Qoxubilmə hissinin pozulması

Əsas məqamlar

• Ən çox görülən səbəblər bunlardır: yerli kortikosteroidlərlə yüngülləşdirilə bilən burun boşluqlarının və paranasal sinusların iltihabı ilə əlaqəli selikli şişliklər; viral bir infeksiyanın nəticəsində qoxubilmə hissinin zədələnməsi; baş bölgəsinə alınmış bir travma.
• Ümumi nevroloji xəstəliklər və qoxubilmə sinirlərinə və ya qoxubilmə yollarına bitişik yerləşən şişlər isə nadir görülən səbəblərdəndir.

 Diaqnoz

• Qoxubilmənin pozulmasına anosmiya (qoxu hissinin çatışmazlığı), hiposmiya (qoxu hissinin azalması) və disosmiya/parosmiya (təhrif olunmuş qoxu hissləri) daxildir. Bunların səbəbləri qoxubilmə yolunun mərkəzi (kəllədaxili) pozulmaları və ya burunun periferik ( burundaxili) tənəffüs pozulmaları ola bilər. 
• Unutmayın ki, xəstə adətən əvvəlcə zəifləmiş dadbilmə hissindən şikayət edir.

Tədqiqatlar

• Kliniki müayinə zamanı terapevtin əlinin altında bir şüşə qətran (və ya kəskin iyi ilə tanınan başqa maddə) olmalıdır
• Burunun kliniki müayinəsi (ön və arxa rinoskopiya) 
• İxtisaslaşdırılmış qurğuda: nasoskopiya, qoxu testi, tomoqrafiya (paranasal sinuslarin Maqnit Rezonans Tomoqrafiya və ya Kompyuter Tomoqrafiyası)

Etiologiya

• Bir çox kəskin hallarda xəstəlik tarixçəsinə əsasən daha dəqiq diaqnoz  qoyulur (infeksiya və ya zədə).
• Ən geniş yayılmış səbəblər: burun boşluqlarında və paranasal sinuslarda virus sonrası yaranmış zədə və selikli şişlik.
  • Virus və ya bakteriya infeksiyası ilə əlaqədar yaranan selikli şişlik, yəni, konduktiv pozulma, amma virus infeksiyası da qoxubilmə sinirlərini zədələyərək mərkəzi qüsura səbəb ola bilər.
  • Allergik rinit ilə əlaqədar selikli şişlik.
  • Xroniki rinit və xüsusilə burun polipozu tez-tez dəyişkən bir xarakterə sahib olan qoxu hissinin pozulması ilə əlaqələndirilir.
•  Ən çox görülən ikinci səbəb, baş bölgəsinin zədələnməsidir.
  • Başın üzərindəki zərbələr, xüsusən də başın arxa tərəfində qoxubilmə reseptor hüceyrələrində aksonal ziyana səbəb ola bilər və belə olduqda anosmiya çox vaxt qalıcı olur.
• Fizioloji səbəb
  • Yaş, qocalmaq.
• Şişlər
  • Ön kəllə batığının altındakı bir şiş, məsələn, qondarma qoxubilmə oyuğu meningioması və ya qoxubilmə sinirinin bir şişi, yəni estezionuroblastoma, qoxubilmə soğanaqlarına və ya qoxubilmə yollarına zərər verərək hiposmiya və ya anosmiyaya səbəb ola bilər.
•  Nevroloji xəstəliklər
  • Miqren: qoxubilmə stimullarına qarşı hiperhəssaslaşma.
  • Müvəqqəti epilepsiya: qəribə qoxuları paroksizmal hiss etmə qabiliyyəti.
• Neyrodegenerativ xəstəliklər
  • Parkinson xəstəliyindəki prodromal simptom kimi, Alzheimer xəstəliyi.  
  • Yayılmış sklerozun daha inkişaf etmiş mərhələlərində.
• Siqaret çəkmə
• Endokrin xəstəliklər və ya funksional hallar (Kallmann sindromu, diabet)
• Hormonal səbəblər (aybaşı dövründə dəyişikliklər, hamiləlik)
• Psixiatrik səbəblər (şizofreniya, psixoz, qoxubilmə halüsinasiyalar)
• Həzm edilmiş və ya inhalyasiya edilmiş zəhərli maddələr ya (akrilatlar, metakrilatlar, kadmiyum, sink)
• Zəif qidalanma (A vitamini, tiamin və sink çatışmazlığı)
• Burundaxili kokain 
• Dərmanlar: burundaxili  kortikosteroidlər, burun tıxanıqlığı spreyləri, antimikrob maddələr (penisilin, aminoqlikozidlər, makrolidlər, tetrasiklinlər, floroxinolonlar), ürək-damar dərmanları, antitireoid dərmanlar.
  • Geniş yayılmamış səbəblər
• Allergik rinitə səbəb olan dərmanlar (burun spreyləri, lokal anestetiklər, antimikrob maddələr)
• Larinqektomiya (burundan nəfəs axını bağlanır)

