İdman zədələnmələri və onların qarşısının alınması

Əsasları

• Müalicə RİCE metodu istifadə edilməklə tez və effektiv ilk yardım əsasında aparılır 
• İdman zədələrinin qarşısı alınandır və həkimlər burada böyük rol oynayırlar. 

İdman zədələrinin epidemilogiyası

•  İdman zədələri ,xəsarətə səbəb olan ən böyük qəza kateqoriyasıdır. 2009-cu ildə Finlandiya əhalisi (5,5 milyon nəfər) 350 000 idman zədəsi hadisəsi ilə qarşılaşdı. Zədələrin 143 000-də tibbi yardıma ehtiyac var idi.
• Diz və topuq zədələri , idman zədələrinin dörddə birindən çoxunu təşkil edir. Bel-kürək zədələri həm kişilərdə, həm də qadınlarda rast gəlinir.
• Ən çox rastlanan xroniki şikayət, oynaq zədəsinin yaralanmadan sonrakı osteoartritdir.
  • Dizin ön çarpaz liqamentinin zədələnməsi  osteoartritin ortaya çıxma riskini dəfələrlə artırır.
• Gündəlik  və rekreasiya  məşqləri ilə edilən idman növləri təhlükəsizdir: təxmini yaralanma riski orta hesabla 1000 saat məşq/ 0.7 xəsarət.
• Fitness məşqləri və yarış idman növləri orta hesabla 3.1 xəsarət / 1 000 saat məşq riski daşıyır.
  •  Zədələnmə riski fitnes məşqlərinin və yarış idman növlərindən asılı olaraq dəyişir.
•  Məşq zamanı zədə alma riski  qadınlara nisbətən kişilərdə bir qədər yüksəkdir, lakin ağır diz zədələrinin ortaya çıxması qadınlarda kişilərə nisbətən daha yüksəkdir.
• 15 - 34 yaş arasında olan şəxslərdə yüksək  idman zədəsi riski var. Yaşla bir yerdə zədələnmə riski də artır. Kardioloji səbəblərlə əlaqədar olaraq məşq riski irəliləyən yaşlarda artır.  
• Yarış və kontaktlı idman  növləri adi idmanla müqayisədə daha çox zədə riski daşıyır .

Müxtəlif idman növləri ilə bağlı zədə riski və tipik zədələnmələr

• Fərqli idman növləri üçün xarakterik olan yaralanmalar cədvəldə verilmişdir.
• Yeni başlayanlar üçün Nordik gəzinti, üzgüçülük, gimnastik məşqlər, aerobika, fiqurlu konkisürmə, xizək sürmə, avarçəkmə, rəqs, golf və velosiped sürmə ən təhlükəsiz idman növləridir.
• Ən çox rastlanan   idman zədələri yumşaq toxuma dartılmaları, yırtılmalar, qançırlar və ya ağrılardır.
  • Yaralanmalar çox vaxt qəfil travmanın nəticəsidir.
  • Həddən artıq hərəkət xəsarətləri də çox yayılmışdır; qadınlarda bütün yaralanmaların 35% -ni, kişilərdə 22% -ni təşkil edir.

Fərqli idman növlərinə aid ən sıx görülən xəsarətlər.

