Görmə qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi

Əsas məqamlar

• Görmə qabiliyyətinin əsas funksiyaları, sınaq metodlarının bilinməsi və təlimatlara əməl edilməsi şərtilə ilkin yardım göstərən tibbi mərkəzlərdə dəqiq qiymətləndirilə bilər.
• Vizual funksiyanın klinik ölçülməsi ənənəvi olaraq aşağıdakı funksiyaları əhatə edir: görmə səviyyəsi, iki gözlə görmə, rəngi seçə bilməmək və görmə yatağı. Bundan əlavə, uzağı və yaxını görmə (xüsusən presbiopik şəxslərdə), gecə görmə, kontrast və parıltıya qarşı həssaslıq və hərəkəti görmə baxımından əhəmiyyətlidir.
• Görmə səviyyəsi aydın seçilə bilən ən kiçik rəqəmlərin ölçüsünü təsvir edir.
  • Digər bir əhəmiyyətli dəyişkənlik isə sıxlıq fenomenidir, yəni məsələn, hərflər arasındakı boşluq. "Sıxlığa" dözümlülük, yəni hərflər arasındakı boşluğun azalması yaşdan asılı olaraq yaxşılaşır və ümumiyyətlə məktəb yaşının əvvəlində olan yetkinlər səviyyəsindədir, lakin buna nisbətən daha zəif ola bilər. Finlandiyada, uşaq sağlamlıq klinikalarında müayinə imkanıolmasına baxmayaraq, sıxlıq mütəmadi olaraq yoxlanılmır.
• Görmə səviyyəsi ya optotip testlər, ya da görmə səviyyəsinin kəskin şəkildə aşağı düşməsini ölçən testlər ilə test edilə bilər. Həmin testlərin nəticəsi fərqli olur; ya normal bir optotip görmə səviyyəsi aşağı ızgara səviyyəsi ilə əlaqələndirilir, ya da çox aşağı optotip görmə səviyyəsi (0.01 səviyyəsində) 4 cpd ızgara səviyyəsi ilə əlaqələndirilir.
• Kontrast səviyyəsi, qonşu səthlər arasındakı parlaqlıqda olan kiçik fərqləri qavramaq qabiliyyətini təsvir edir.
• Görmə yatağı bir insanın gözlərini tərpətmədən görə biləcəyi sahəni təsvir edir.
• Presbiopiya iş yerlərində xüsusi diqqət tələb edir (bax).
• Reabilitasiya tədbirlərini nəzərdən keçirərkən və xidmət ehtiyaclarını qiymətləndirərkən yaşlı şəxslərin görmə statusu nəzərə alınmalıdır.

Ümumilikdə

• Görmə, bir-birindən asılı olmayan, eyni anda baş verən ondan çox fəaliyyətdən ibarətdir.Vizual yolların zədələnməsi müayinə edən hətta təcrübəsiz bir həkimə belə nevrastenik görünə biləcək simptomlara səbəb ola bilər. Vizual simptomları düzgün şərh etmək vacibdir.Ofis işləri kimi dəqiq görmə tələb edən işlərin artması ilə gələcəkdə görmə qabiliyyətinin qiymətləndirməsinin əhəmiyyəti yüksələcək.
• İndiyə qədər asimptomatik yaşlı insanların icma əsaslı müayinəsinin həmin insanlarda görmə qabiliyyətinin yaxşılaşmasına səbəb olacağına dair çox az sübut var. Bununla belə, yaşlı insanlara qulluq zamanı eynəklərin və digər əyani köməkçi cihazların vəziyyəti və uyğunluğu izlənilməlidir və kifayət qədər işıqlandırma təmin edilməlidir. Həyat keyfiyyəti və azadlıq hissi, həm görmə, həm də eşitmə hissinin daxil olduğu sensor keyfiyyətlər ilə əlaqədardır.

Görmə qabiliyyətini qiymətləndirmə üsulları. Vizual funksiyanın klinik ölçülməsi ənənəvi olaraq aşağıdakı funksiyaları əhatə edir: görmə səviyyəsi, iki gözlə görmə, rəngi seçə bilməmək və görmə yatağı. Bundan əlavə, uzağı və yaxını görmə (xüsusən presbiopik şəxslərdə), gecə görmə, kontrast və parıltıya qarşı həssaslıq və hərəkəti görmə baxımından əhəmiyyətlidir. "?>

