Allergik rinit

Əsas məqamlar

• Rinit və bronxial astma arasında yaxınlıq və qarşılıqlı əlaqə nəzərə alınmalıdır,  müayinələr və müalicə mümkün olduğu qədər hər iki vəziyyəti əhatə etməlidir.
• Allergenlərlə təmasdan yayınmaq cəhdi əvəzinə, pasiyentin allergenlərə qarşı tolerantlığı müxtəlif yollarla yaxşılaşdırılmalıdır. Simptomların şiddətli olduğu durumda allergenlərlə kontaktdan çəkinmək tələb olunur, lakin vəziyyət yüngülləşən kimi tolerantlığı gücləndirən metodların tətbiqi tərcih edilməlidir.
• Simptomlar ağır olduqda və müalicəyə cavab alınmadıqda, allergen-spesifik immunoterapiya (desensibilizasiya) nəzərdən keçirildikdə və ya peşə rinitinə şübhə yarandıqda, LOR mütəxəssisi tərəfindən müayinə aparılması tələb edilir.

Əlamətlər və simptomlar

• Bax cədvəl 

Hiperhəssaslıqla şərtləndirilən rinitin müxtəlif formaları zamanı əlamətlər və simptomlar

	Allergik rinit	Qeyri-allergik rinit
		Eozinofilik	Qeyri-eozinofilik (vazomotor)
İrsi meyllik	Bəli (atrofiyaya meyllik)	Xeyr	Xeyr
Başladığı yaş	Uşaq yaşları	Orta yaşlar (30–50 yaş)	Orta yaşlar (çox zaman > 40 yaş)
Simptomların meydana çıxması	Mövsümi, həmçinin il boyu davam edən ola bilər	İl boyu	İl boyu
Bronxial astma	Təxminən 20% hallarda	Təxminən 30–40% hallarda	Nadir
Poliplər	Bəzən	Tez-tez	Nadir hallarda
Prik/RAST testləri müsbət	Bəli	Xeyr	Xeyr
Sekretor eozinofiliya	Tez-tez	Pasiyentlərin hamısında müəyyən bir mərhələdə (diaqnostik meyar)	Xeyr

Epidemiologiyası

• Atopik IgE-ilə şərtləndirilən allergik rinit Qərbi Avropada böyük yaşlı əhalinin təxminən 25-30%-də qeyd olunur. Hadisələrin əksəriyyətində rinitin səbəbi bitki tozcuqlarına qarşı allergiyadır (yarpaqlı ağaclar, otlar, yovşan). Allergik rinitin digər yayılmış səbəblərinə heyvani və dənli  bitki mənşəli allergenlər və digər, çox zaman peşə fəaliyyəti ilə əlaqədar üzvi tozlar aiddir. Bundan əlavə, böyüklərin təxminən 10%-də  hiperhəssaslıqla şərtləndirilən xroniki qeyri-allergik rinit müşahidə edilir.

Müayinələr və onların nəticələri

• Pasiyentin diqqətlə tərtib edilmiş anamnezi
  • Anamnezdə atopiyanın qeyd edilməsi
  • Simptomların xarakteri (mövsümi və ya bütün il boyu; ARIA (Allergik rinit və onun bronxial astmaya təsiri) təsnifatına müvafiq olaraq fasiləli və ya daimi, şəkil  )
  • Simptomlar (şəffaf burun ifrazatı, burunda tutulma və qaşınma, rinoreya, asqırma)
    • Allergik rinitli pasiyentlərin təxminən 70%-i eyni zamanda gözlərdə konyunktivit simptomlarına malik olur (qızartı, göz yaşının axması, qaşınma).
  • Müşayiət edən xəstəliklər (sinusit, orta otit, bronxial astma)
  • Allergenlərin təsirinə məruz qalma haqda məlumat (xüsusilə peşə xəstəliyinə şübhə olarsa)
• Pasiyent burun tutulmasından şikayət edirsə - rinoskopiya aparılır, tərcihən alınüstü işıqlandırıcı və yerli nazal dekongestant istifadəsi ilə (ilk həkim qəbulu ərzində tam otorinolarinqoloji müayinənin aparılması göstərişdir).
  • Məqsəd burun poliplərini aşkar etməkdir .
  • Göyümtül-solğun boz rəngli və ya maviyə çalan selikli qişalar (allergik reaksiyaya işarə edir, lakin müayinə zamanı başqa mənzərənin müşahidə edilməsi allergiyanı istisna etmir)
  • İfrazatlar şəffaf suludan - selikliyə qədər dəyişə bilir.
•  Ultrasəs müayinəsi, simptomlar kəskin bakterial rinosinusitə işarə etdiyi halda, üst çənə ciblərində ifrazatın mövcudluğunu yoxlamaq üçün həyata keçirilə bilər.
• Burunətrafı ciblərin rentgen müayinəsi xroniki sinusitlərlə bağlı dəyərləndirmənin aparılması üçün, xüsusilə simptomların uzun müddət ərzində dayanıqlıq göstərdiyi halda (bir neçə aydan bir neçə ilədək) əhəmiyyət kəsb edir.
  • Uşaqlarda, rentgen müayinəsi yalnız diqqətli təhlil aparılmasından sonra ixtisaslaşmış tibb müəssisəsində və tərcihən burunətrafı ciblərin  konus-şüalı KT istifadəsilə həyata keçirilməlidir. 
• Zərdabda IgE müayinələri və/və ya dəri prik-testləri müalicə planının tərtibi üçün, allergen-spesifik immunoterapiya (desensibilizasiya) haqda qərar qəbulu məqsədilə və potensial peşə rinitinin diaqnostikası üçün göstərişdir .

