Kəllədaxili təzyiq sürətli və ya yavaş arta bilər.
Kəllədaxili təzyiqin yüksəlməsi baş ağrısı, ürəkbulanma və qusma, yaddaş, görmə və müvazinət problemləri və ya huşun zədələnməsi və itirilməsi simptomları olan xəstələrdə düşünülməlidir.
Birbaşa oftalmoskopiya papilanın ödeminin olduğunu müəyyən etmək üçün yerinə yetirilməlidir; normal görmə siniri diski beynin təcili yardımında sürətli yükəslmiş kəllədaxili təzyiqi istisna etmir (məsələn, beyin zədələnməsi). Papillada stazı (durğunluğu) təsdiq və ya inkar etmək üçün göz dibinin müayinəsi mütləq aparılmalıdır.
Kəllədaxili təzyiqin yüksəlməsi təcili olaraq müvafiq xəstəxanada səbəbin təyin edilməsi və düzgün müalicə yanaşmasının tətbiqi üçün başın radioloji müayinəsinin (KT, MRT) edilməsini tələb edir.
Çox ağır dərəcəli beyin zədələnmələrində (beyin travması, serebral qanaxma, subaraxanoidal qanaxma, beyin infarktı, epileptik status), kəllədaxili təzyiqin artması heç də dərhal papillyar durğunluğa səbəb olmur.
Beyin təcili yardımı adlanan vəziyyət təvili olaraq təyin edilməli və onun təcili yardımı, radioloji müayinə və müalicəsi dərhal təşkil edilməlidir.
Kəskin çox ağır dərəcəli beyin zədələnmələrinin nevroloji intensiv terapiyası zamanı kəllədaxili təzyiqin idarə olunması ən ciddi çətinliklidir, belə ki, nəzarət olunmayan kəllədaxili təzyiqi beyin ölümünə səbəb ola bilər.
Ümumi müddəalar
Yetkin beyin hərəkətsiz kəllənin daxilində bağlanıb. Kəllə daxilində istənilən səbəbdən genişlənmənin baş verməsi ilkin olaraq beyin-onurğa beyin mayesinin və venoz qan həcminin azalmasına gətirib çıxarır. Sonradan kəllədaxili təzyiq artacaq (normal təzyiq 10 sm H2O).
Kəllədaxili təzyiq bir neçə saat ərzində həyati təhlükəli səviyyəyə (beyin dövranının dayanması) qədər yüksələ bilər və baş beyin yırtığına səbəb ola bilər.
Kəllədaxili təzyiqin yüksəlməsi prosesi həmçinin yavaş ola və bir neçə aya inkişaf edə bilər.
Etiologiya
Kəllədaxili sahənin proseslə işğalı
Travmatik hemorragiya
Kəskin epidural hematoma
Kəskin subdural hematoma
Kəskin beyin əzilməsi və beyin toxuması daxilinə qanaxma (həmçinin subaraxnoidal sahəyə qanaxma)
Kəskin subdural və ya beyindaxili hematoma (kəllə kontuziyası)
Xronik subdural hematoma: yaşlı, alkohol asılığış olanlarda, şunt olan xəstələrdə, antikoaqulyant müalicə
Spontan hemorragiya
Kəskin beyindaxili hemorragiya
Kəskin mədəcikdaxili hemorragiya (qanaxma)
Kəskin subaraxnoidal hemorragiya (KSH)
Kəllədaxili absesi
Epidural və ya subdural abses
Beyin absesi(ləri)
Kəllədaxili şişlər
İlkin və ya metastatik
Mexanizmlər: böyük ölçülü şişlər, beyin ödemi və ya obstruktiv hidrosefaliya
Yüksək-təzyiqli hidrosefaliya
Obstruktiv hidrosefaliya
Beyin-onurğa beyin mayesinin dövranı mədəciklərdə çətinləşmişdir.
Axının şiş, su kəməri (lat. aqueductus cerebri və ya Silviyev kanalı) stenozu və ya digər yolla obstruksiyası
Beyincik infarktı və dördüncü mədəciyin obstruksiyasının ardınca gecikmiş beyin ödemi
Beyincik hemorragiyası və dördüncü mədəciyin obstruksiyası
Sorulan hidrosefaliya
Beyin-onurğa beyin mayesinin venoz qana absorbsiyası pozulmuşdur.
