Burun qanaxması (Epistaksis)

Əsas məqamlar

• Qanaxma mənbəyi təyin edilməli və qanaxma dayandırılmalıdır.
  • Qanaxmanın mənbəyi demək olar ki, həmişə burun çəpərinin ön hissəsindədir.
  • Müayinə məqsədilə alınüstü işıqlandırıcı və burun güzgüsü istifadə edilməlidir.
• Dolğun anamnez toplanması sayəsində qanaxmanın səbəbi ayırd edilməlidir.
• Növbəti müayinələrə ehtiyacın olub-olmadığı dəyərləndirilməlidir.

Səbəblər və diaqnostik dəyərləndirmə

• Burun boşluğunun ön hissəsində selikli qişanın quruluğu
• Zədələnmələr: burun sınığı, buruna zərbə, barmaqla manipulyasiya
• Tənəffüs yolu infeksiyası (xüsusən uşaqlarda)
• Qanaxmaya meyllik yaradan dərman preparatları (aspirin, antikoaqulyantlar)
• Ateroskleroz və yaşlılıq 
• Nadir hallarda qanın laxtalanma pozğunluqları, hematoloji xəstəliklər (pasiyentdə petexiyalar və ya digər qanaxmalar qeyd edilirsə, qanaxmanın saxlanılması çox çətin olduğu halda və ya ailə anamnezində laxtalanma pozğunluqları varsa bu haqda şübhə yaranmalıdır)
• Aşırı alkoqol istifadəsi

Residivləşən və ya xronik burun qanaxması

• Nəzərdən keçirilməli
  • uşaqlarda yad cismin mövcudluğu
  • böyüklərdə, burundan birtərəfli qanlı ifrazat gəldiyi halda, şişin mövcudluğu
  • residivləşən arxa burun qanaxmaları olan gənc kişilərdə yuvenil angiofibroma.

İlkin müayinə və müalicə

1. Burunu təmizləyin: tamponları xaric edin, sorucu cihazdan istifadə edin və ya pasiyentdən güclü nəfəsvermə ilə laxtaları xaricə üfürməsini xahiş edin.
2. Qanaxmanın mənbəyi ön rinoskopiya vasitəsilə təyin edilir: qanaxma mənbəyi hansı tərəfdədir; qanaxma mənbəyi burun arakəsməsi (Kisselbax zonası), burunun yuxarı hissəsi və ya burunun aşağı arxa hissəsindədirmi.
3. Selikli qişaları anestetik-damardaraldıcı məhlul (lidokain (lidocaine) 40 mq/ml ilə  adrenalin (adrenaline) 1:1000, hər 5 ml məhlulda üç damcı) ilə büzüşdürün.
   • Böyük pambıq tamponu bu məhlul ilə isladın.
   • Tamponu təxmin edilən qanaxma nahiyəsi üzərinə qoyun, bundan sonra burun qanadları bir-birinə ən azı 15 dəq müddətində sıxılmalıdır.
4. Artıq qanaxma sahəsi kiçik sancaq başı böyüklükdə laxta kimi və ya səthi qan damarları şəklində görünürsə, onu gümüş nitrat mirvarisi ilə yandırın (video ) və ya alternativ olaraq elektrokauterizasiya (bi- və ya monoqütblü rejimdə) aparın.
   • Gümüş nitrat mirvarilərini özünüz hazırlaya bilərsiz. İstifadə üçün hazır mirvarilər də mövcuddur (Avoca^®, Bray Health & Leisure). Gümüş nitrat mirvarisini hazırlamaq üçün metal çubuğun bir ucunu qızdırın və gümüş nitrat tozuna (başlığını) toxundurun ki, o çubuğa yapışsın. Çubuğu alov içinə tutun, gümüş nitrat ərisin və damla əmələ gətirsin. Damlanın havada soyumasına imkan verin.
   • Gümüş nitrat mirvarisi bir neçə saniyə müddətində qanaxma mənbəyi səthinə aplikasiya edilir ki, 2-4 mm diametrli solğun koaqulyasiya nahiyəsi meydana çıxsın. Gümüş nitrat aplikasiyasından sonra, işlənilən sahə 0,9%-li NaCl məhlulunda isladılmış pambıq tampon ilə üzərinə bir neçə dəfə basılması ilə neytrallaşdırılır. Sonda, burun quru pambıq tampon ilə basılmaqla ehmalca qurulanır.
5. Əgər qanaxma mənbəyini görmək mümkün deyilsə və qanaxma artıq dayanıbsa, qanaxma profuz deyildisə tamponun yeridilməsinə ehtiyac yoxdur. Pasiyentə qanaxmanın təkrarlandığı halda nə edilməli olduğu haqda yazılı təlimat təqdim edin.
   • Qanaxma davam edirsə və ya o profuz idisə, istifadə üçün hazır buraxılan vazelin hopdurulmuş tənzif zolağı, özü-genişlənən tampon (məs. Merocel^®, Ivalon^®) və ya NaCl məhlulu yaxud hava ilə doldurulmuş balon-tampon (məs., Rapid Rhino^®) istifadəsilə ön tamponada aparın. İstifadə üçün hazır buraxılan tampon əl altında yoxdursa, onu NaCl məhlulu ilə hopdurulmuş uzun tənzif zolağın  ağ vazelinlə yağlanması ilə də hazırlamaq olar.
     • Yerli olaraq lidokain-adrenalin (lidocaine-adrenaline) məhlulu istifadə edin (yuxarıda bax).
     • Burun dəliyini burun güzgüsündən istifadə etməklə görmə nəzarəti altında ilk olaraq arxa və yuxarı hissələrin doldurulması ilə tamponada edin. Yekun olaraq, burunun ön hissəsini doldurun.
     • Tamponu yerində ən azı bir gün saxlayın (maksimum 3 gün). Tampon xaric edildikdən sonra qanaxma yenidən başlayarsa, pasiyentin ixtisaslaşmış şöbəyə göndərilməsi tərcih edilir ki, orada burun endoskopiya ilə müayinə oluna bilər.
   • Alternativ olaraq, jelatin fraqmentləri (məs., Spongostan^®) burun dəliyinə yeridilə bilər. Onlar yüngül qanaxmanın dayandırılması üçün yetərli ola bilər. Jelatin hissəcikləri sorulur və ya spontan şəkildə xaric olunur, beləliklə onların çıxarılması tələb edilmir.
6. Qanaxma ön tamponada vasitəsilə dayanmadıqda, arxa tamponada həyata keçirilməlidir.
   • Lidokain-adrenalin (lidocaine-adrenaline) məhlulu istifadə edin (yuxarıda bax).
   • Ənənəvi tənzif tampona (burada nəzərdən keçirilmir) alternativ olaraq istifadə üçün hazır buraxılan, hava yaxud NaCl məhlulu ilə doldurulan iki bir-birindən ayrı balona malik tampon istifadə edilə bilər (şəkil ). İlk yardım məqsədilə Foley sidik kateterindən də istifadə oluna bilər.
     • Boş tamponu bütün uzunluğu üzrə buruna yeridin. Tamponu həmişə burun keçəcəyinin dibi boyunca horizontal itələyin.
     • Arxa balonu hava və ya NaCl məhlulunun qeyd olunan miqdarı ilə doldurun (adətən təxminən 10 ml) və onu xoana dəliyinə kimi çəkin. Bunun ardınca ön balonu göstərilmiş miqdarda hava və ya NaCl məhlulu ilə doldurun (adətən 15–20 ml) ki, o burun dəliyini tam olaraq tutsun.
     • Foley kateteri istifadə edildiyi halda da ön hissədən tənzif tampon yeridin və kateteri onun içində bərkidin.
     • Pasiyentin bütün hallarda xəstəxanada müalicə edilməsi şərtdir. Arxa tampon, əsas-damaq arteriyasının endoskopik klipslənməsi və ya kauterizasiyasının aparılması ilə, mümkün olduğu qədər tez xaric edilməlidir. Damarı endoskopik üsulla bağlamaq mümkün deyilsə, tampon 2-4 gün müddətində yerində saxlanılır.
     • Tamponadanın davam etdiyi müddətdə antimikrob profilaktika, məs., sefaleksin (cephalexin) ilə aparılır.
7. Əgər qanaxma profuz idisə, qanda hemoqlobinin səviyyəsini təyin edin.