Növbəti müayinələr

• LOR mütəxəssisinə göndəriş aşağıdakı hallarda zəruridir:
  • pasiyentdə ağır, müalicəyə-rezistent rinit qeyd olunur
  • desensibilizasiya terapiyasının aparılması nəzərdən keçirilir 
  • peşə rinitinə şübhə yaranmışdır.

ARIA klinik protokolları

• ARIA (Allergik rinit və onun bronxial astmaya təsiri "?>) klinik protokolları , ekspertlər qrupu tərəfindən, ÜST ilə birgə əməkdaşlıq şəraitində  hazırlanmış, ümumi praktika həkimləri və mütəxəssislər üçün  tədqiqat və müalicəyə dair rəhbər prinsiplərdir"?>.  Burada "vahid tənəffüs yolu, vahid xəstəlik" konsepsiyası vurğulanır. Rinit və bronxial astma arasında yaxınlıq və qarşılıqlı əlaqə nəzərə alınmalıdır, müayinələr və müalicə mümkün olduğu qədər hər iki vəziyyəti əhatə etməlidir.

Müalicə

• Allergenlərlə təmasdan yayınmaq yalnız onlar ağır simptomatikaya səbəb olduqları hallarda göstərişdir. Sadəcə qabaqlayıcı tədbir kimi təbii ətraf mühit allergenlərindən yayınmağa ehtiyac yoxdur.
• Farmakoterapiya, simptomlar və müalicəyə verilən cavab reaksiyasının nəzərə alınması ilə, müxtəlif farmakoloji qruplardan olan və fərdi qaydada təyin edilən dərman preparatlarının kombinasiyasınından ibarət olmalıdır.
• Allergik rinitdə asqırma və seliyin yaranmasına nəzarət üçün ən effektiv dərman preparatları antihistaminlərdir.
• Antihistaminlər həmçinin burun spreyi və göz damcısı şəklində buraxılır.
• Kombinəolunmuş preparatlar (antihistamin + simpatomimetik) burun tutulması zamanı yaxşı effekt göstərir. Onların fasiləsiz istifadə müddəti 10 gündən artıq olmamalıdır.
• Nazal qlükokortikoidlər allergik rinitin bütün simptomlarına qarşı effektlidir"?>. Uşaqlar üçün sistem absorbsiyası aşağı olan məhsullar (mometazon (mometasone), flutikazon propionat və ya furoat (fluticasone propionate/furoate) tərcih edilməlidir.
• Antihistamin və nazal qlükokortikoidin kombinə edildiyi burun spreyi 12 yaşdan yuxarı pasiyentlərdə də istifadə oluna bilir.
• Kromoqlikat (cromoglicate) rinitin bütün simptomlarına qarşı müəyyən effekt nümayiş etdirir, lakin təsir gücü məhduddur.
• Leykotriyen reseptoru antaqonistləri bronxial astmalı pasiyentlərdə allergik rinitin müalicəsi üçün əlverişli seçim ola bilər.
• Desensibilizasiya terapiyası (hiposensibilizasiya, allergenlə immunoterapiya): bax 
• Allergik rinitlə əlaqəli digər simptomların aradan qaldırılması:
  • görmə orqanı tərəfdən allergik simptomlar zamanı göz damcıları (tosqun hüceyrə stabilləşdiriciləri, antihistaminlər)
  • antihistaminlər və ya nazal qlükokortikoidlərin istifadəsi quruluq və ya qıcıqlanmaya səbəb olduqda, selikli qişaların nəmləndirilməsi üçün burun spreyləri və məhlullar (su və ya yağ əsaslı)
  • qlükokortikoidlərlə müalicəyə başlamazdan öncə burun tutulmasının yüngülləşdirilməsinə ehtiyac duyulduqda, simpatomimetik dərman preparatı tərkibli spreylərin qısa bir dövr ərzində istifadəsi (7-10 gündən artıq olmamaqla) .

