Qocalar evində yaşayan yaşlı insanlara uzunmüddətli qulluqda nəzərə alınmalı olan xüsusi məsələlər

Əsas məqamlar

• Müxtəlif tibbi problemləri olan yaşlı insanların stasionar müalicəsinə müalicənin uzun müddət qalınan geriatrik palatadan başqa bir yerdə aparılıb aparıla bilməməsini qiymətləndirmək daxil edilməlidir."?>
• Qocalar evinin bir çox sakinində yaddaş pozğunluğu və ya ölümlə nəticələnə bilən digər  xroniki xəstəliklər mövcuddur və sakinlərin əksəriyyəti həyatının son günlərini yaşayır. Əksər sakinlər ciddi xəstəliyə tutulduqda funksional imkanlar baxımından onların sağalmaq imkanları azdır. Bu potensiala malik sakinlərin payı müəssisənin və onun sakinlərinin profilindən asılıdır. 
• Qocalar evində yaşayan həkimin əsas vəzifəsi fərdi sakinin proqnozunu nəzərə alıb buna müvafiq şəkildə qərar qəbul etməkdir. 
• Reanimasiyaya qoymağa cəhd etməmə qərarı təcrübəli həkim tərəfindən qəbul edilməli və bu qərarın əsasları dəqiqliklə qeydə alınmalıdır. 

Qocalar evinin sakinlərinin xüsusiyyətləri

• Ən çox rast gəlinən əsas vəziyyətlərə aşağıdakılar daxildir:
  • irəliləmiş yaddaş pozğunluğu 
  • ürək-damar xəstəlikləri, o cümlədən, beyin qan dövranının pozulması
  • şəkərli diabet
  • son omba qırığı anamnezi
  • yaddaş pozuntusu ilə əlaqədar olmayan psixiatrik vəziyyət və ya sindromlar.
• Sakinlərin sağlamlıq vəziyyətinin tipik xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir 
  • kəskinləşən xroniki sağlamlıq problemləri 
  • pnevmoniya, pyelonefrit və ya müxtəlif etiologiyalı ishal kimi yoluxucu xəstəliklər
  • ağır xəstəliklərin yüngül simptomları və öz özünə çox da ciddi olmayan xroniki xəstəliklərin çoxlu sayda simptomları 
  • polifarmasiya.
• Sakinlərin funksional imkanlarının tipik xüsusiyyətlərinə aşağıdakılar daxildir 
  • ən azı şüurun orta dərəcədə pozulması
  • gündəlik fəaliyyətlərin hamısının və ya demək olar ki, hamısının öhdəsindən gəlmə qabiliyyətinin azalması
  • depressiya-təşviş simptomları
  • sakinlərin ən azı üçdə birində davranış simptomları (yerləşdiyi yerdən və müəssisədən asılı olaraq dəyişə bilər)
  • sosial resursların çatışmazlığı
  • ağrı.
• Ümumi müalicə seçimi prinsipləri
  • Uzun müddətli proqnoza malik davam etməyən vəziyyət Yaşlı insanların müalicəsi yaşlı xəstələrin müalicəsinin nəzərdən keçirilməsi məqaləsində qeyd edildiyi kimi müalicə edilir. 
  • Qısa müddət ərzində fayda verməyən profilaktik müalicələr dayandırılır.
  • Ağrı, başgicəllənməsi, qəbizlik və güclü ağrı və ya təşviq kimi əziyyət verən simptomların idarə edilməsi vacibdir, lakin, təcrübəli şəxs tərəfindən dərmanlara əsaslanmayan idaretmə də həmçinin uğurlu ola bilər.
  • Psixoaktiv dərmanların təyini yenidən qiymətləndirilir və əgər hipnozedici, neyropleptik dərmanlar və ya trankilizatorlar lazımsız hesab edilərsə, dozaları azaldılmaqla onların istifadəsi dayandırılır. 
  • Palliativ qullluq və ya sağalmaz xəstəliyi olan xəstələrə qulluq zamanı dərmanların təyininə xüsusi diqqət yetirmək lazımdır.

