Karbon monooksid ilə zəhərlənmə

Əsas məqamlar

• Pasiyentdə səbəbi bilinməyən baş ağrısı, halsızlıq (huşun aydınlığının pozulması), ürəkbulanma və qusma karbon monooksid (dəm qazı) ilə zəhərlənmənin əlaməti ola bilər. Simptomları çox qeyri-spesifik olduğu üçün, dəm qazı təsirinə məruz qalma adətən vaxtında diaqnostika olunmayan bir problemdir.
• Hiperbarik oksigen terapiyası karbon monooksidlə ağır dərəcəli zəhərlənmə (COHb > 40%) və ya pasiyentdə simptomların mövcudluğu zamanı nəzərdən keçirilə bilər"?>.
• Adi nəbz oksimetriyası vasitəsilə karboksihemoqlobin (COHb) və oksihemoqlobin (OHb) bir-birindən fərqləndirilə bilmir və beləliklə, ağır dərəcəli anoksiya vəziyyətində olan pasiyentdə yalançı normal nəticələr əldə edilir.

Ümumi qeydlər

• Ölümlə nəticələnən dəm qazı zəhərlənməsinin səbəbləri əksər hallarda məişət yanğınları və ya intihardır. Təsadüfi zəhərlənmələrə yanacaqla işləyən motorların qapalı yerdə boşda işləməsi, zəif-yanan alovda yanacaq və ya qaz istifadəsilə işləyən müxtəlif qızdırıcılar və həmçinin odunla-yanan ənənəvi qızdırıcılar səbəb olur.
• Anoksiyadan əlavə, karbon monooksid, sianid təsiri nəticəsində baş verənlə (mərkəzi sinir sistemi və miokardda hüceyrə tənəffüsünün blokadası) müqayisə edilə bilən orqan zədələnmələrinə gətirən digər toksik təsirlərə malikdir.
• Zəhərlənmənin ağırlıq dərəcəsi CO konsentrasiyası və təsirə məruz qalma müddətindən asılıdır.

Simptomlar və klinik təzahürlər

• Ürək və tənəffüs sistemi xəstəlikləri olan şəxslərdə anoksiya simptomları artıq dəm qazı təsirinə yüngül məruz qalma (COHb 10–20%) zamanı inkişaf edir. Daha öncə sağlam olan şəxslərdə, ilk simptomlar huşun müxtəlif ağırlıq dərəcəli pozğunluqlarıdır.
• Simptomlar qeyri-spesifikdir və diaqnozun qoyulması çox zaman gecikir. Simptomatik pasiyent, hətta COHb-nin mötədil dərəcəli artımı zamanı ciddi yanaşma tələb edir.
• Nevroloji simptomlara baş ağrısı, yorğunluq, ürəkbulanma və qusma aiddir. Ən ağır hallarda baş verən huşun itməsi müxtəlif səviyyəli olur.
• Huşsuz pasiyentlərdə qırmızı dodaqlar və yanaqlar müşahidə edilə bilər.
• CO ilə zəhərlənmənin nəticəsi kimi pasiyentdə ləng geri dönən və ya hətta daimi saxlanılan qeyri-spesifik nevroloji dəyişikliklər inkişaf edə bilər.

Diaqnoz

• Diaqnostikası mürəkkəbdir, xüsusən daha yüngül hallarda dəm qazı təsirinə məruz qalma durumu aşkar edilmədiyi vaxtlarda.
• Bir neçə şəxsin eyni zamanda xəstələndiyi hallarda diaqnozun qoyulması daha asandır.
• Qanda COHb konsentrasiyasının ölçülməsi klinik şübhəni təsdiq edir.
  • Tütün çəkənlərdə COHb konsentrasiyası çox zaman yüksəlmiş olur.
• CO konsentrasiyası həmçinin qeyri-invaziv olaraq, CO-oksimetriya adlandırılan üsul və ya tənəffüs analizatoru ilə ölçülə bilər.

Müalicə

• Zəif dərəcəli zəhərlənmə təmiz havada bir neçə saat ərzində qalma ilə yüngülləşir. Oksigen terapiyası COHb > 10% (və ya çox tütün çəkənlərdə > 15%) olduqda başlanılmalıdır. Dəm qazı ilə zəhərlənmə ehtimalı böyük olan pasiyentlərdə COHb ölçülməsi oksigen terapiyasının başlanılmasını gecikdirməməlidir.
• Təmiz oksigenlə nəfəs alma (100% oksigen rezervuar kisə vasitəsilə) COHb yarımparçalanma dövrünü 80 dəqiqəyə endirir. Oksigen terapiyası 4-6 saat ərzində aparılmalıdır.
• Ağır dərəcəli və ya simptomatik zəhərlənmələrdə, qısa müddətdə başlanılan hiperbarik oksigenasiya nevroloji zədələnməni azaldır. Müalicə edilmiş hər altı pasiyentdən birində gecikmiş nevroloji ağırlaşmaların yaranmasının qarşısı alına bilər.
• Hiperbarik oksigenasiya üçün göstərişlər:
  • pasiyent huşsuzdur və ya huşsuz idi 
  • pasiyentdə baş ağrısından əlavə, digər nevroloji simptomlar qeyd olunur
  • pasiyentdə ağır dərəcəli ürək-damar simptomları qeyd olunur
  • hətta pasiyentin asimptomatik olduğu hallarda, qanda COHb konsentrasiyasının > 40% olması
  • hamilə pasiyentlərdə qanda COHb konsentrasiyasının > 20–25% olması.

Weaver LK, Hopkins RO, Chan KJ, Churchill S, Elliott CG, Clemmer TP, Orme JF Jr, Thomas FO, Morris AH. Hyperbaric oxygen for acute carbon monoxide poisoning. N Engl J Med 2002 Oct 3;347(14):1057-67.