Rinitin müxtəlif növləri zamanı farmakoterapiya

Mövsümi allergik rinit

• Bitki tozcuqlarının miqdarı aşağı səviyyədə olduğu müddətcə yalnız antihistaminlərin istifadəsi yetərli olur. Eyni zamanda antihistaminlər, bitki tozcuqlarına qarşı allergiya zamanı ehtiyac yaranan kimi yerli terapiyaya (nazal qlükokortikoidlər) əlavə müalicə vasitəsi kimi tətbiq edilə bilər. Oral antihistaminlər əvəzinə, bilivasitə buruna və ya konyunktivaya yeridilən antihistaminlər istifadə oluna bilər.
• Burun tutulmasına qarşı nazal qlükokortikoidlər, müalicəyə simptomların yaranmasından öncə başlanıldıqda maksimal effektlidir. Bütün mövsüm boyunca mütəmadi müalicə davam etməlidir. Pasiyent dozanı allergenlərin təsirinə məruz qalma (bitki tozcuqlarının miqdarı) və simptomlardan asılı olaraq tənzimləyə bilər.
• Tərkibində həm antihistamin vasitə, həm də nazal qlükokortikoid saxlayan kombinəolunmuş preparat
• Həmçinin kromoqlikat (cromoglicate) istifadəsinə də bitki tozcuqları mövsümündən və simptomların yaranmasından öncə başlanılır. Tosqun hüceyrə stabilləşdirici göz damcıları (kromoqlikat (cromoglicate), lodoksamid (lodoxamide)) da mövcuddur.  Müalicə bütün bitki tozcuqları mövsümü boyunca davam etməlidir.
• Leykotriyen reseptorları antaqonistlərinin effekti antihistaminlərin təsiri ilə oxşardır."?>

İl boyu davam edən allergik rinit

• Nazal qlükokortikoidlər çox zaman birinci seçim dərman preparatlarıdır və həm fasiləli, həm də aramsız istifadə edilə bilər.
• Antihistaminlər asqırma və ifrat selik yaranmasına nəzarət üçün tətbiq oluna bilər. Onlar həmçinin qısa bir müddət ərzində simpatomimetik dərman preparatı ilə müştərək şəkildə yüngül burun tutulmasında istifadə edilə bilər.
• Tərkibində həm antihistamin vasitə, həm də nazal qlükokortikoid saxlayan kombinəolunmuş preparat
• Kromoqlikat (cromoglicate) il boyu istifadə edilə bilər.
• Bronxial astma ilə assosiasiya olunan il boyu davam edən rinit zamanı leykotriyen reseptorlarının antaqonistləri də əlverişli seçim ola bilər.

Eozinofiliya sindromlu qeyri-allergik rinit (ing. NARES)

• Farmakoterapiya allergik rinit zamanı istifadə edilənlərlə eyni dərmanlardan ibarət olur.

Qeyri-allergik, hiperhəssaslıqla şərtləndirilən rinit, vazomotor rinit

• İfrat selik yaranmasının aradan qaldırılması üçün ən yaxşı vasitə ipratropium nazal spreyidir. Yaşlı pasiyentlərin müalicəsi zamanı antixolinergik dərman preparatlarının əks göstərişlərinə diqqət edilməlidir. Tərkibində antihistaminlər və simpatomimetik dərmanları saxlayan kombinasion preparatlar da faydalı ola bilər.

 

Müvafiq resurslar

 

• Koxreyn icmalları
• Ədəbiyyat

Brozek JL, Bousquet J, Baena-Cagnani CE et al. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma (ARIA) guidelines: 2010 revision. J Allergy Clin Immunol 2010;126(3):466-76. V

Seidman MD, Gurgel RK, Lin SY et al. Clinical practice guideline: Allergic rhinitis. Otolaryngol Head Neck Surg 2015;152(1 Suppl):S1-43.