İdman növü	Ən geniş yayılan zədələnmələr
Aerobika	Aşağı əzalatının çox hərəkət etdirilməsi ilə yaranan  zədələnmələr Topuq dartılması
Amerikan futbolu	Diz və ayaq biləyinin burxulma zədələri Çiyin və barmaq zədələri Kontuziya zədələri
Qolf	Dirsək və çiyinin mütəmadi hərəkət etdirilməsi ilə yaranan  zədələnmələr Məşq vaxtı bel ağrısı
Yürüyüş və qaçış	Diz, ayaq və baldırın çox hərəkət etdirilməsi ilə yaranan zədələr Axilles vətərinin çox hərəkətindən yaranan  zədə
Futbol	Topuq və dizinin burxulması Kontuziya zədələri
Cüdo	Çiyinin və dizin burxulması Oynaq yerdəyişməsi Kontuziya zədələri Çiyin və dizin bükülmə zədələri Dislokasiyalar
Buz xokkeyi	Kontuziya və kəsiklər Baş zədələnmələri Dizin burxulması
Karate	Dizin burxulması Konuziyalar
İdman zalında məşq	Çiyin və bel zədələri Həddindən artıq hərəkətlərlə bağlı olan zədələr
Basketbol	Topuq, diz və barmaqların burxulması
Həndbol	Diz və topuğun burxulması Bir çox çiyin zədələnmələri
Yürüyüş	Topuq burxulması zədələri Baldırın və ayağın həddən artıq zədələnmələri
Dağ xizək idmanı	Diz və baş barmağının burxulma zədələri, baş zədələnmələri
Xizəksürmə	Burxulma zədələri və yuxarı ətrafların qırıqları, baş zədələnmələri
Volleybol	Topuq və dizinin burxulması və həddən artıq zədələnmələri   Çiynin  zədələri, barmaq yaralanmaları
Konkisürmə	Aşağı ətrafların həddən artıq zədələnmələri Bel zədələnmələri
Motorlu idman növü yarışları	Sınıqlar
Xizək krosu	Həddən artıq bel zədələnmələri Baş barmağının əsas zədələnmələri Diz burxulma zədələri
Boks	Kontuziya Kəsiklər
Beyzbol	Çiyin və dirsəyin zədələnmələri Topuğun burxulma zədələri
Velosipedsürmə	Bel və dizin zədələnmələri
Atsürmə	Bel nahiyəsində ağrılar Sınıqlar
Roller konki	Bilək sınıqları
Döşəmədə top oynatma	Topuq və diz zədələnmələri Kontuziya zədələnmələri
Nordik gəzinti	Topuq zədələnmələri Qıç və ayağın həddən artıq zədələnmələri
Avarçəkmə	Bel və çiyinin həddən artıq zədələnmələri
Orientirinq	Topuq zədələnmələri Göz və dəri sıyrılmaları
Badminton	Axil tendon və topuq zədələri Çiyin və dirsəyin həddən artıq zədələnmələri
Squaş	Dizin və topuğun burxulması; Çiyin və dirsəyin həddən artıq zədələnmələri Topun səbəb olduğu kontuzyon zədələr
Tennis	Dirsək, çiyin və belin zədələnmələri  Topuq burxulmaları, yumşaq toxuma zədələnmələri
Üzgüçülük	Çiyinlərin həddən artıq zədələnmələri Dizin həddən artıq zədələnmələri

Diz və topuq zədələri 

• Dizin liqament zədələri  əksər hallarda anidən dayanmaq və ya istiqaməti anidən dəyişmək nəticəsində ortaya çıxır.
  • Zədələnmə zamanı bütün ağırlıq bükülmüş və içəri qatlanmış dizin üzərinə düşür.
• Topuğa təsir edən  tipik zədə inversiya zədəsidir: topuq və ya  ayağın burxulması
• Topuq zədəsi  riski  (boş liqamentlər) əvvəlki zədə və ya şişkinliklər sayəsində artır.
  • Topuğun  düzgün hərəkət etdirilməsi vacibdir: yaxşı proprioepsiya, ayağın vəziyyətinə təsir edən əzələlərin gücü və düzgün vaxtında aktivləşdirilməsi, həmçinin düzgün qaçış və tullanma texnikası.
• Diz və topuq mövqeləri bədənin digər hissələrinin mövqeyi və nəzarəti ilə də təsirlənir, məs. bədənin yuxarı və aşağı ətrafları və omba.
• Diz və topuğun zədəsi mexanizmləri
  Diz mövqeyinə nəzarəti pisləşdirən amillər sırasına diz çökməsi, zəif proprioepsiya, qeyri-kafi əzələ gücü, nasaz texnika, həmçinin ekstremal əzələlərin tarazlığı, koordinasiya və hərəkətlilik çatışmazlığı daxildir.
  Topuğa təsir edən ən tipik zədə inversiya zədəsidir: ayaq,topuq və ya ayağın altına yuvarlanır.
  Bir topuq zədəsi riski liqamentlər, əvvəlki şişkinliklər topuğun  vəziyyətini idarə etməkdə problemlər yaradır.
  Topuğun vəziyyətini idarə etmək vacibdir: yaxşı proprioepsiya, ayağın vəziyyətinə təsir edən əzələlərin gücü və düzgün vaxtında aktivləşdirilməsi, həmçinin düzgün qaçış və tullanma texnikası.
  Diz və topuğun mövqeləri bədənin digər hissələrinin mövqeyi və nəzarəti ilə də təsirlənir, məs. yuxarı və aşağı sağrı.

