Səs batıqlığı və disfoniya

Başlıca qeydlər.

Bunun ən başlıca səbəblərdən biri kəskin qida borusu iltihabıdır və ən önəmli müalicələrindən biri isə səsi dincəltməkdir.

• Əgər disfoniya soyuqdəymə və qriplə bağlı deyilsə və 2 həftədən çox davam edirsə, vasitəli laringoskopiya mütləq müalicə olunmalıdır. Əgər əyani şəkildə yoxlamaq kifayət deyilsə, mütləq mütəxəssisə müarciət edilməldir. (səs telləri ya qulaq-burun mütəxəssisi).
• Əgər disfoniya xəstənin iş tutumunu və fiziki hərəkətlərini məhdudlayırsa, reabilitasiya üçün mərkəzi müalicə klinikalarına və diaqnoz üçün mütəxəssisə müraciət eləmək daha məsləhətlidir. Əgər qırtlaqda bədxassəli şiş olma riski varsa, siqarət çəkmə keçmişi önəmlidir. Siqarət çəkmə keçmişinin sənədini mütəxəssisə yönləndir.
• Uzun müddətli səs batıqlığı zamanı,səs tamamilə xırıltılı və qeyri-adi olmur. Əlamətlərinə səs yorğunluğu və boğaz qıcıqlanması daxildir. Uşaqlarda səs batıqlığı qulaq-burun və ya səs telləri mütəxəssisinə müaricət eləmək üçün önəmli səbəbdir, çünki bilavasitə laringoskopiya tətbiq edilməsi çətin mərhələdir.

Üzvi disfoniya

Kəskin larinqit

• Ən geniş yayılmış səbəbi ilkin tibbi müdaxilə zamanı bilinir.
• Yuxarı tənəffüs borularının iltihabı, boğaz ağrısı, səs batıqlığı, həmçinin rinit, baş ağrısı və yüngül qızdırma.
• Səs tellərində şiddətli qıcıq və şişkinlik olur.
• İltihab həmişə virusla əlaqəli olduğu üçün, antimikrob vasitələrinin heç bir təsiri olmur. Antimikroblar bəzi infeksiya xəstəlikləri üçün göstərilə bilər, lakin larinqit üçün yox.
• Virusla bağlı larinqitdə ən önəmli müalicə səs istirahəti və öskürməkdən, boğazı təmizləkdən və pıçıldamaqdan yayınmaqdır. Belə diaqnoz qoyulan ağır vokal ustaları gərək ən azı 1 həftəlik xəstəlik məzuniyyətinə çıxsınlar.(əgər digər işləri təxirə salına bilməzsə).Əgər xəstəlik 3-4 həftədən çox davam edərsə, xüsusilə də əgər səs telləri tamailə yoxlanılmayıbsa, xəstə fonetoloq və ya qulaq-burun mütəxəssisinə müraciət etməlidir.

Xroniki Larinqit

• Uzunmüddət davam edən larinqitə aşağıdakılar səbəb ola bilər:
  • siqarət çəkmək və ya digər zəhərli qıcıqlandırıclar
  • uzunmüddətli tənəffüs yolu iltihabları
  • qırtlaqda göbələk və ya digər bakteriya
  • inhalyasiya edilmiş kortikosteroidlər
  • mexaniki boğaz qıcıqlanmaları (bir neçə öskürək yaxudağır vocal yüklənmələri)
  • qırtlaq xəstəliyi
  • mümkün alergik faktorlar
• Səs tellərli şiddətli qıcıqlanır, şişir, bəzən quru olur yaxud da selikli qişa ya da qabarcıqlarla örtülü olur.
• Müalicə səbəbdən asılıdır, eləcə də laringoskopiya tarixinə əsaslanaraq tətbiq edilir.
• Bundan əlavə, əgər laringit uzunmüddətlidirsə, qulaq-burun mütəxəssisi və ya fonetoloqa müraciət olunmalıdır.
• Vokal gigiyenada ümumi rəhbərlik önəmlidir.
  • Siqaretin tərgidilməsi
  • Öskürməkdən və boğazı təmizləməkdən yayınmaq
  • Səsin şiddətli istifadəsindən və pıçıldamaqdan yayınmaq
  • Kifayət qədər su qəbulu və buxar inhalyasiyası  (məsələn, buxar inhalyasiyası borucuğu)
  • Tənəffüs yolu iltihabında kifayət qədər səs istirahəti
  • Ağır vokal yüklənmələrdə ifa edən xəstələr üçün səs gücləndiricilərdən istifadə

 Səs tellərində dəyişiklik

• Zərərsiz (məs. nodullar, polip, kista, qranuloma, papillom)
• Zərərli
• Həmişə xəstəyə qulaq-burun mütəxəssisi və ya fonetoloq məsləhət görülür.
• Səs telləri dəyişikliyi səs terapiyası tələb edən funksional səs batıqlığı ilə də əlaqələndirilə bilər.

