Çirklənmiş hava mühitinin sağlamlığa olan zərərli təsirləri

Əsas müddəalar

• Daha kiçik olan zərif dispers hissəciklər (diametri 2.5 µm və ya daha kiçik olan hissəciklər) sağlamlığa daha çox zərər vururlar. ÜST-nin Regional Ofisinin  25 Avropa ölkəsində 2010-cu ildə apardığı qiymətləndirməyə əsasən, belə hissəciklər hər il 350 000 insanın ömrünü təxminən 8 aya qədər azaldır və 100 000 hospitalizasiyaya səbəb olur.
• Havanı çirkləndirən hissəciklərin sağlamlıq üçün yaratdığı zərərli təsirlərdən xroniki ürək - damar və ya ağciyər xəstəlikləri, o cümlədən astma olan xəstələr daha çox əziyyət çəkirlər. Bu xəstələrdə əsas xəstəliklərin simptomları daha kəskinləşmiş şəkildə manifestasiya edir. Yaşlı insanlar isə çirklənmiş havanın təsirindən daha çox əziyyət çəkirlər. 
• Havanın çirkli olması müəyyən dərəcədə tənəffüs yollarının yoluxucu infeksiyalarının və ağciyər xərçənginin, bəlkə də allergiya hallarının baş verməsinə səbəb olur; vaxtından qabaq doğuşların və körpə çəkisinin az olmasını, həmçinin neonatal xəstəliklərin baş verməsini də bir qədər artırır.
• Respirator traktın selikli qişasının zədələnməsi çirklənmiş havanın təsirinin əsas mexanizmi hesab olunur.
• Pis iy verən kükürd birləşmələri istisna olmaqla, ətraf mühitin havasını çirkləndirən hissəciklərin sağlamlıq üçün yaratdığı kəskin zərərli təsirlər  yaşayış məntəqələrindəki əhaliyə təhlükə yaradır. Belə təhlükəli birləşmələrə diametri 2,5 mkm (PM2.5)-dən az olan zərif dispers hissəciklər və azot dioksidi aiddirlər. 
• Şəhər ərazilərində havanın çirklənməsini azaltmaq üçün səylər göstərilsə də, ozon və digər çirkləndirici dispers hissəciklərin maddələrin hava ilə uzaq məsafəyə nəql edilməsi problem olaraq qalır.

Havanı çirkləndirən dispers hissəciklərin mənbələri

• Şəhər və qəsəbələrin nəqliyyat vasitələri ən mühüm çirklənmə mənbələridirlər (azot dioksidi, tənəffüs ilə udula bilən hissəciklər, karbohidrogenlər, dəm qazı).
• Bir ailə üçün tikilmiş evlərin ayrıca isitmə sistemləri də daxil olmaqla bütün enerji istehsal edən müəssisələr (azot dioksidi, kükürd dioksid, tənəffüslə udula bilən hissəciklər).
• Sənaye  müəssisələri (kükürd dioksidi, azot dioksidi, tənəffüs edilə bilən hissəciklər, karbohidrogenlər, pis iy verən kükürd birləşmələri, ağır metallar)
• Yaşayış məntəqəsi xaricində olan mənbələrdən hava çirkləndirici maddələrin uzaq məsafəli nəqli (kükürd dioksid, ozon, incə hissəciklər, ağır metallar)

Havanı çirkləndirən dispers hissəciklərin insan sağlamlığına təsiri

• İncə dispers hissəciklər ən təhlükəli hava çirkləndiriciləridir və populyasiya səviyyəsində ömür müddətini azaltdıqları məlumdur.  (Onların təsiri nəticəsində) Ürək - damar və ya xroniki ağciyər xəstəlikləri olan xəstələrin simptomlarının ağırlaşması ilə yanaşı və hospitalizasiya hallarının da artması müşahidə olunur. Burun boşluğunun, boğazın, gözlərin və respirator yolların qıcıqlanması baş verir, həmçinin tənəffüs sisteminin yoluxucu xəstəlikləri ilə xəstələnənlərin sayı artır və hətta sağlam insanlarda belə yüngül dispnoe da baş verə bilər.
• Azot dioksidi, kükürd dioksid və ozon (havada azot dioksidinin və karbohidrogenlərin reaksiyaya girməsi nəticəsində əmələ gəlir) tənəffüs yollarını qıcıqlandırır.
  • Kəskin təsirlərinə öskürək, astma tutmaları və tənəffüs yollarının infeksiyaları daxil ola bilər.
  • Ürək - damar xəstəlikləri, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi və astma olan xəstələrdə kəskinləşmə və hospitalizasiya artır.
• ​Qırmızı qan hüceyrələrində karbonmonoksidin (dəm qazının) konsentrasiyasının artması səbəbindən hospitalizasiyanın və ürək - damar xəstəlikləri olan insanlar arasında ölüm riskinin yüksəlməsi müşahidə edilir.
• Nəqliyat vasitələrinin işləməsi və enerji istehsalı zamanı yaranan poliaromatik karbohidrogenlər (PAK) kimi genotoksik birləşmələr ağciyər xərçəngi riskini artırır. Havanın çirkli olması şəhərlərdə hər 100 000 əhali arasında əlavə olaraq daha 2 - 3 ağciyər xərçəngi ilə xəstələnmənin baş verdiyi təxmin edilir.
• Zərərli kükürd birləşmələrinin, məsələn, merkaptanların və hidrogen sulfidin, qəflətən əmələ gəlmiş yüksək konsentrasiyaları meydana gəldikdə dispnoe kimi kəskin təzahürlərə səbəb olur. Uzunmüddətli təsirlərə gözlərin və tənəffüs yollarının qıcıqlanması, baş ağrısı, ürək bulanması, yorğunluq və depressiya daxildir.
• Avtomobillər üçün qurğuşun tərkibli yanacaqların qadağan edildiyi ölkələrdə qurğuşun tullantıları, artıq sağlamlıq baxımından ciddi problem deyil. Dölün və körpələrin mərkəzi sinir sisteminə toksik təsir göstərən qurğuşunun konsentrasiyasının ən aşağı həddinin 10 mkq / 100 ml olduğu təxmin edilir. Şimal ölkələrində uşaqların qanında qurğuşunun konsentrasiyasının 2 – 5 mkq / 100 ml-dən aşağı olduğu göstərilir. Metaltökmə və sənaye müəssisələrinin yaxınlığında bitən tərəvəz məhsullarının (kahı, cəfəri, şüyüd) üzərinə qurğuşun tozları düşməsi nəticəsində belə tərəvəzlərdə onun konsentrasiyası daha yüksək ola bilər.
• Metal sənayesinin tullantıları olan kadmium hissəcikləri uzun məsafə qət edərək inəklərin və sığırların qaraciyərində və böyrəklərində toplanır. Buna görə də bu orqanların qida olaraq geniş istifadəsi tövsiyə edilmir.

Tövsiyələr

• Kükürd dioksid, azot dioksidi, karbonmonoksid, benzol, qurğuşun, tənəffüs edilə bilən hissəciklər (PM10) və kiçik hissəciklərin (PM2.5) havada konsentrasiyalarını tənzimləyən milli aktlar mövcud olmalıdır. Böyük şəhərlərdə bu konsentrasiyalar davamlı olaraq ölçülür.
• Avropa Parlamentinin və Avropa Şurasının 2008-ci ilin may tarixli 2008/50 / EC Direktivi ətraf mühitin keyfiyyətini və Avropa qitəsində havanın təmizliyini təmin etməyə yönəlmiş qaydaları təsbit etmişdir.