Uşaqda burun qanaxması

• Uşağın burnuna tampon yeritməyin. Gümüş nitrat mirvarisi ilə müalicə yetərli deyilsə, uşağı ixtisaslaşmış müalicə göstərilməsi üçün yönləndirin.
• Burunun ön hissəsindən olan qanaxmanın etiologiyası çox zaman stafilokoklar tərəfindən kolonizasiyadan ibarət olur.
• Sonrakı müalicəyə həmişə bir həftə ərzində, səhərlər və axşamlar mupirosin (mupirocin) burun məlhəminin istifadəsi daxil edilməlidir.
• Çoxsaylı qanaxma mənbələri olan residivləşən burun qanaxması hallarında, qanın laxtalanma sistemi pozğunluqlarını nəzərinizdə saxlayın, bunlar çox zaman ilk simptom kimi burun qanaxmasına səbəb olur.

Pasiyentlər üçün ev şəraitində tibbi yardım üzrə təlimat

1. Sakitləşin.
2. Önə əyilmiş vəziyyətdə oturun ki, qan aşağı axaraq boğaza getməsin.
3. Burundan laxtaları güclü nəfəsvermə vasitəsilə xaricə üfürün və burun qanadlarını burunun ön hissəsində ən azı 15 dəqiqə boyunca bir-birinə sıxın.
4. Ağızda buz parçası və ya boynunuzun arxa hissəsinə qoyulmuş soyuq paket qanaxmanı saxlamağa kömək edə bilər.
5. Qanaxma 15 dəq ərzində sıxılmanın tətbiqindən sonra dayanmamışsa, ən düzgün tədbir həkimlə əlaqə yaratmaqdır. Nəql edilmə müddətində, siz uzanmış vəziyyətdə yox, önə əyilmiş pozada oturmalısız.

Mütəxəssis konsultasiyası üçün göstərişlər

Təcili göndəriş

• Qanaxmanı tamponada vasitəsilə dayandırmaq mümkün deyil. Qanaxma profuz və ya uzanmış gedişli idisə, venadaxili kateter yerləşdirərək, fizioloji məhlul infuziyasına başlayın. Qanın aşağı axaraq boğaza getməsinin qarşısını almaq üçün pasiyent oturaq vəziyyətdə və ya böyrü üstə nəql edilir.
• Pasiyentə arxa tamponada aparılıb.

Planlı göndəriş

• Yerli müalicəyə baxmayaraq, qanaxma davamlı olaraq residivləşir.

 

Müvafiq resurslar

 

• Koxreyn icmalları
• Ədəbiyyat