Bakteriyal meningit və ya onun fəsadlaşması
Kəskin qanaxma (intraserebral, mədəcikdaxili, subaraxnoidal) və onun fəsadlaşması
Kəskin beyin əzilməsinin fəsadları
Normal təzyiqli hidrosefalus
Kəllədaxili təzyiq dövri olaraq yüksəlir
Simptomlar triadası: yeriş pozuntuları, sidik qaçırma və yaddaş çətinlikləri.
Hidrosefaliya olan xəstələrdə tıxanmış şunt
Sinus trombozu və venoz qanın geriyə dönməsinin obstruksiyası
Beyin ödemi
Sitotoksik beyin ödemi
Beyin hüceyrələri zədələnir.
Beyin infarktı, serebral qanaxma, beyin əzilməsi, subaraxnoidal qanaxma
İltihab və bir çox digər səbəblər
Müalicə etmək çətindir - kəskin qlükokortikoid terapiyası faydasızdır.
Damar mənşəli beyin ödemi
Hematoensefalik baryerin tamlığı pozulur və maye beyin toxumasında hüceyrədaxili sahəyə keçir.
Şiş, hidrosefaliya, beyin absesi, meningit və ya digər səbəblər
Deksametazonun təyini 12 saatdan sonra simptomları yüngülləşdirir:
Məs., ilkin olaraq 10 mq doza, daha sonra 3 mq olmaqla 3 dəfə per os.
Əlamət və simptomlar
Baş ağrısı, ürəkbulanma və qusma (xüsusilə səhərlər)
Yaddaş, konsentrasiya, təşəbbüskarlıq, balans və görmədə problemlər
Ləng olmaq, somnolensiya (yuxululuq) və huşun pozulması
Papillyar ödemin inkişafı üçün müəyyən zaman lazımdır
Kəskin mənzərə
Kəllədaxili prosesin (məsələn, hemorragiya) sürətlə genişlənməsi və ya artıq yüksəlmiş təzyiqin kəskin pisləşməsi
Beyinin yırtılması (beyin toxumasının yerdəyişməsi) və beyin toxumasının işemiyası riski
Huşun müxtəlif dərəcədə pozulması
Transtentorial yırtıq - gicgah payının medial hissəsi tentorial arakəsməyə yerdəyişmiş olur
Kəllədaxili təzyiqin invaziv monitorinqi neyrointensiv terapiya şöbəsində mədəcikdaxili kateter və ya beyin toxumasına yeridilmiş lifli sensor vasitəsilə mümkündür.
Beynin təcili yardımının diaqnostikası klinik məlumatlara əsasən sürətlə qoyulmalıdır.
Təcili KT müayinəsi və təcili müalicə tələb edir.
Kəskin etapda terapiya və xəstənin köçürülməsi
Kəskin hemiparez və/ və ya danışıqda pozulma
Beyin təcili yardımında ən tez-tez rast gəlinən patologiya beyin infarktıdır.
Venadaxili tormbolitik terapiya üçün fürsət pəncərəsi 4.5 saatdır.
Endovaskulyar tromboektomiya üçün pencərə geniş və fərdidir.
Beyindaxili hemorragiya
Şiddətli baş ağrısı və boyun rigidliyi
Kəskin subaraxnoidal hemorragiya (SAH)
Kəskin bekterial (meniqokokkal) meningit
Huşun itirilməsi və ya huşun səviyyəsinin sürətli azalması
Kəllədaxili təzyiqi yüksəldən proses, məsələn, kəskin beyin travması, SAH və ya beyin qanaxması
Genişlənmiş və fiksasiya edilmiş bəbək
Tentorial yırtıq
Epileptik status
Kəskin fazanın müalicəsi və köçürülmə
Kəskin mənzərə - huşun pisləşməsi və beyin yırtığı (yerdəyişməsi) əlamətləri - təcili müdaxilə və ikincili və ya üçüncülü səviyyədə təcili bir saat ərzində KT müayinəsi oluna bilən xəstəxanaya köçürülmə tələb edən təxirəsalınmaz haldır.
