Şəxsin ölümü baş beynin bütün inteqrativ funksiyalarının birdəfəlik dayanması deməkdir.
Beyin ölümü dedikdə baş beynin bütün funksiyalarının birdəfəlik kəslidiyi, lakin ürəyin fəaliyyət göstərməkdə davam etidiyi vəziyyət nəzərdə tutulur.
Diaqnostik meyarlarla bağlı qlobal yekdil rəy mövcud deyil. Beyin ölümünün təsdiqi ilə əlaqədar təlimatlar və protokollar ölkədən asılı olaraq fərqlənir. Bu məqalə Finkandiyada tətbiq edilən protokola əsaslanır.
Beyin ölümü baş beyin funksiyasının (Böyük Britaniyada baş beyin kötüyü funksiyasının) tamamilə itirlməsini nümayiş etidirən müəyyən sınaqlar dəstinin ardınca bəyan edilir.
Əgər baş beyin funksiyalarının dayanmasının səbəbi (səbəbləri) aydınlaşdırılıbsa və bütün kəllə-beyin sinirləri reflekslərinin itirilməsi kliniki sınaqlarla təsdiqlənibsə ürək fəaliyyəti davam edərkən beyin ölümü bəyan oluna bilər.
Beyin ölümü diaqnozunu təyin etmək üçün müəyyən statusa və təcrübəyə malik ən azı iki həkimin birgə qərarı əsasında müəyyən edilir.
Təməl klinik sınaqlar
Əgər beyin ölümü barədə şübhə varsa və baş beynin zədələnməsinin müalicə edilə bilməyən etiologiyası müəyyənləşdirilibsə mütləq ağrıya cavabı, əzələ tonusunu, kəllə-beyin sinirləri funksiyasını və tənəffüsü tənzimləyən baş beyin strukturlarının funksiyasını yoxlayan klinik sınaqlar aparılmalıdır.
Ağrıya cavab gözyuvasıüstü sinirə (n.supraorbitalis) təzyiq tətbiqi və ya adekvat qüvvəli digər ağrılı qıcığın tətbiq edilməsi ilə yoxlanılır. Ağrılı qıcıq mütləq heç bir hərəki cavab yaratmamalı, arterial təzyiqdə və ya ürək vurğularının tezliyində dəyişikliklər ortaya çıxarmamalıdır. Onurğa beyni refleksləri əsasında cavab reaksiyalar əldə edilə bilər. Bu xüsusilə də, baqa qıcıqlandırıcı stimulların tətbiqində müşahidə edilir (gözyuvasıüstü sinirə təzyiq hallarında yox).
Ağrı qıcıqlarına qarşı cavabın olmaması təsdiq edildikdən sonra və test davam etdirilməzdən əvvəl əzələ tonusunun olmaması mütləq təsdiqlənməlidir.
Əzələ tonusunun itməsi və ağrı qıcıqlarına reaksiyanın olmaması təsdiqləndikdən sonra kəllə-beyin sinirlərinin funksiyası yoxlanılır. Mütləq aşağıdakı meyarlar qarşılanmalıdır:
bəbəklər fiksə olunub və işığa və ya hər hansı digər qıcığa reaksiya vermir üstəgəl
gözlər qırpılmır və buynuz qişaya təmas korneal refleksləri meydana çıxarmır üstəgəl
okulosefalik refleks mövcud deyil; yəni başın cəld döndərilməsi və ya boynun açma-bükmə hərəkətləri zamanı cavab kimi gözlərin əks tərəfə yönələn heç bir hərəkəti yoxdur üstəgəl
vestibulookulyar refleks mövcud deyil; yəni növbə ilə hər iki xarici qulaq keçəcəyinə 50 ml buz kimi soyuq su yeridildikdən sonra gözlərin heç bir hərəkəti yoxdur (kalorik sınaq) üstəgəl
udlaq, traxeya və ya bronx stimulyasiyasına (məsələn, endotraxeal borunun hərəkət etdirilməsi ilə) heç bir cavab reaksiyasına səbəb olmur üstəgəl
göz almasına və ya yuxu cibinə (karotid sinus) təzyiq/massaj bradikardiya yaratmır.
Tənəffüsü tənzimləyən baş beyin strukturları (apnoe sınağı) sonda yoxlanılır. Bu sınaq yuxarıda qeyd olunan bütün digər sınaqlar aparılana və heç bir cavab üzə çıxmayana kimi mütləq təxirə salınmalıdır. Apnoe sınağı zamanı qan dövranı stabil saxlanılmalı və periferik oksigen saturasiyası mütləq 90%-dən yüksək olmalıdır.
