Mərkəzi sinir sisteminin uzunmüddətli virus infeksiyaları

Subakut sklerozan panensefalit uşaqlarda və gənc yetkinlərdə qızılca virusunun səbəb olduğu Ensefalit. Qızılca peyvənd proqramları bu xəstəliyin çox nadir olmasına səbəb olub. Yavaş-yavaş irəliləyən simptomlara psixoloji bacarığın pisləşməsi, motor pozğunluqları və əzələ bükülməsi daxildir. Əsasən ölümcüldür; adətən iki ildən az müddətdə ölümlə nəticələnir. Diaqnozu Serebrospinal maye nümunəsi adətən yüngül mononuklear pleositoz, artan protein konsentrasiyası, artan immunoqlobin indeksi və rubeola anticisimlərini göstərir. EEQ periodik dalğa birləşmələrinin tipik tapıntısını göstərir. 

Proqressiv multifokal leykoensefalopatiya

• PML patogenə çevrilmiş polyomavirus, opportunistik JS virusunun səbəb olduğu beynin ağ maddəsinin nadir xəstəliyidir. Xərçəng və avtoimmun xəstəliklərinin müəyyən güclü farmakoterapiyaları JC virusunun yenidən aktivləşdirilməsi ilə xəstəlik riskini artırır. PML bu dərmanların nadir mənfi təsiri olaraq meydana gəlir..
  • Zərərsiz birincili JCV infeksiyası çox vaxt artıq uşaqlıqda meydana gəlir. Opportunistik virus bədəndə qalır. Təxminən yetkinlərin  ikisindən birində JCV anticisimləri var, yəni onlar virusu daşıyırlar.
  • JCV yalnız nadir hallarda xəstənin immunitetini zəiflədən xəstəliyin (HİV infeksiyası) və ya dərman müalicəsinin (bir neçə monoklonal anticisimlər və immunomodulatorlar) nəticəsi kimi virus yenidən aktiv olduqda və dəyişdiyi zaman kəskin Proqressiv multifokal leykoensefalopatiyaya və beyinin ağ maddəsinin proqressiv xəstəliyinə səbəb olur. 
  • Yenidən aktivləşən JCV aqressiv patojendir.
• Ağ maddə lezionları ilə nəticələnən papovavirusun (JC virusu) səbəb olduğu irəliləyən infeksiya. Bu nadir infeksiyalar limfoma, karsinoma, sarkoidoz və immunosupresiyalı xəstələrdə olur. Hematoloji həmçinin, revmatoid və nevroloji xəstəliklərin müalicəsində getdikcə daha çox immunomodulyator dərmanlar tətbiq edildiyi üçün xəstəlikdən hər il əziyyət çəkən xəstələrin sayı artıb. İnkişaf edən motor pozğunluğu, psixiatrik əlamətlər və idrak funksiyasının pisləşməsi tipik faktlardır. Xəstəlik ölümcül ola bilər. Bəzi xəstələr həmişəlik əlil qala bilər.

Risk qrupları

• Müəyyən bioloji və ya sitotoksik dərmanlar və ya ən təsirli immunomodulyatorlar istifadə edən xəstələr.
  • Bu dərmanlar ən çox orqan köçürülən xəstələrə, xərçəng və ya hematoloji xəstəliyi olan xəstələrə, revmatik xəstəliklər, dəri pozğunluqları, vaskulit, iltihabi bağırsaq xəstəlikləri və dağınıq skleroz kimi yüksək aktivliyi olan müəyyən xəstəliklərdən əziyyət çəkən xəstələrə verilir.
  • Əgər xəstə heç vaxt ilkin JCV infeksiyasına məruz qalmayıbsa (JCV anticisimlərinin neqativ testi) PML-in inkişaf riski demək olar ki, yoxdur.
• PML QİÇS xəstələrinin 4-6 faizində meydana gəlirdi, lakin effektiv HİV müalicələri sayəsində onun yayılması azalıb.

