Bağırsağın protozoy xəstəliklərinin qısa xarakteristikası

Törədicilər

• Protozoylar insan bağırsaqlarında məskunlaşa bilir. Onlardan yalnız bəziləri simptomların yaranmasına səbəb olur.
• Ən böyük önəm kəsb edən patogen protozoylar Entamoeba histolytica, Giardia lamblia, Dientamoeba fragilis və Cryptosporidium parvum. Entamoeba histolytica bağırsaq infeksiyalarından əlavə amöb absesinə səbəb ola bilər. Simptomlar törədə bilən digər bağırsaq prozoylarına Cyclospora cayetanensis, Isospora belli, Sarcocystis species və mikrosporidiyalar aiddir. Sonuncu qrup adətən yalnız immun sistemi zəifləmiş pasiyentlərdə ciddi simptomlara səbəb olur.
• Patogen bağırsaq protozoylarının bəziləri nazik bağırsağı, digərləri yoğun bağırsağı kolonizə edir. Protozoylar hüceyrədaxili parazitlər olub, bağırsaq daxilində qamçı, kirpikciklər və ya yalançı ayaqların köməyilə hərəkət etmək qabiliyyətinə malikdir.

Yayılması

• Amöbiaz əsasən tropik və subtropik regionlarda rast gəlinərək, nisbətən asanlıqla daha sərin regionlara yayıla bilir. Lyamblioz, dientamöbiaz və kriptosporidioz bütün dünyada rast gəlinir.

Ötürülmə

• Bağırsağın protozoy infeksiyaları insanlara yoluxmuş qida və ya içkilərlə qəbul edilən sistlər və ya oosistlər vasitəsilə ötürülür. Sist strukturları qalın divarlıdır və ətraf mühütün mənfi təsirlərinə davamlıdır, lakin bağırsağa düşən kimi onlardan aktiv protozoylar azad olur ki, bunlar ya bağırsaq divarına yapışır və ya bağırsağın epitelial hüceyrələrini penetrasiya edir.
• İnsan bağırsaqlarında məskunlaşan protozoylar bölünür və bəzi hallarda yeni sistlər və ya oosistlərin yaranmasına gətirir. Sistlər və oosistlər daha sonra nəcis vasitəsilə su təchizatı sisteminə və ya çirklənmiş əllərlə qidaya daxil ola və yeni sahibi yoluxdura bilərlər. Sist formasına malik olmayan dientamöba nümayiş etdirmir lakin ehtimal ki fekal-oraldır."?>

Bütün dünya üzrə əhəmiyyəti

• Bütün dünyada ən böyük önəm kəsb edən ibtidai E. histolytica-dır, çünki ağır infeksiyalar törədə bilir: bağırsaq hemorragik infeksiyası (amöb dizenteriyası) və ya amöb absesi. Hər iki infeksiya letal nəticəyə gətirə bilir.
• ÜST məlumatlarına görə, Cryptosporidium E. histolytica ilə müqayisədə daha çox ölümlərə səbəb olur. Bu nəticənin əhəmiyyətli hissəsi QİÇS/İİV pasiyentlərinin QİÇS mərhələsində malik olduğu və müalicəyə çətin tabe olan ishalın payına düşür.
• Digər bağırsaq protozoylarının da geniş epidemiyalar yarada bilən ciddi patogenlər rolunda çıxış etməsi mümkündür, və yoluxmuş fərdlər xroniki abdominal simptomlardan əziyyət çəkə bilər.

Əlamətlər və simptomlar

• İshal və periodik abdominal şikayətlər ən tez-tez rast gəlinən simptomlardır. Amöbiaz qızdırma və qanlı ishal ilə müşayiət oluna bilər. Lyamblioz üçün ishaldan əlavə, qarının yuxarısında tutmaşəkilli sancı, ürəkbulanma, iştahanın itməsi və köp tipikdir. Uzanmış gedişli köp, qarında ağrı, ishal və ya qəbizlik və bəzən çəkinin itirilməsi dientamöbiaz üçün xarakterdir.

Diaqnoz

• Diaqnoz nəcisin mikroskopiyası vasitəsilə protozoyların aşkarlanması və ya nuklein turşuları və antigenlərin təyin edilməsinə əsaslanır. Bundan əlavə, amöbiazda zərdabda anticisimlərin mövcudluğu təyin edilə bilər.

Müalicə

• Bütün infeksiyalar medikamentoz terapiya vasitəsilə müalicə edilməlidir.

Profilaktika

• Profilaktika üçün ən önəmlisi ümumi qida və su gigiyenası qaydalarına əməl edilməsidır, belə ki, protozoylar əsas etibarilə nəcislə çirklənmiş qida və ya içkilər vasitəsilə ötürülür. Turistlər bilməlidir ki, su təchizatı sisteminin standart xlorlaşdırılması protozoy sistləri və ya oosistlərini likvidasiya etmir, buna suyun qaynadılması və ya filtrasiyası ilə nail olunur.

Torgerson PR, Devleesschauwer B, Praet N et al. World Health Organization Estimates of the Global and Regional Disease Burden of 11 Foodborne Parasitic Diseases, 2010: A Data Synthesis. PLoS Med 2015;12(12):e1001920.