Görmə səviyyəsi

• Görmə səviyyəsi aydın seçilə bilən ən kiçik rəqəmlərin ölçüsünü təsvir edir. Beynəlxalq tövsiyəyə görə, görmə səviyyəsi rəqəmlər (optotiplər) arasındakı məsafənin həmin rəqəmlərin genişliyinə bərabər olduğu və xətlər arasındakı boşluğun alt xəttin hündürlüyünə bərabər olduğu bir qrafiklə ölçülməlidir. Köhnə Snellen E cədvəli artıq müayinə məqsədləri üçün istifadə edilmir, çünki kiçik uşaqlarda istiqamət konsepsiyaları anlayışı gec inkişaf edir.Bundan əlavə, E chart simvollardan istifadə olunan test deyil, çünki E-nin forması həmişə eyni qalır. Hərflərdən (Sloan), nömrələrdən və ya simvollardan ibarət qrafiklər, görmə qabiliyyətinin ölçülməsində istifadə olunur.
• WHO / PBL / 03.91 tövsiyə edir edir ki, görmə səviyyəsi məsafə və yaxınlıq ilə ölçülsün və həmin oxşar ototiplər həm məsafədə olan fərqlər, həm də görmə səviyyəsində olan yaxınlığın ölçülməsi üçün istifadə olunsun.
• Standart, hətta parlaqlığı olan flüoresan işıqlandırma testlərinin istifadəsi standart olmayan işıqlandırma problemini aradan qaldırır. Flüoresan işıqlandırma testləri həm peşə sağlamlığı xidmətlərində, həm də uşaqların və yaşlıların müayinəsində istifadə edilə bilər.
• Görmə səviyyəsi yetkinlərdə yaxşı işıqlandırılmış bir otaqda  4 metr məsafədə (bir çox ölkələrdə hələ 5 və 6 metr ölçüdə tablolar mövcuddur), və uşaqlarda simmetrik diaqramdan, məktəblilərdə bir sıra cədvəldən istifadə edərək 3 metr məsafədə  ölçülməlidir. Pasiyent tərəddüd edənə qədər ondan hər sıranın ilk və ya sonuncu optotipi soruşulur. Sonra həmin sıranın bütün optotipləri oxunur. 5 optotipdən 3-dən azı düzgün adlandırılıbsa, pasiyentdən yuxarıdakı sətri oxuması xahiş olunur. Görmə səviyyəsi, 5 optotipdən ən azı 3-nin düzgün təyin olunduğu ən kiçik ölçülü rəqəmləri əks etdirən sıra ilə qiymətləndirilir.Nəticələri qeydə almağın ən doğru yolu, məsələn, 0.8 sırasında iki yanlış cavab varsa, 0.8 (–2) yazmaqdır. Testə xas olan xüsusi təlimatlar diqqətlə oxunmalıdır.
• Beyin zədələnməsi ehtimalı olduqda, görmə səviyyəsi kəskinliyi hərflər, həm rəqəm, həm də simvolik qrafiklərdən istifadə etməklə funksional görmənin qiymətləndirilməsinin bir hissəsi kimi ölçülməlidir, çünki mücərrəd formaları müəyyənləşdirməkdə çətinlik istifadə edilən test rəqəmlərindən yalnız birin tətbiq edilə bilər. Yaşlı insanların və beyin zədəsi olan insanların müayinəsini daha dəqiq etmək üçün, görmə səviyyəsini ölçən üç testin hamısını paralel olaraq birləşdirən birs test mövcuddur.Təyin etmə funksiyaları yaşdan asılı olaraq azaldıqca bu, ilk olaraq hərflər, sonra ədədlər və son olaraq simvolların müəyyənləşdirilməsində öz təsirini göstərir.
• Uşağın hətta ən kiçik bir ünsiyyət problemi varsa, cavab kartları və ya yapboz parçalarından istifadə edərək test cavablarını verməlidir;  bu vasitələrlə test yalnız vizual müqayisəni ehtiva edir və beləliklə sırf əyani olaraq qalır.
• Yaxını görmə qabiliyyəti 40 sm məsafədə olan görmə səviyyəsini ölçən lövhəciklərlə və ya xəstə eynəklərdən istifadə edərsə, gözlüklərin ən aydın görmə yerində qiymətləndirilir. Nəticə məsələn, "52 sm məsafədə 0.8-ci sıranı oxuyur" şəklində yazılır. Görmə səviyyəsini daha sonra ölçülmüş dəyəri 40-a bölməklə və istifadə olunan məsafəyə vuraraq hesablamaq olar (52/40) × 0.8 = 1.0.
• Uşaqların vizual müayinəsində görmə səviyyəsini ölçən lövhəciklər 40 sm məsafədə qoyulur. Uşaq  lövhəcikləri gözlərə çox yaxın və ya bir bucaq altında saxlamaq istəsə, deməli görmə səviyyəsi normaldeyil və əlavə araşdırmalar üçün oftalmoloqa müraciət etmək lazımdır.