Proqnoz ilə idarə olunan müalicə

• Xəstə və ya onun təyin edilmiş yaxın qohumu ilə proqnozlar dəqiqliklə və ədəblə müzakirə edilməlidir.
• Həkim xəstənin reabilitasiya oluna bilmə imkanlarını və xəstəliyin inkişaf edib etməməsini qiymətləndirməlidir.  Əgər xəstəlik inkişaf edən hesab edilərsə, xəstənin ömrünün sonuna nə qədər qalması qiymətləndirilməlidir. 
• Xəstənin onunla əlaqədar olan məsələlərdən xəbərdar olmaq və bəzi hallarda isə məlumatsız qalmaq hüququ var. Qocalar evində yaşayan xəstələrin şüuru adətən proqnozun mahiyyətini dərk etmək üçün yetərli olmur. 
• Davam edən xəstəliyi olan və qocalar evinə köçən yaşlı xəstələr palliativ müalicəyə və onların bəziləri isə sağalmaz xəstəliyi olan xəstələrə qulluğa ehtiyac duya bilər.
• Müvafiq qulluq göstərilmə yeri yenidən qiymətləndirilərkən xəstənin’s proqnozu nəzərə alınmalıdır. Əgər xəstənin ’s ömür müddəti bir neçə il hesab edilərsə, xüsusilə də şüuru orta və yaxşı olduqda, geriatrik stasionar palatadan fərqli qulluq yeri nəzərdə tutulmalıdır."?>
• Psixiatrik xəstəliklər, kəllə-beyin travması ilə əlaqədar və ya travmadan sonra qəbul edilmiş xəstələrin ömür müddəti 10 ilədək ola və hətta bəzi hallarda yaddaş pozğunluğunun son mərhələlərində ömür müddəti bir neçə il ola bilər "?>.

Nə vaxt reanimasiyaya qoymamalı

• Xəstə tələb etdikdə və ya xəstənin proqnozu tibbi nöqteyi nəzərdən zəif olduqda, reanimasiyaya qoymama (RTİ, Reanimasiya tədbirlərindən imtina) və ya ürək dayandıqda kardiostimulyasiya icra etməmə məqsədəuyğundur. "Təbii ölümə icazə vermə (TÖİ)" kimi qeydə almaqla müalicə daha geniş mənada qeyd edilə bilər.
• Təcrübəli həkim müalicə xətti ilə əlaqədar qərar qəbul edə bilər.
• Qərarın əsasları, müalicə xəttinin həddi, qərar qəbul etməkdə iştirak edən şəxslərin şəxsiyyəti (xəstə və ya onun nümayəndəsi, tibb bacısı, həkim) və tarix diqqətlə qeydə alınmalıdır.
• Gözləntilərə zidd olaraq xəstənin vəziyyəti yaxşılaşdıqda qərar ləğv edilməlidir.
• Lakin, ürək ağciyər reanimasiyanı icra etməmə qərarı xəstəliyin kəskin həddində və ya ağrı kimi əldən salıcı simptomlar zamanı müalicəni dayandırmaq və y sınmış omanı müalicəsiz buraxmaq kimi başa düşülməməlidir.

Qocalar evinin sakininin arzularını dinləmək

• Qocalar evinin sakininin öz müalicəsi ilə əlaqədar qərar qəbul etmək hüququ var.
• Qocalar evinin sakini öz arzusunu ifadə edə bilmədikdə, onun həyat yoldaşı və ya yaxın qohumu onun arzusunun ifadə edilməsində əhəmiyyətli rol oynayacaq.
• Lakin həkim həyat yoldaşı və ya yaxın qohumların öz arzularını deyil, qocalar evinin sakininin arzularını ifadə etməsini təmin etməlidir.
• Həmçinin qocalar evinin sakini onun adından çıxış etmək üçün bir qohumunu təyin edə bilər.
• Qeyd etmək lazımdır ki, həmçinin qocalar evinin sakinləri məsələn, maliyyə işlərini idarə edə bilmədikdə belə öz arzularını ifadə edə bilər.
• Qocalar evinin sakinlərinin ifadə etdiyi arzular qeydə alınmalıdır.
• Müalicə edən həkim qocalar evinin sakininin həqiqi arzusunun nə olduğunu başa düşməyə və qocalar evinin sakininin və onun nümayəndəsinin təcrübədə arzuya riayət olunmanın nə demək olduğunu başa düşməsini təmin etməyə çalışmalıdır.
• Həkim qocalar evinin sakininin arzularını nəzərə alaraq onun ən yaxşı maraqlarına müvafiq qərar qəbul edir.

