the National Comorbidity Survey. Arch Gen Psychiatry 1999 Jul;56(7):617-26. Suokas JT, Suominen K, Heilä H, Ostamo A, Aalto-Setälä T, Perälä J, Saarni S, Lönnqvist J, Suvisaari JM. Attempted suicide in mental disorders in young adulthood. Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol 2010 Jul 24;(): [Epub ahead of print]. Skegg K. Self-harm. Lancet 2005 Oct 22-28;366(9495):1471-83. "?>Qin P, Nordentoft M. Suicide risk in relation to psychiatric hospitalization: evidence based on longitudinal registers. Arch Gen Psychiatry 2005 Apr;62(4):427-32. Mann JJ, Apter A, Bertolote J, Beautrais A, Currier D, Haas A, Hegerl U, Lonnqvist J, Malone K, Marusic A, Mehlum L, Patton G, Phillips M, Rutz W, Rihmer Z, Schmidtke A, Shaffer D, Silverman M, Takahashi Y, Varnik A, Wasserman D, Yip P, Hendin H. Suicide prevention strategies: a systematic review. JAMA 2005 Oct 26;294(16):2064-74. Rutz W, von Knorring L, Wålinder J. Long-term effects of an educational program for general practitioners given by the Swedish Committee for the Prevention and Treatment of Depression. Acta Psychiatr Scand 1992 Jan;85(1):83-8. "?>Beck AT, Kovacs M, Weissman A. Assessment of suicidal intention: the Scale for Suicide Ideation. J Consult Clin Psychol 1979 Apr;47(2):343-52. Beck A, Schuyler D, Herman J. Development of suicide intent scales. In: Beck A, Resnick H, Leiltien D (Eds.). The prediction of suicide. Bowie, MD: Charles Press Publishers, 1974, p. 45–55.Beck AT, Weissman A, Lester D, Trexler L. The measurement of pessimism: the hopelessness scale. J Consult Clin Psychol 1974 Dec;42(6):861-5. Beck AT, Ward CH, Mendelson M, Mock J, Erbaugh J. An inventory for measuring depression. Arch Gen Psychiatry 1961;4:561-71 McGirr A, Alda M, Séguin M et al. Familial aggregation of suicide explained by cluster B traits: a three-group family study of suicide controlling for major depressive disorder. Am J Psychiatry 2009;166(10):1124-34. "?>Hawton K, van Heeringen K. Suicide. Lancet 2009;373(9672):1372-81. American Psychiatric Association. Practice guideline for the assessment and treatment of patients with suicidal behaviors. Arlington (VA): American Psychiatric Association; 2003"?>Self-harm: longer-term management. NICE guidelines (CG133), November 2011

Gysin-Maillart A, Schwab S, Soravia L et al. A Novel Brief Therapy for Patients Who Attempt Suicide: A 24-months Follow-Up Randomized Controlled Study of the Attempted Suicide Short Intervention Program (ASSIP). PLoS Med 2016;13(3):e1001968. Linehan MM, Comtois KA, Murray AM et al. Two-year randomized controlled trial and follow-up of dialectical behavior therapy vs therapy by experts for suicidal behaviors and borderline personality disorder. Arch Gen Psychiatry 2006;63(7):757-66. Sourander A, Klomek AB, Niemelä S et al. Childhood predictors of completed and severe suicide attempts: findings from the Finnish 1981 Birth Cohort Study. Arch Gen Psychiatry 2009;66(4):398-406. Cipriani A, Hawton K, Stockton S et al. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ 2013;346():f3646.