Şübhəli hər hansı bir nevus ilkin səhiyyə xidməti səviyyəsində xaric edilə bilər.
Əgər dəri üzərində əvvəlcədən mövcud olan bir nevusun (xalın) ölçüsü böyüyür, rəngi dəyişir, qanayır və ya irinli möhtəviyyat xaric olunursa melanoma barədə şübhə yaranmalıdır. Həmçinin, "peyk " (satellit) kimi adlandırılan törəmələrin də mövcudluğu melanoma ehtimalını göstərir. Həmçinin, əvvəllər sağlam olmuş dəri və ya selikli qişa üzərində də melanoma inkişaf edə bilər.
Melanomaya şübhəli olan dəyişilmiş törəmə dəqiq patohistoloji diaqnoz üçün mütləq mümkün qədər tez kəsilib xaric olunmalıdır. Əgər törəməni bötüv şəkildə kənarlaşdırmaq mümkün deyilsə biopsiya götürülə bilər. Biopsiya proqnozu pisləşdirmir.
Epidemiologiya və risk faktorları
Yeni melanomaların rastgəlmə tezliyi artmaqdadır.
Günəş işığı vasitəsi ilə ultrabənövşəyi şüalanmaya məruz qalmaq əsas risk faktorudur.
Displastik melanositik nevus normal eksiziya ilə müalicə (1–5 mm-lik kənar kifayətdir) olunur. Əgər nevus tamamilə xaric olunubsa (yəni, eksiziya kənarlarına çatmırsa) digər müalicələr, müayinələr və ya təqib tələb olunmur.
Əgər pasiyentdə bir neçə atipik nevuslu displastik nevus sindromu varsa, mümkün olduğu təqdirdə bir dermatoloqun yanında müşahidə məqsədli baxışlar təşkil edilməlidir.
İlkin mərhələdə aparılma
Əgər patohistoloji müayinə nəticəsi melanomanı təsdiq edirsə pasiyent mütləq təcili olaraq daha sonrakı müalicə üçün cərraha göndərilməlidir.
Əgər biopsiya ilə birincili melanoma təsdiqlənibsə həmin sahənin daha radikal eksiziya olunmasına və növbətçi (sentinel) limfa düyünü biopsiyasının aparılmasına ehtiyac olacaq. Cərrahiyyə zamanı və ya sonrakı təqib dövründə müntəzəm qaydada heç bir digər görüntüləmə və ya laborator müayinələr aparılmır. Yüksək riskli pasiyentlər istisnadır və onlara mütəxəssis nəzarəti altında fərdi monitorinq tələb oluna bilər.
Melanoma üçün cərrahiyyə
Cərrahiyyə zamanı şiş ətrafında daha çox dəri və dərialtı toxuma xaric olunur. Eksiziyanın dərəcəsi şişin yeri, onun qalınlığı (Breslou şkalası) və ilfiltrasiyanın yayılma dərəcəsindən (Klark şkalası) asılıdır.
Çox səthi melanomalar (Klark I–II, Breslou < 1 mm) 1 sm sağlam toxuma sərhədlərində eksiziya edilir. Əgər melanoma daha qalındırsa, melanomanın daha əvvəlki eksiziyasından sonrakı çapıq varsa və ya melanoma tam şəkildə biopsiya edilirsə, eksizya 1-2 sm kənar ilə və dərialtı piy qatı daxil olmaqla fassiya səviyyəsinə kimi aparılır.
Eksiziya dəri qırışıqları boyunca aparılır. Ətraflarda isə istisna olaraq ətrafın boylama oxuna (və limfa kanallarına) paralel aparılır ki, ki, bu da yaranın birbaşa qapadılmasına imkan verir.
Xəstəliyin yayılma dərəcəsini müəyyən etmək üçün pasiyentlərin əksəriyyətinə növbətçi (sentinel) limfa düyünü biopsiyası aparılır.
Dərman müalicəsi
Melanomanın dərman müalicəsi aşağıdakıların birindən ibarətdir:
yüksək riskli melanomanın residivini azaltmağa yönələn adyuvant müalicə və ya
İrəliləmiş xəstəliyin farmakoloji müalicəsi
Melanomada müxtəlif onkoloji müalicələrin effektivliyini proqnozlaşdıra biləcək faktorlar məlum deyil.
Adyuvant müalicə üçün standartlaşdırılmış protokollar yoxdur.
Hələ ki, sitotoksik dərmanların adyuvant müalicədə faydalı olması göstərilməmişdir.
Dərialtı alfa-interferon (İFN-alfa) residiv üçün yüksək riski olan fərdi qaydada seçilmiş pasiyentlərdə adyuvant müalicə kimi istifadə edilmişdir. İFN-alfa reisdivdən azad yaşama müddətini artırır, lakin ümumi ölüm göstəricisinə yalnız kiçik təsir göstərir. Bu müalicə əhəmiyyətli sayda xoşagəlməz təsirlərlə əlaqəlidir.