Simptomlar

• Psixiatrik simptomlar (əhval, şəxsiyyət və ya davranışdakı dəyişikliklər)
• İdrakın zəifləməsi, oriyentasiya problemləri, yaddaş problemləri 
• Danışıq və ünsiyyət problemləri (afaziya) 
• İflic 
• Vertiqo
• Qıcolmalar
• Görmə pozuntuları, görmə qüsurları

Diaqnoz

• Klinik simptomlar və faktlar və immunitetə böyük təsir göstərən hər hansı dərman haqqında məlumat
• Xəstəliyi ən düzgün müəyyən edən müayinə onsuz da preklinik mərhələdə xəstəliyin səbəb olduğu beynin ağ maddəsində böyük dəyişikliklər meydana çıxaran beynin MRT-sidir.
• Xəstəliklə bağlı MRT faktları serebrospinal mayenin JCV-PZR (Polimeraz zəncir reaksiyası) təhlili ilə təsdiqlənməlidir. MRT-nin düzgün nəticəsinə və ultrasensiv JCV-PZR təhlilinə görə beyin biopsiyasına faktiki olaraq ehtiyac qalmır.

Müalicə

• İndiyə qədər xəstəliyi sağaldan müalicə yoxdur.
• Xəstəliyə şübhə olarsa, immuniteti zəiflədən dərmanların qəbulu dayandırılmalıdır. 
• Bioloji dərmanın plazmaferez tərəfindən eliminasiyası bioloji dərmanın son dozasının qəbulundan bir neçə ay keçməmiş nəzərə alınmalıdır.
• İmmunoloji yenidənqurma iltihab sindromu bioloji dərmanların qəbulunun dayandırılmasından bir neçə həftə sonra ortaya çıxacaq və qlükokordikoit müalicəsi tələb edir. Müalicə olunmayan İmmunoloji yenidənqurma iltihab sindromu ölümcül ola bilər. 

Proqnoz

• PML 3-6 ay ərzində ölüm və ya qalıcı əlilliyə səbəb olan proqressiv xəstəlikdir. Proqnoz əsas xəstəlik və xəstəliyin yayılmasından asılıdır. 
• Natalizumab verilmiş Dağınıq skleroz xəstələrinin proqnozu xəstəliyə müntəzəm MRT ilə klinik olaraq zəif və ya asimptomatik mərhələ diaqnozu qoyulsa və PML dəyişiklikləri geniş yayılmadığı təqdirdə başqalarına nisbətən daha yaxşıdır.

Prion xəstəlikləri

• Xəstəliklərə adi mikroblar deyil, patogen prion zülalları səbəb olur. 
• Olduqca qeyri-adi infeksiya növü uzun asimptomatik gecikmə formasından sonra xəstələnən test heyvanlarına xəstə mərkəzi sinir sistemi toxuması köçürülməklə sübut olundu. Prion zülalı normal bir zülaldan (PrPc) fərqli quruluşda meydana gəldikdə (PrPSc) patogen olur.
• Fərziyyəyə görə PrPSC insan orqanizmində normal olaraq meydana gələn prion zülallarını zəncirvari reaksiya şəraitində prion xəstəliyinin inkişafına və irəliləməsinə səbəb olan yanlış quruluşa çevirməyə qadirdir.
• Prion xəstəlikləri çox nadirdir və adətən: 
  • çox uzun inkubasiya dövrünə malikdir - bir neçə aydan on ilə qədər 
  • mərkəzi sinir sistemi simptomlarına səbəb olur
  • klinik əlamətlər meydana çıxdıqda çox sürətlə irəliləyir.
• Xəstəliyi sağaldan və xəstəliyin gedişatını gecikdirə biləcək müalicə yoxdur. Prion xəstəlikləri həmişə ölümcül olur.
• Süngərvari ensefalopatiya tipik nevropatoloji dəyişiklikdir.

Kreutzfeldt-Yakob xəstəliyi

• Xəstəliyin dörd forması məlumdur: sporadik, irsi, yatrogenik və iribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyasının insanlarda yaranan forması variant CJD.