Əgər 10 dəqiqəlik müşahidə müddəti ərzində heç bir tənəffüs hərəkətləri qeyd edilmirsə və əgər müşahidə müddəti zamanı PaCO2 8 kPa və ya daha yüksəkdirsə, tənəffüsün dayanması qənaətinə gəlinir.
Əgər pasiyentin tənəffüsü dayanıbsa və beyin ölümünün bütün digər meyarları qarşılanırsa, apnoe sınağının müşahidə müddətinin sonunda pasiyent ölmüş bəyan edilir.
Əgər patoloji vəziyyət intoksikasiya, metabolik pozulma, hipotermiya, ürək dayanmasından sonrakı serebral hipoksiya və ya baş beyin funksiyasının tranzitor pozulmasına apara bilən hər hansı digər bir səbəbdən baş veribsə, yaxud bu səbəblər buna yardım edibsə, eləcə də pasiyent yaşı 12 aydan az olan uşaqdırsa sınaqlar aparılmazdan öncə pasiyent mütləq kifayət qədər uzun bir müddət ərzində monitorinq edilməlidir.
Beyin ölümünü təsdiqləmək üçün sınaqların aparıla bilməsindən öncə hipotermik pasiyentin bədən (daxili) temperaturu mütləq ən azı 32°C olmalıdır. Lakin hipotermiya ilə daxil olan və ya terapevtik hipotermiya tətbiq edilən pasiyentin bədən temperaturu beyin ölümünü təsdiqləyən sınaq aparılmazdan öncə mütləq 35°C-dən yüksək olmalıdır.
Görüntüləmə müayinələri
Beyin ölümü şübhəsi olduqda bəzi ölkələrdə görüntüləmə müayinələrinin (MRT, KT müayinəsi və ya oxşar keyfiyyətli digər müayinələr) nəticələri diaqnostik tələblərə daxildir.
Əgər pasiyentin vəziyyəti yüksəlmiş kəllədaxili təzyiq (kəllədaxili qansızma, başın ağır travması, şiş və ya digər həcmli proses) səbəbindəndirsə, KT və ya MRT müayinəsindən əlavə olaraq heç bir müayinə tələb olunmur. Bu hallarda beyin ölümü diaqnozunu təyin etmək üçün klinik meyarlar istifadə olunur.
Əlavə müayinələr və təsdiqedici/istisnaedici müayinələr
Serebral anqioqrafiya və serebral qan dövranını etibarlı surətdə yoxlayan digər müayinə üsulları beyin ölümü diaqnozunu təsdiqləmək üçün əlavə müayinə üsulu kimi istifadə edilə bilər.
Bəzi pasiyentlərdə (döş qəfəsi xəstəliyi/travması, üzün ağır əzilməsi ilə müşayiət olunan travma və s.) nevroloji və apnoe sınaqlarını tamamlamaq qeyri-mümkün olduğundan, baş beyin qan dövranının dayanmasını nümayiş etdirmək üçün əlavə müayinə üsullarına göstəriş ola bilər.
Həmçinin, müalicə həkimləri arasında klinik sınaqlarla əlaqədar fikir ayrılığı olduqda, yaxud bu sınaqların şərhi, məsələn, intoksikasiyaya və ya baş beyin funksiyasını supressiya edən digər kimyəvi effektlərə görə qeyri-müəyyəndirsə görüntüləmə müayinələri nəzərdə tutula bilər.
Əgər serebral disfunksiyanın ötüb-keçən olmasına şübhə varsa və ya bu vəziyyətin aşağıda göstərilənlər kimi beyinxarici səbəblərdən baş verdiyi düşünülürsə, təsdiqedici və istisnaedici müayinələrin aparılması tələb olunur:
barbiturat zəhərlənməsi "?>
baş beyin funksiyasını supressiya edə bilən kimyəvi təsir
təcridetmə sindromu
hipotermiya
poliradikulit
Təsdiqləyici müayinələrə elektroensefaloqrafiya (EEQ), çağrılmış potensialların müayinəsi, toksikoloji müayinələr, kəllədaxili təzyiqin monitorinqi və dərman vasitələrinin və ya digər kimyəvi maddələrin qan zərdabında miqdarının ölçülməsi daxildir. Əlavə müayinə üsulları üçün göstəriş həmişə fərdi qaydada qiymətləndirilir.