Reabilitasiyaya icazə vermə

• Hətta qocalar evində də reabilitasiyaya cəhd etmək olar. Xəstənin qidalanma vəziyyətini yaxşılaşdırmaqla, taqətdən salmış fiziki xəstəliklərini stabilləşdirməklə və ya müalicə etməklə  və dərman vasitələri ilə müalicəni optimallaşdırmaqla buna nail olmaq olar. 
• Xəstəni yataqda buraxmama da reabilitasiya şansını artırır. 
• Doktorun rolu qoyulmuş diaqnozun kliniki təzahürə müvafiq olmasını qiymətləndirməkdən ibarətdir. Əgər ziddiyyət olarsa, demək nəsə əldən buraxılıb. 

Müalicə seçmək üçün əsas prinsiplər 

Uzunmüddətli proqnozlu inkişaf etməyən xəstəliklər yaşlı xəstələrin’ müalicəsi üçün verilmiş adi təlimatlara müvafiq olaraq müalicə edilməlidir. Xüsusilə palliativ müalicə və ümidsiz xəstələrə qayğı zamanı dərman qəbul edərkən terapevtik göstərişlər nəzərə alınmalıdır. Qısa müddət ərzində fayda verməyən profilaktik dərman vasitələrindən imtina edilməlidir. Ağrı, başgicəllənməsi, qəbizlik və güclü ağrı və ya təşviq kimi əziyyət verən simptomların idarə edilməsi vacibdir, lakin, təcrübəli şəxs tərəfindən dərmanlara əsaslanmayan idaretmə də həmçinin mümkündür. Psixiatrik dərmanlara olan ehtiyac yenidən qiymətləndirilir və əgər hipnozedici, neyropleptik dərmanlar və ya trankiliztorlar lazımsız hesab edilərsə, onların istifadəsi tədricən dayandırılır. "?>

Qocalar evinin heyətinə və sakininin ailəsini dəstəkləmək üçün həkim

• Vacib qərarlar qəbul edilməli olduqda və ya qocalar evinin sakinləri ilə məşğul olunmalı olduqda, qocalar evinin heyətinə həkim dəstəyi lazım olur. 
• Həkim qocalar evinin hər bir sakininin vəziyyəti ilə ətraflı tanış olmalı və qarşılıqlı anlaşmanı və yaşlı insanın ömrünün son illərində təhlükəsizlik hissini təmin etmək üçün sakin müəssisəyə ilk qəbul edildikdə ona qulluğa dair yığıncaqlarda iştirak etməlidir.

Müvafiq resurslar

• Koxrein icmalları

Alanen HM. Antipsychotic use among older persons in long-term institutional and home care [väitöskirja]. Acta Universitatis Tamperensis; 1275. Tampere 2007. Finne-Soveri UH, Tilvis RS. Predictability of death in end-stage dementia: patient characteristics and work-load associated with the condition. International Journal of Psychopharmacology 1999;2:5 Finne-Soveri UH, Tilvis RS. How accurate is the terminal prognosis in the minimum data set? J Am Geriatr Soc 1998 Aug;46(8):1023-4. "?>Chan RJ, Webster J, Bowers A. End-of-life care pathways for improving outcomes in caring for the dying. Cochrane Database Syst Rev 2016;2():CD008006. Brännström M, Fürst CJ, Tishelman C et al. Effectiveness of the Liverpool care pathway for the dying in residential care homes: An exploratory, controlled before-and-after study. Palliat Med 2016;30(1):54-63.