Kontrast həssaslığı

• Kontrast həssaslığı, qonşu səthlər arasındakı parlaqlıqda olan fərqləri qavramaq qabiliyyətini təsvir edir. Zəif kölgədə insan kontrast həssaslığını daha yaxşı sezə bilər.
• Görmə səviyyəsi ya optotip testlər, ya da görmə səviyyəsinin kəskin şəkildə aşağı düşməsini ölçən testlər ilə test edilə bilər. Test, diabetli şəxslərdə görmə qabiliyyətinin izlənməsində (aşağı kontrastlı funksiya yüksək kontrast funksiyasından daha tez təsirə məruz qalır), peşə sağlamlığında (bəzi sinir toksinləri kontrast həssaslığına təsir göstərir) və qeyri-müəyyən vizual simptomların araşdırılmasında faydalıdır ( daxil olan optik sinir infeksiyası, bəzi intoksikasiyalar).

Vizual sahələr

• Vizual sahə bir insanın gözlərini tərpətmədən görə biləcəyi sahəni təsvir edir. Gözlərin davamlı hərəkəti səbəbindən funksional vizual sahə daha genişdir. Mərkəzi vizual sahə yaxın və məsafəli görmə tapşırıqlarını tələb etmək üçün vacibdir, görmə sahəsinin periferik hissəsi ətrafda gəzmək və müşahidə etmək üçün vacibdir.
• Vizual sahələr barmaq perimetri və ya nazik bir çubuqdakı kiçik bir topdan istifadə edərək ölçülə bilər. Müayinə olunan şəxs düz irəli baxır və barmaqları və ya topu nə vaxt və hansı tərəfdən tapdığını bildirir. Müayinə edən şəxs barmaqların və ya çubuğun və ya topun hərəkətini gözləri ilə izləyə bilməz, ancaq müayinə olunan şəxsin gözlərinin orta xəttdə qaldığını görür.
• Vizual sahələrin konstruksiyası (xüsusən də homonim) kiçik skotomalar ilə deyil, yuxarıdakı üsullarla aşkar edilə bilər. Klinik ölçülər ümumi (mütləq) vizual sahə itkisi ilə hərəkətin görüldüyü yerdə qalan qismən itki ilə fərq etmir. Sonuncu vəziyyətdə reabilitasiya funksional qabiliyyəti əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdıra bilər "?>.

Rəngləri seçmə

• Müayinə olunan şəxs normal kontrast həssaslığına malikdirsə (bu testlər aşağı kontrastlıdır) rəng seçmə qabiliyyəti İshihara, Velhagen və ya HRR testləri ilə ilkin tibbi müayinədən keçirilə bilər.Tipik qırmızı-yaşıl rəngi seçmə qüsurları bu testlərlə aşkar edilə bilər, ancaq normal görmə qabiliyyəti olan bəzi insanlar da müayinəyə cəlb olunur. Normal olmayan nəticələr təcrübəli tibb bacısı, həkim və ya optometrist tərəfindən həyata keçirilən Farnsworth Panel D-15 testi kimi çeşidlə testləri ilə təsdiqlənməlidir. Bu testlərdən, Good-Lite Panel 16 testi ilkin tibbi yardım üçün uyğundur, çünki bu test görmə qabiliyyəti zəif olan insanlarda rəng seçmə müayinəsi üçün də istifadə edilə bilər. Nəticələrin qeyd şəklində tərtib edildiyi zaman pozğunluğun növü və ağırlıq dərəcəsi müəyyən edilə bilər.
• Rəng seçmə qabiliyyəti "günorta saatlarında şimala tərəf olan bir pəncərədə, yüngül buludluluq olan bir ərazidə" ölçülür və bunu tənzimləmək çətin olduğu üçün mavi "gün işığı" lampası (rəng temperaturu > 6000 K) istifadə edilməlidir.

 

Gecə görmə

• Konus hüceyrələri gündüz vaxtı (fotopik görmə) və silindrik fotoriseptror hüceyrələr isə zəif işıqda (skotopik görmə) fəaliyyət göstərir. Hər iki hüceyrə növünün (mezopik görmə) fəaliyyət göstərdiyi aşağı parlaqlıq səviyyəsində böyük bir sahə var. Zəif işığa uyğunlaşma sürəti və görmə səviyyəsi bəzi peşələrdə və gündəlik fəaliyyətlərdə əhəmiyyətlidir.
• Konusun uyğunlaşma sürəti, konusun uyğunlaşması üzrə normal sürətə sahib olan xəstənin konusun Uyğunlaşma testindəki qırmızı və mavi parçaların rənglərini aşkar etmək qabiliyyətini müqayisəetmək yolu ilə ölçülə bilər.Məsələn, təhlükəsizlik işçiləri sınaqdan keçirildikdə onların qaranlıqda görmə qabiliyyəti dəyərlərinin qiymətləndirilməsi vacibdir.