Sporadik CJD

• İnsanda ən çox rast gəlinən prion xəstəliyi
• Finlandiyada hər il xəstəliyə tutulma sıxlığı təxminən1.4/1 000 000 
• Fin xəstələrində xəstəlik 65 yaşda inkişaf edir. 
  • İrsi CJD orta hesabla 12 il əvvəl inkişaf edir. 
• Xəstələrin təxminən yarısında həqiqi klinik simptomlardan bir neçə həftə əvvəl vertiqo, baş ağrısı, yorğunluq və ya yuxusuzluq kimi yüngül prodromal simptomlar olur. 
• Klinik mənzərə normal olaraq sürətlə irəliləməni, demensiyanın subakut inkişafını, tarazlıq problemlərini, ataksiya və miyoklonik səyirmələri əhatə edir. 
• Simptomlar konfuziya, əhvalın dəyişməsi, epilepsiya, iflic, ətraflarda yöndəmsizlik, diskineziya, danışa bilməmə və ya əsasən oksipital simptomlar (kortikal görmə pozğunluğu və vizual halüsinasiyalar) də daxil olmaqla bir çox formalarda ola bilər. Xəstələr çox vaxt bir neçə həftədə hərəkət qabiliyyətini itirir 
• Xəstəlik klinik əlamətlərin başlanğıcından 3-5 ay ərzində çox vaxt ölümcül olur.

Diaqnoz

• Beynin MRT-si çox vaxt bazal qanqliya və talamus bölgəsində siqnal artımını göstərir. 
• İnkişaf etmiş xəstəlikdə elektroensefaloqram xəstələrin 80-90%-ində tipik nəticə tapır. Bəzi xəstələrdə yalnız diskraziya və ya beynin yavaş elektrik aktivliyi görülür. 
• Serebrospinal mayedə 14-3-3 və tau zülal konsentrasiyaları əksər hallarda yüksəlir, lakin bu, xüsusi nəticə deyil. 
• Real zaman titrəmə konversiyasının təhlili olan xüsusi üsul CJD üçün klinik istifadəyə verilir.
• Ölümdən sonrakı nevropatoloji nəticələrə əsaslanaraq müəyyən diaqnoz qoyula bilər.
  • Nevropatoloji müayinə sporadik CJD ilə variant CJD arasında fərq qoymaq üçün də vacibdir.

Ehtiyat tədbirləri 

• CJD-nin yatrogen ötürülməsinin yeganə təsdiqlənmiş formaları mərkəzi sinir toxuması və ya kornea nəqli ilə olsa da, müalicə zamanı qan və bədəndə maye ehtiyatı istifadə etmək məsləhət görülür. 
• Səbəbkar faktor bir neçə ümumi dezinfeksiyaedici maddəyə qarşı davamlıdır, lakin natrium hidroksidə qarşı həssasdır. 

Variant CJD

• İribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyası, mal-qaranın prion xəstəliyi (dəli inək xəstəliyi) ilk dəfə 1986-cı ildə Böyük Britaniyada müəyyən olunub. 1996-cı ildə iribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyasının insanlara yoluxduğu və variant CJD-yə səbəb olduğu təsdiqləndi.
  • 1996 və 2013-cü illər arasında Avropanın 11 ölkəsində və xaricində (əksəriyyəti Böyük Britaniya və Fransada) 229 variant CJD diaqnozu qoyuldu.
  • Mal-qaraya ilk dəfə 2001-ci ildə iribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyası diaqnozu qoyuldu, lakin həyata keçirilən qida təhlükəsizliyi tədbirləri  sayəsində Finlandiyada və ya digər Şimal ölkələrində insanlarda variant CJD xəstəliyi aşkarlanmadı və xəstəlik demək olar ki, bütün Avropada yox oldu. 
• Xəstələrin təxminən hamısı 45 yaşdan kiçikdir. Xəstəliyin əsas inkubasiya müddəti 10 ildir. 
• İlk simptomlar çox vaxt psixiatrik olur (depressiya, narahatlıq, uzaqlaşma).
• Bundan əlavə tipik ağrılı disesteziya da olur. Ataksiya təxminən 6 ay ərzində inkişaf edir. 
• Demensiya və miyokloniya yalnız xəstəliyin inkişaf etmiş mərhələsində görülür. 
• Xəstəliyin müddəti sporadik CJD-dən daha uzun olur. Orta hesabla 14 ay ərzində ölümə səbəb olur.
• Dünyada variant CJD-nin donorun xəstəliyin daşıyıcısı olduğunu bilməməsi ilə qan transfuziyası vasitəsilə ötürüldüyü 3 hal olmuşdur.
• 1996-cı ildə iribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyasının insana yoluxduğu və gənclərə təsir edən variant CJD-yə səbəb olduğu təsdiqləndi. 2006-cı ilə qədər İngiltərədə təxmini 159 nəfərdə variant CJD inkişaf etdi, xəstələrin əksəriyyəti 15-35 yaşlarında idi. Simptomlar əvvəlcə depressiya və hissi pozğunluqlar, daha sonra demensiya, serebellar simptomlar, miyoklonus, qeyri-iradi hərəkətlər və digər nevroloji təzahürləri əhatə edir. Sporadik formadan fərqli olaraq, xəstəlik bir ildən çox davam edir və ensefaloqram dəyişiklikləri müşahidə edilmir. İnkubasiya müddəti məlum deyil, ancaq 20-30 il qədər olması bildirilir. İribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyası qan köçürülməsi yolu ilə ötürülə bilər. İribuynuzlu heyvanların süngərvari ensefalopatiyası o vaxtdan bəri bir sıra Avropa ölkələrində mal-qarada tapılmışdır.