Yumşaq toxuma zədəsinin bərpası

• Ligament, vətər və əzələ zədələri də daxil olmaqla yumşaq toxuma zədələrində sağalma mərhələləri bunlardır:
  • İltihabi mərhələ ( zədədən 0–7gün sonra ): zədələnən  yumşaq toxuma ətrafında ağrı, şişkinlik, qızartı və istilik
  • təkrarlanması  və ya bərpası  mərhələsi (zədədən 1-3 həftə sonra): zədələnmə yerində yeni zəif yara toxuması meydana gəlməyə başlayır.
  • maturasiya və forma dəyişməsi  (> 3 həftə zədədən sonra) toxumanın proteoqlikan və su tərkibi azalmağa başlayır və daha güclü toxuma ilə kollagen daha zəif toxuma əvəz ilə olunmağa başlayır.
• Zədələnən  liqamentlər və vətər zədədən təxminən 6-8 həftə sonra normal iş yüklənmələrinə davam gətirə bilər.
  • Bununla birlikdə yumşaq toxumaların ümumi bərpası 6-12 ay davam edəcəkdir. Məsələn, cərrahi müdaxilədən  2-3 ay sonra ön çapraz bağları çox zəif qalır və yüngül qaçış  əməliyyatdan 3 ay sonra başlamamalıdır.

İlkin müalicə

• Sürətli, effektiv ilkin müalicə qan damarlarını daraldır, qanaxma və şişkinliyi azaldır, yerli iltihab reaksiyasını yüngülləşdirir və ağrıları yüngülləşdirir.
• İlkin müalicə  RİCE prinsiplərinə əsaslanır
  • Dincəlmə
    • Zədə alanların hərtərəfli istirahət etməsinə icazə verilməlidir. Zədənin kəskinliyindən asılı olaraq, idmana 3-7 günlük fasilə verilməsi göstərilir. İstirahət müddətindən sonra yaralanan nahiyənin hərəkətinə və ağrısız məşqlər ilə bərpa olunmasına tədricən başlanılmalıdır.
  • Buz
    • Zədələnən nahiyənin  üstünə buz torbası qoyulur (məsələn, satışda olan buz paketi, torbada dondurulmuş tərəvəz,  plastik torbanın içərisində buz). Paket elastik sarğı ilə zədələnmiş nahiyəyə bərkidilməlidir. Donvurmanın qarşısını almaq üçün  üçün, dəri və buz torbası arasında bir elastik sarğı kimi bir izolyasiya təbəqəsi qoyulmalıdır.
    • Buz torbasının 20 dəqiqə saxlamaq lazımdır . Səthi göyərmələrin və kiçik konfuziyaların  qarşısını almaq üçün 15 dəqiqə kifayətdir. Buz torbası götürüldükdən sonra bandajla bağlanmalıdır. 
    • Buz terapiyası əvvəlcə hər 1-2 saatda təkrarlanmalıdır.
  • Kompressiya
    • Zədələnmiş nahiyə əvvəlcə əl ilə kompressiya olunmalıdır, möhkəm kompressiya  sarğısı ilə  davam edilməlidir.
  • Yüksəkliyi
    • Zədələnmiş nahiyə yüksəkdə tutulmalıdır.
• İdman zədələnməsinin ilkin müalicəsi adətən 2-3 gün davam edir.
•  
•  
• REABİLİTASİYA MƏRHƏLƏSİ
•  
• Dincəlmə müddətindən sonra zədələnən nahiyənin hərəkət etdirilməsi və ağrısız məşqlər ilə bərpasına tədricən başlanılmalıdır (proliferasiya  mərhələsi).
• Normal məşqlər əvəzinə xəstə zədənin miqyasını azaltmaq və gücünü artırmaq üçün alternativ təlim məşqləri  ilə məşğul olmalıdır.
• Yaralanmadan asılı olmayaraq, vacib məşqlər, zədələnmiş nahiyənin hərəkət diapazonunu və əzələ gücünü qorumaq əsas məqsəd olmalıdır. Aktiv reabilitasiyaya laqeyd yanaşmaq , çapıq və digər toxumanın düzgün bərpasına olunmamasına, məşqlərə dözümlülüyün azalmasına və beləliklə sonrakı xəsarətlərin artmasına səbəb olacaqdır.
• Ən çox rastlanan  idman zədələrinin orta sağalma  dövrləri üçün: cədvələ baxın.