İrəliləmiş melanoma
Yerli irəliləmiş melanoma
Növbətçi (sentinel) limfa düyününün prosesə qoşulması dərin melanomalarda və orta qalınlıqlı melanomalarda tək ən qüvvətli proqnostik faktordur.
Növbətçi limfa düyününün müayinəsi adətən ≥ 1,0 mm qalınlıqlı dəri melanoması və/və ya digər fəaliyyət xüsusiyyətləri (məsələn, xoralaşma, yüksək mitotik fəallıq və ya qan damarı invaziyası) göstərən melanoma diaqnozu təyin edilmiş pasiyentlərdə aparılır.
Əgər növbətçi düyünün biopsiyası metastazın olduğunu göstərirsə, adətən birincili cərrahiyyə zamanı və ya bu cərrahiyyədən sonra müvafiq limfa düyünlərinin radikal xaric edilməsi həyata keçirilir.
Növbətçi limfa düyünündə və/və ya digər regional limfa düyünlərində metastazla olan bütün pasiyentlər mütləq onkoloqa göndərilməlidirlər. Bu pasiyentlər görüntüləmə müayinələri edilərək fərdi müalicə proqramı və ya istəyə görə təqib proqramı alacaqlar.
Yerli irəliləmiş melanoma çapıqda yerli residivlər, peyk törəmələr və ya tranzit metastazlar, eləcə də regional limfa düyünləri metastazları ilə xarakterizə olunur. Bütün bunların müalicəsində cərrahi eksiziya istifadə edilir.
Əgər pasiyentdə palpasiya edilə bilən limfa düyünləri varsa və melanomanın regional limfa düyünlərinə yayılması barədə klinik şübhə mövcuddursa cərrahi eksiziya və mümkün növbətçi limfa düyünü müayinəsindən öncə ultrasəs müayinəsi və nazik iynəli biopsiya aparılmalıdır. Əgər bu müayinələrdə metastazlar aşkar edilirsə limfa düyünlərinin xaric edilməsindən öncə adətən tam bədən KT və ya PET/KT müayinəsi aparılır.
Metastatik melanoma
Distal metastazlarla olan melanoma üçün fərdi müalicə planlaşdırılmasına ehtiyac vardır.
Əgər melanoma yalnız regional limfa düyünlərinə nüfuz edibsə onlar mütləq cərrahi yolla xaric edilməlidir (yuxarıda baxın).
İzolə olunmuş distal metastazlı pasiyentlər üçün metastazektomiya bir seçim ola bilər.
Yeni dərmanlar (ipilimumab, nivolumab, pembrolizumab, vemurafenib, dabrafenib) ilə hətta geniş yayılmış melanomanın müalicəsində gözlənilən ömür müddəti baxımından müsbət nəticələr əldə edilmişdir. Lakin prinsipcə müalicə hələ də palliativ olaraq qalır.
Melanomalı pasiyentin təqibi
Xəstənin təqibi mümkün dəri və ya limfa düyünləri residivlərinin, eləcə də yeni birincili şişlərin aşkar edilməsi üzərində cəmləşir. Pasiyentə özünü müayinə qaydaları öyrədilir.
Diaqnozdan 5 il keçənə qədər hər 6-12 aydan bir təqib baxışları aparılmalıdır. İrəliləmiş melanomalı pasiyentin təqibi fərdi qaydada planlaşdırılır. Təqib baxışlarının aparılma yerinə yerli səviyyədə qərar verilir. Pasiyentin hər zaman eyni bir həkim tərəfindən baxılması arzu olunur.
Əgər pasiyentdə çoxsaylı xallar və ya displastik nevus sindromu, irsi vəziyyət varsa melanomanın təqibi dermatoloji klinikada aparılmalıdır. Yaxşı keyfiyyətli fotolar təqibi asanlaşdırır.
Təqib müayinəsi zamanı pasiyentin ümumi sağlamlığı və simptomları yoxlanılmalı, melanomanın və regional limfa düyünlərinin xaric olunduğu sahə palpasiya edilməlidir. Görüntüləmə müayinələrinə müntəzəm olaraq ehtiyac yoxdur.
Melanomanın peyk törəmələri (satellitləri) çox zaman dəraltı şişkinliklər kimi meydana çıxır və dəri altında tünd ləkələr kimi görünür. Metastazın ilk sahələri regional limfa düyünləri ola bilər. Bu limfa düyünləri palpasiya etməklə və ehtiyac olduqda ultrasonoqrafiya müayinəsi ilə mütləq yaxından monitorinq edilməlidir.
Əgər klinik müayinə irəliləmiş melanoma ehtimalını irəli sürürsə sadalanan müayinələr tövsiyə edilir: trombositlərin sayı ilə birgə qanın ümumi müayinəsi, qanda ALT, döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və qaraciyərin ultrasəs müayinəsi və ya tam bədən KT müayinəsi, yaxud PET/KT müayinəsi.