Nevroloji disfoniya

Səs tellərinin iflici

• təkrarlanan laringeal sinir (laringit təkrarlanır) yaxud yüksək laringeal sinirinin üst qolunda zədə

 Təkrarlanan laringeal sinirdə zədə

• Səs telləri iflic olur yaxud hərəkəti limitlənir.
• Səs ilk olaraq xırıltılı, təngi-nəfəs və zəifdir.
• Burda həmçinin yüngül udqunma problemləri və disfoniyanın ilkin əlamətləri ola bilər.
• Səbəbləri
  • Cərrahi əməliyyatın fəsadı (tiroid,boyunvə ya nəfəs boşluğu prosedurları)
  • Sinir yolu üzərində hər hansısa şişin səbəb olduğu sıxılma (kəllə sümüyünün əsas hissəsində, boyun sahəsində, iki ağciyər arasındakı boşluqda)
  • Sinir iltihabı
  • İntubasiya
  • Bəzi nevroloji xəstəliklər
  • Bəzi ürək xəstəlikləri (ürəkdə sol təkrarlanan sinirin sıxılması)
  • Səbəbi məlum olmayan bəzi hallar

Üst laringeal sinirdə zədə

• Əsas göstərici vokal diapazonda daralma və balacalaşmadır.
• Güzgü istifadə edilərək aparılan yoxlama adətən xəstənin vəziyyəti haqqında az bir məlumatı aşkara çıxarır.

 Müalicə

• Həmişə xəstə mütəxəssisə ( qulaq-burun mütəxəssisi yaxud fonetoloq) daha yaxşı yoxlama və müalicə üçün yönləndirilir.
• Səs istirahəti kömək eləmir.
• Baxmayaraq ki, səs məşqləri sinir zədəsini müalicə eləmir, lakin səs terapevti tərəfindən tərtib edilən rəyasət səsin funksionallığı üçün yaxşıdır.
• Bəzi hallarda səs cərrahiyəsi lazımdır.

Spazmodik disfoniya

• Nadir və şiddətli xroniki səs pozğunluğu nitqin kəsilməsi və boğulma,gərginlik və qısılmış səs ilə xarakterizə edilir. Digər alt tipdə səs qısıq, zəif olur, bəzən isə tədricən yox olur.
• Fokus distoniyasının digər halı vokal mühərrik pozğunluğunun laringeal əzələlərə təsir etməsidir.
• Səs borusunun botulinum müalicəsi effektivdir.
• Xəstə fonetoloqa yönləndirilməlidir.

Nevroloji xəstəliklərlə bağlı disfoniya

• Bəzi nevroloji xəstəliklər ( Parkinson xəstəliyi, amyotrofik lateral skleroz) səs yaranması zamanı problemlərə səbəb olur.
• Səs sızıltılı və sakitdir. Səs yüksəkliyi, tonu və ritmi dəyişə bilər.
• Səs terapiyası və rabitə vasitələri müalicə üçün istifadə oluna bilər.

Funksional səs pozğunluqları

• Bəzi səs pozuntularının üzvi səbəblərlə bağlı olmağı izah edilmir.
• Üzvi səbəblər istisna sayılmalıdır.
• Baxmayaraq ki, funksional səs pozğunluğu eyni zamanda üzvi səbəblərə görə də yarana bilər;orqanlarla bağlı səs pozuntusu funksional problem yarada bilər və ya əksinə.
• Səsin yaranma üsulu zərərli ola bilər yaxud səsin istifadəsi üçün tələblər həddindən artıq ola bilər (məs. tez-tez ağır vokal ifaçılarında).
• Səciyyəvi əlamətlərə səs dəyişiklikləri və səs yorğunluğu, bəzən boyun ağrısı, boğazda şişkinlik hissi və müxtəlif boğaz iltihabı əlamətləri daxildir.
• Bunun altında yatan səbəblər isə müəyyənləşdirilməlidir.(səsin həddindən artıq istifadəsi,gərgin danışıq forması, səs istifadəsi tələb edən məşğuliyyətlər, iş mühitində pis akustika,məsələn arxa planda səs-küy, yüksək əks-səda).
• Müalicə səs erqonomikası,səs və laringeal qulluq, səs məşqləri daxil olmaqla səs terapiyasına əsaslanır. Səs terapiyası professional nitq terapisti tərəfindən təmin edilir.

Uşaqlarda disfoniya

• Səbəblər

  • Səs telləri genişlənməsi
  • Vokal kistləri və başqa anadangəlmə quruluş qüsurları
  • Səs telləri iflici
  • İntubasiya zamanı zədə
  • Funksional pozğunluqlar
  • Qırtlaq iltihabı
  • Səs tellərində qabarcıqlar
• Boğuq səsli uşaqların eşitmə qabiliyyəti səs-küylü şəraitdə test edilməlidir.
• Əgər səs qısıqlığı davam edirsə, fonetoloqa yaxud qulaq-burun mütəxəssisinə müraciət edin,çünki bilavasitə laringoskopiya uşaqlarda çətin müalicə olunur.

 

Əlaqəli mənbələr

• Cochrane rəyləri
•  
•  
•  
•  
• Ədəbiyyat
•  
•  
•  
• Persaud R, Garas G, Silva S et al. An evidence-based review of botulinum toxin (Botox) applications in non-cosmetic head and neck conditions. JRSM Short Rep 2013;4(2):10. Ruotsalainen J, Sellman J, Lehto L et al. Systematic review of the treatment of functional dysphonia and prevention of voice disorders. Otolaryngol Head Neck Surg 2008;138(5):557-65. Martins RH, Hidalgo Ribeiro CB, Fernandes de Mello BM et al. Dysphonia in children. J Voice 2012;26(5):674.e17-20.