Müalicə

• Burun xəstəliklərində sadə müalicə kömək edə bilər. 
• Virus və ya bakterial infeksiyadan sonra bir çox xəstədə qoxu hissi ən azından zamanla qismən bərpa ediləcəkdir.
• Ən son araşdırmalara görə, iybilmə məşqlərinə, xüsusən də yuxarı tənəffüs yollarının infeksiyası nəticəsində yaranan qoxu itkisindən sonra ən qısa müddətdə başladıqda  qoxu hissinin bərpası əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşdırıla bilər və sürətləndirilə bilər. Xəstə evdə təlimləri müstəqil şəkildə həyata keçirə bilər.
  • İybilmə məşqi gül, evkalipt, limon və mixək qoxuları ilə başlayır. Xəstə bir qoxunu intensiv şəkildə 10 saniyə iyləyir, sonra 10 saniyə gözləyir və növbəti qoxunu iyləyir. Bu 4 qoxu iyləndikdən sonra seriya bir dəfə təkrarlanır. Məşq gündə iki dəfə, səhər yeməyindən əvvəl və axşam yatmadan əvvəl həyata keçirilir. Bu proqram 3 ay ərzində mütəmadi olaraq həyata keçirilir.
  • 3 aydan sonra xəstə mövcudluğu və xəstənin istəyinə görə seçilə bilən 4 yeni qoxu ilə davam edir. Bunlara mentol, naringi, qurudulmuş və ya təzə kəklikotu, rozmarin və adaçayı və ya boş yarpaqlı çay, məsələn, yasəmən, yaşıl və ya bergamot (Earl Grey) çayı daxil edilə bilər. İkinci mərhələdəki təlimlər ilk 3 aylıq mərhələdəki kimi, gündə iki dəfə həyata keçirilir.
  • Təlim üçün ətirlər / yağlar adi qida mağazalarında (mixək, meyvə, otlar, çaylar), sağlamlıq ərzaq mağazalarında, ekzotik ərzaq dükanlarında və ya apteklərdə əldə edilə bilər.
•  Qoxu hissinin azalmasının səbəbi kimi selikli şişkinlik şübhəsi varsa, burun steroidlərini  yoxlamağa dəyər.
• Burun poliplərinin səbəb olduğu anosmiya kortikosteroidlər və ya operativ müalicə ilə düzəldilə bilər.
• Qoxubilmə yolları zədələnməsinin heç bir müalicəsi yoxdur , lakin son araşdırmalara görə qoxubilmə məşqi yüngül baş zədələnmələrindən sonra qoxu hissini müəyyən qədər bərpa edə bilir.

Həkimə müraciət edilməli hallar

• Aydın bir etiologiyasız qoxu hissinin itirilməsi.
• İntranazal səbəb olmadan birtərəfli pozğunluqlar, anosmiya və disosmiya (qəribə qoxu hissi) və epileptik  mexanizm və ya beyin şişinin mövcudluğunu göstərən qoxubilmə halüsinasiyaları.
• Xəstə qoxubilmə məşqinə başlamış olsa da belə, infeksiya və ya yaralanmadan sonra qoxu hissinin bərpaedilməz olaraq pozulması.
  • Xəstə anosmiyaya görə öz peşəsinə davam etdirə bilmir ( yenidən məşqkeçmə, sığorta şirkəti üçün arayış)

Konstantinidis I, Tsakiropoulou E, Bekiaridou P et al. Use of olfactory training in post-traumatic and postinfectious olfactory dysfunction. Laryngoscope 2013;123(12):E85-90. Altundag A, Cayonu M, Kayabasoglu G et al. Modified olfactory training in patients with postinfectious olfactory loss. Laryngoscope 2015;125(8):1763-6.