 Zədələnmənin orta bərpa müddəti : Topuq burxulması 12013; 3 həftə  topuq  liqament yırtığı 42013; 8 həftə dizin kollateral liqament daralması; 3 həftə dizin kollateral ligament yırtığı 6 & 2013; 8 həftə aşağı  bel  əzələsinin dartılması; 2 həftə yumşaq toxuma kontuziyası. 1 & 2013; 2  həftə  sümük kontuziyası 2013; 6 ay tennis dirsəyi 22013; 8 həftə Axilles vətəri  12013; 3 ay 62013; 12 ay "dizin liqament yırtığı"?>

 

Ən çox rastlanan  idman zədələrindən sağalma müddəti

Kəskin zədələnmələr	Orta sağalma müddəti
Topuq burxulması	1–3 həftə
Topuq liqament yırtığı	4–8 həftə
Dizin kollateral liqament daralması	1–3 həftə
Dizin kollateral liqament yırtığı	6–8 həftə
Bel ağrısı	1–2 həftə
Keyimiş ağrılı ayaqlar	1–2 həftə
Əzələ yırtığı	2–6 həftə
Sınıq	1–3 ay
Dizin ön çarpaz liqament yırtığı	6–12 ay
Ən çox rastlanan zədələr	ədənin
Şin splintz	1–4 həftə
Tennisçi dirsəyi	2–8 həftə
Axilles tendinitis	1–4 ay
Cemper dizi	2–4 ay
Dartılma sınıqları	3–6 ay

Zədənin qarşısının alınması

 

 

• Yarım sərt topuq topuq zədələri və ya dar  liqamentlər səbəbiylə topuq əzələsinə həssaslığı olan idmançılarda topuq zədələnmələrinin qarşısını alır.
• İsinməyə  texniki bacarıq və reaksiya müddətini artırmaq üçün əzələlərə, vətərlərə və oynaqlara yönəldilmiş müntəzəm və il boyu edilən məşqlər daxil edilməlidir. Məşq proqramlarının əsas məqsədi idman növünə xas olan texniki performansa  və inkişafa nəzarət etmək və beləliklə idmançının kəskin və həddindən artıq zədələnməsinə səbəb olan səhv yüklənməni azaltmaqdır. Məsələn, dizləri əymədən eniş idmançının tullanmasının dizinə və dizin ön çarpaz liqament zədələrinə meyilli olacaqdır.
• Kəsişən tendon sahəsini və tendonların həddindən artıq dözümlülüyünü artıran ağır çəkilərdən istifadə edərək yavaş-yavaş yerinə yetirilən idman növünə aid olan məşq, Cemper  dizi və ya Axilles vətəri problemləri kimi tendon zədələnmələrinin qarşısını almaqda təsirli olmuşdur.
• Əvvəlki zədələrin quruluşu və nəzarətli müalicəsi və reabilitasiyası
• Yüksək keyfiyyətli avadanlıqların və qoruyucu geyimlərin istifadəsi