Diaqnoz

• Klinik mənzərəsi 
• MRT-dəki "pulvinar yüksək siqnal" variant CJD xəstələrinin 90 faizində müsbətdir. 
• Li-14-3-3 xəstələrin ən azı yarısında mənfi olur. 
• EEQ normal ola bilər və ya diffuz yavaş dalğaları göstərə bilər. 
• Patoloji prion zülalının (PrPSc) yüksək konsentrsiyası limfa toxumasında, xüsusən də subklinik mərhələdə görülür və buna görə də diaqnoz üçün tonzil biopsiya istifadə edilə bilər.

Diaqnoz klinik görüntü gündəlik serebrospinal maye testləri və kompüter tomoqrafiyası nəticələri normaldır, lakin sporadik formada EEQ bir saniyəlik fasilələrlə üç mərhələli kəskin dalğa komplekslərindən ibarət proqressiv dəyişiklik göstərir. MRT və bəzi xüsusi serebrospinal maye testləri də patoloji dəyişiklikləri göstərə bilər. Xəstəliyin yoluxucu təbiəti uzun asimptomatik gecikmə müddətindən sonra xəstəliyə yoluxan laboratoriya heyvanlarına xəstə mərkəzi sinir toxumalarının verilməsi ilə göstərildi. Sporadik CJD-nin ötürülməsinin yeganə təsdiqlənmiş üsulları mərkəzi sinir toxuması və kornea olsa da, xəstə müalicə edilərkən qan bariyer izolyasiyasını qorumaq vacibdir. Səbəbkar faktor bir neçə dezinfeksiyaedici maddəyə qarşı davamlıdır, lakin natrium hidroksidə qarşı həssasdır.

 Subakut sklerozan panensefalit

• Uşaqlarda və gənc yetkinlərdə qızılca virusunun yaratdığı ensefalit. Qızılca peyvənd proqramları bu xəstəliyi olduqca nadir hala gətirib. Ancaq bəzi valideynlər uşaqlarının peyvənd olunmasını istəmirlər.
• Xəstəlik yavaş-yavaşirəliləyir. Əlamətlər arasında psixoloji bacarığın pisləşməsi, motor pozğunluqları və əzələ qıc olması var. S
• Çox vaxt iki ildən az müddətdə ölümlə nəticələnir.

Diaqnoz

• Serebrospinal maye nümunəsi çox vaxt bir az artan leykosit sayı, artan protein konsentrasiyası (>1000mq / l), artan immunoqlobin indeksi və rubeola anticisimlərini göstərir. 
• EEQ tipik nəticəni göstərir. 

Əlaqəli mənbələr

• Digər internet mənbələri
• Ədəbiyyat siyahısı

Prusiner SB. Novel proteinaceous infectious particles cause scrapie. Science 1982;216(4542):136-44.