KT və MRT tapıntıları əsasında xəstənin neyrointensiv terapiya və neyrocərrahiyyə sahəsində müvafiq mütəxəssisləri və təcrübəsi olan xəstəxanaya köçürülməni tələb oluna bilər
Kəskin epidural hematoma istənilən mərkəzi xəstəxanada növbədə olan cərrah tərəfindən təcili həyat-xilasedici kraniotomiyanın edilməsini tələb edə bilər.
Radioloji müayinə görüntüləri elektron qaydada təcili göndərilməli və növbədə olan neyrocərrahlar telefon vasitəsilə konsultasiya edilməlidir.
Təcili və təxirəsalınmaz tibbi yardım həkimi və ya qəbul edən xəstəxananın intensiv terapiya şöbəsinin anestezioloqu ilə xəstənin köçürülməsi zamanı konsultasiya aparılmalıdır. Bu xəstənin huşunun pisləşdiyi və ya huşun itməsi hallarda xüsusilə vacibdir.
Köçürülmə zamanı xəstəni müşayiət edən şəxs təcili tibbi yardım üzrə ixtisaslaşmış olmalıdır.
Həyati təhlükəli vəziyyətlər
Huşun pisləşməsi
Hemodinamikanın qeyri-stabilliyi
Hipoksiya və hipoventilyasiya
Beyin yırtığı
Epileptik qıcolmalar
Təcili yardımın məqsədləri
Xəstənin huşu pisləşdikdə (GKŞ<8), hava yollarının keçiriciliyinin təmin olunması (intubasiyası)
Hipoksiya (SaO2<95%) və hipoventilyasiyanın qarşısını alın
Qan dövranını dəstəkləyin (sistolik arterial təzyiq > 120–140 mmHg)
Beyin ödeminin müalicəsi
Huşsuz olan xəstənin hava yollarının intubasiyası, mülayim hiperventilyasiya və normal oksigenasiyanın təmin edilməsi
Həddindən artıq hiperventilyasiya beyin işemiyasına səbəb olur
Osmotik diuretiklər təzyiqi sürətlə azaldır, amma effekt müvəqqətidir.
Xəstənin daşınması zamanı 15%-li 300-500 ml venadaxili mannitol (sidik ifrazının əhəmiyyətli şəkildə artmasına görə sidik kateteri daxil edilməlidir)
Qlükokortikoidlər
Məsələn, deksametazon 10-20 mq per os və ya əzələdaxili
Şiş, abses və ya obstruktiv hidrosefalus səbəbindən yaranan beyin ödemini azalda bilər, lakin effekt 12 saatdan sonra müşahidə edilir.
Kəskin beyin zədələnməsi, beyin infarktı, beyin qanaxması və SAH zamanı effektli olmadığından, faydasızdır.
Bədənin yuxarı hissəsi dikəldilmiş vəziyyətdə olmalıdır
Hidrosefalusun müalicəsi
Üçüncü mədəcik dibinin ventrikulostomiyası, şuntlama və ya endoskopik punksiyası
Şunt olan xəstələrdə tıxanmış şuntun mənfəzinin açılması
Axın obstruksiyasının (məsələn, şiş səbəbindən) aradan qaldırılması
Əgər kəllədaxili infarkt səbəbindən beyin toxumasının ödemi nəticəsində kəllədaxili təzyiqi artırsa, dekompressiv kranioektomiya
Əgər beyincik infarktı nəticəsində və ya hematoma səbəbindən dördüncü mədəciyin obstruksiyası baş verirsə və ya beyin kötüyünün sıxılması inkişaf edirsə, bu hallarda mikrocərrahi rezeksiya aparılır
Maye və elektrolitlərin balansının tənzimlənməsi
Epileptik qıcolmaların müalicəsi və profilaktikası
MSS-ə təsir edən infeksiyanın müalicəsi
Əgər müalicə gecikdirilərsə, papilyar ödem görməni təhlükə altında qoya bilər.