 

Gözün yaxına və uzağa uyğunlaşması və presbiopiya

• Presbiopiya iş yerlərində xüsusi diqqət tələb edən geniş yayılmış  bir problemdir.
• Presbiopiyanın işə təsiri, əsasən ofis və vizual ekran işlərində və monitorinq tapşırıqlarında, işçilərin (texniklər, tibb bacıları, kitabxanaçılar) göz səviyyəsindən yuxarı olan əşyaları aydın görə bilməsi lazım olan işlərdə vurğulanır. Kompüter ekranının həddən artıq hündürdə yerləşdirilməsi kimi qeyri-adekvat erqonomika, başın əyilməsinə, çənəin vəziyyətinə ə irəli əyilməyə, boyun, çiyinlərdə və beldə ağrıların yaranmasına səbəb olur. Həmçinin bax .
• Görmə səviyyəsindən əlavə, presbiopik işçinin iş yerinin erqonomikasına və işıqlandırılmasına da xüsusi diqqət yetirilməlidir.
• Daun sindromlu insanlarda və körpələrdə və lokomotor qüsurlu uşaqlarda gözlərin yaxın və uzağa adaptasiyası ilə bağlı halların olduğunu xatırlayın. Körpənin oftalmoloq tərəfindən müayinəsi doğulduqdan sonra 3 ay ərzində, 8 həftəlik olduğu zaman yetərincə göz təması etmədiyi təqdirdə isə, həmin vaxtdan daha əvvəl təmin edilir.
  • Göz təması qurabilmə qabiliyyətinin olmaması yaxınlığı fokuslama qabiliyyətinin, yəni gözün yaxına və uzağa adaptasiyasının və gözlərin daxili dönüşü, yəni yaxınlaşma ilə əlaqəli çatışmazlığın inkişafına gətirib çıxaran  görmə qabiliyyətinin bulanıqlaşmasına (güclü hiperopiya, yüksək səviyyəli miyopik astiqmatizm səbəbindən) səbəb olur. Sonra körpə hər şeyi ikili olaraq, bulanıq şəkildə görür ki, bu da vizual qarşılıqlı əlaqənin inkişafına mane olur. Gözlərin yaxına və uzağa adaptasiyası zəif və ya tamamilə olmadıqda hətta yüngül hiperopiya da eyni pozğunluğun yaranmasına səbəb ola bilər.
  • Çox nadir hallarda, körpənin gözləri həm struktur baxımından, həm də funksional baxımdan tamamilə normaldır və bununla belə üzün tanınması funksiyası yoxdur. Çox nadir hallarda, görmə qabiliyyətləri ilə quruluş baxımından, həm də funksional baxımdan normal vəziyyətə gətirilmir və bu funksiyaların xüsusiyyətləri yoxdur. Belə vəziyyətdə və ünsiyyət baxımından körpəni kor bir insanla müqayisə etmək olar və ailən erkən ünsiyyət inkişafını təmin etmək üçün dərhal təcili kommunikasiya terapiyasına müraciət etməlidir.
  • Bu vəziyyət,  torlu qişaya  yönəldilmiş görüntü meydana gətirən müsbət linzalarla həll edilməsə, görmə ilə əlaqəli güzgü neyronları aktivləşmir, ancaq körpənin beyninin işləməsində qarşılıqlı əlaqə bacarıqlarının inkişafında ciddi narahatlığa səbəb ola biləcək bir dəyişiklik olurValideynlər tələb edə bilmədikləri təqdirdə, nisbətən güclü (+6 - +8) gözlüklərin aydın görmə qabiliyyətli bir neçə həftəlik olan körpələrə təyin edilmədiyi ortaya çıxır.

 

İstinadlar

 

• Digər dəlil ümumiləşdirmələri
• Digər internet resursları

Raninen A, Vanni S, Hyvärinen L, Näsänen R. Temporal sensitivity in a hemianopic visual field can be improved by long-term training using flicker stimulation. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2007 Jan;78(1):66-73. Henriksson L, Raninen A, Näsänen R, Hyvärinen L, Vanni S. Training-induced cortical representation of a hemianopic hemifield. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2007 Jan;78(1):74-81. Hyvärinen L, Walthes R, Jacob N, Lawrence L, Nottingham Chaplin PK. Delayed visual development: development of vision and visual delays. American Academy of Ophthalmology 2016