Kistoz fibroz (KF) irsi yolla keçən metabolik xəstəlikdir. Onun əsas simptomlarına uşaqlıq dövründə keçirilən kəskin ağciyər xəstəlikləri və xroniki steatoreyaya səbəb olan mədəaltı vəzinin ekzokrin çatışmazlığı aid edilir.
Diaqnoz tərdə xloridin konsentrasiyasının ölçülməsinə əsaslanır. Bu test gen mutasiyalarının tədqiqi ilə dəstəklənə bilər.
Epidemiologiya
KF Qafqaz əhalisi arasında ən geniş yayılmiş irsi metabolik xəstəlik hesab olunur; onlar arasında bu xəstəliyin yayılma tezliyi 2 500 yenidoğulmuşdan 1-dən (Böyük Britaniya) 20 000 yenidoğulmuşdan 1-nə kimi dəyişir.
KF autosom-resessiv xəstəlikdir. Zədələnmiş gen (kistoz fibroz transmembran keçiriciliyin tənzimləyicisi, KFTT) xlor ionları üçün kanalın formalaşmasında iştirak edən molekulları kodlaşdırır, onlar isə öz növbəsində selikli qişada maye miqdarını tənzimləyir. Mutasiyaların əksəriyyəti kanalın tamamilə yox olmasına səbəb olur. 1 800-dən çox mutasiya müəyyən olunmuşdur.
Tənəffüs yolları xəstəlikləri respirator traktın epitel hüceyrələrinin siliar/ kirpik(ciliary) funksiyasının pozulmasına səbəb olan seliyin miqdarının azalmasından meydana gəlir. Bu pozulma öz növbəsində təbii müqavimət funksiyasını zəiflədir.
Mədəaltı vəzinin ekzokrin sekretor toxumasının 90%-i, 85-90% xəstələrdə doğuşdan əvvəl öz proteolitik fermentləri tərəfindən parçalanır və bu da öz növbəsində mədə-bağırsaq traktının absorbsiya qabiliyyətinin pozulmasına gətirib çıxarır.
Ekskretor pozulma 70% xəstələrdə qaraciyərin piy distrofiyasına, kişilərin 98%-ində isə ayrıca olaraq aspermiyaya səbəb olur. Qadınlarda fertillikservikal seliyin yapışqanlığının artması səbəbindən pozulur.
Klinik mənzərə
KF mutant genotiplərlə qismən əlaqəli olan geniş spektorlu təzahürlərə malikdir.
Mekoniumun ləngiməsindən qaynaqlanan bağırsaq keçirməzliyi yenidoğulmuşlarda KF-nin ən geniş yayılmış simptomu (xəstələrin 10%-də təsadüf edilir) hesab edilir.
Mədəaltı vəzi çatışmazlığı 85-90%-ə qədər hallarda körpəlik dövründə aşkarlanır. Bu xroniki steotoreya ilə nəticələnir, lakin bütün qida madəllərinin absorbsiyası pozulmuş olur. Yetərsiz enerji qəbulu böyümənin ləngiməsinə səbəb olur.
Düz bağırsağın sallanması bəzi nadir hallarda yeganə simptom ola bilər.
Çox tərləmə duz çatışmazlığına və metabolik alkaloza səbəb ola bilər.
KF yenidoğulmuşlarda və körpələrdə obstruktiv hepatit səbəbindən sarılığa, zülal çatışmazlığı səbəbindən ödemə, anemiyaya və həmçinin yağda həll olan vitaminlərin çatışmazlığı səbəbindən anomaliyalara səbəb ola bilər (qanaxmaya meyillilik: vitamin K; hemolitik anemiya: vitamin E; kəllədaxili təzyigin qalxması: vitamin A) .
Körpəlikdə tənəffüs yolları simptomlarına təsadüf edilsə də sonrakı illərdə bu simptomlara daha tez-tez hallarda rast gəlinir. Xroniki və ya residivləşmiş öskürək adətən ilk simptom olur. Kəskin pnevmoniyanın yaranmasına əksər hallarda Staphylococcus aureus, Haemophilus influenzae və Pseudomonas aeruginosa səbəb olur.
Ağciyərlər xroniki olaraq bakteriyalarla kolonizasiyaolunurlar hansı ki, bu ağciyər toxumasının tədricən məhf olmasına səbəb olur.
Xroniki sinusit geniş yayılmış əlamətlərdən hesab olunur. 10-30% xəstələrdə nazal poliplər inkişaf edir.
Mədəaltı vəzinin Langerhans adacıqları tədricən mədəaltı vəzi fermentləri tərəfindən məhv edilir və yaş artdıqca diabet riski də artır. Xəstələrin dörtdə bir hissəsində diabet xəstəliyi 25 yaşdan sonra inkişaf edir.
98% kişilərdə toxum daşıyıcı kanalların çatışmazlığı aspermiyaya səbəb olur, lakin spermatogenezin normal olması cinsi hüceyrələrin xayadan birbaşa aspirasiyasını mümkün edir.
Diaqnoz
Pilokarpin ionoforez stimulyasiyasından sonra aparılan tər elektrolitlərinin kəmiyyət ölçüləri diaqnozun qoyulması üçün çox vacibdir.
Tərdə xlorid konsentrsiyasının 40 mmol/l -dən az olması normal sayılır; nəticələrin 60 mmol/l-dən yüksək olması KF diaqnozunu təstiqləyir. Analizlər həmişə təkrar olaraq və mürəkkəb olması səbəbiylə yalnız mərkəzləşdirilmiş böyük laboratoriyalarda aparılmalıdır.
Gen mutasiyası analizi diaqnozu təstiqləyir. Əgər KF-ə aid olan mutasiyalar hər iki xromosomda müəyyən edilərsə analiz diaqnostik əhəmiyyət kəsb edir.
Mədəaltı vəzi çatışmazlığını mədəaltı vəzi fermentlərinin nəcisdə aşkar edilməsiylə müəyyən etmək mümkündür. Elastazanın aşkar edilməsi ən etibarlı test kimi qəbul edilir və KF xəstələrinin 90%-ni müəyyən etməyə kömək edir.
Müalicə və proqnoz
KF xəstələri xüsusi KF klinikalarında müalicə edilməlidir.
Mədəaltı vəzi xəstəliklərinin müalicəsinə müvafiq mədəaltı vəzi fermentlərinin əvəz edilməsi terapiyası aid edilir. Qida dəstəyi və yağda həll olan vitaminlərin əlavə dozası əksər hallarda vacib sayılır.
S. aureus, H. influenzae və ya P. aeruginosa infeksiyası və kolonizasiya üçün həm inqalyasiya, həm də sistemli antibakterial müalicə istifadə edilir
Artıq miqdarda selik ifrazı inqalyasiya terapiyası (duzlu məhlullar, DNkazalar), fizioterapiya və xəstənin fiziki aktivliyinin artırılması ilə azaldıla bilər. Yerli iltihab reaksiyası kortikosteroid inqalyasiyası və ibuprofen kimi QSİƏD-lərlə azaldıla bilər.
Ağciyər transplantasiyası bəzi xəstələr üçün seçim ola bilər.
Hal-hazırda bu minillikdə doğulmuş xəstələrin gözlənilən ömür uzunluğunun medianası təxminən 50 il olaraq qiymətləndirilir.