• İdman fəaliyyətinə çox erkən qayıdışın hər hansı bir şəkildə qarşısını almaq lazımdır: bütün idman zədələrinin 30% -i əvvəlki zədələrin təkrarlanmasıdır.
• Toxumaların  yeni bir təlim yükünə uyğunlaşması üçün yeni məşqlər diqqətlə və tədricən tətbiq olunmalıdır.
• İnkişafda olan uşaqlarda həddindən artıq zədələnmələrin qarşısını idman növünə cəlb edilməklə  almaq olar; məşq çox idman növlərindən ibarət olmalıdır. İnkişafda olan uşağın məşqlərinə güclü və kəskin hərəkətlər və ya maksimum çəkilər daxil edilməməlidir.
•  Komanda idman növlərində düzgün olmayan aqressiv oyun tərzi  gənclərin təlim səviyyəsinə uyğun olmalıdır ; bu yetkin yaşda yaralanma riskini azaltmağa kömək edəcəkdir.
• Velosiped və piyada hərəkət zolaqlarının yaradılması və qoruyucu ötürücü vasitələrin istifadəsinin təşviqi kimi dövlətin təşəbbüs göstərməsi sayəsində məşqlərin təhlükəsizlik tədbirləri də yaxşılaşdırıla bilər.
• Velosiped, roller konkisi, buz konkisi, dağ xizəksürmə və ya xizək sürərkən kaskadan istifadə başın ağır yaralanma riskini azaldır. Qeyd edək ki, kaska  yüngül beyin xəsarətlərinin qarşısını almayacaq və gənc idmançılar üçün yalnış təhlükəsizlik hissi verə bilər.
  • Yastıqlı şeld  qoruyucuları zədələrin qarşısını alarkən təsirli olur.
  • Omba qoruyucusu  böyüklərin məşq zamanı təhlükəsizliyini artırır.
  • Hip qoruyucu qalxan, yaşlı bir insanın məşq zamanı təhlükəsizliyini artırır.
  •  

•          Atletlərdə  baş zədələnmələri
• Serebral sarsıntı şübhəsi  idman məşqlərinin dərhal dayandırılmasını tələb edir və atlet növbəti 24 saat ərzində heç bir idman fəaliyyəti ilə məşğul olmamalıdır.
• Serebral sarsıntı klinik diaqnozdur. Baş zədəsi bir SCAT3 sarsıntı qiymətləndirmə vasitəsi ilə qiymətləndirilməlidir.
• Sarsıntının bərpası adətən 7-10 gün çəkir. Simptomlar davam edərsə və ya diaqnoz dəqiq deyilsə, daha ağır yaralanmalarla əlaqəli olaraq daha geniş müayinələrə ehtiyac duyulur.
• Xəstə tədricən idmanı davam etdirməlidir, yükü az-az artırmalı və simptomlardan qurtulmalıdır. Yarış yalnız geniş  miqyaslı təlimdə olan şəxs koqnitiv və fiziki cəhətdən asimptomatik olduqda  bərpa edilə bilər.

Atletlərdə ən çox rastlanan zədələnmələr"?>

Cemper dizi (patellar tendinits insersiya)

Tərifi"?>

• Patellar tendiniti, alt patellar sütundakıi patellar vətəri  proksimal yerləşdirmə yerinin arxa səthində entezit tipli ağrıya səbəb olur.
• Bu hal tez-tez tullanma səbəbindən təkrarlanan artıq yüklənmənin nəticəsidir ki, bu da insersiya yerində iltihaba səbəb olur və vətər  liflərinin bir hissəsinin yırtılmasına səbəb olur.
•  Vəziyyət xroniki hal aldıqda degenerasiyanı göstərir.
• Oxşar idman növlərində baş verən belə hallar   patellar sütunda (quadriseps tendonu üçün distal yerləşdirmə yeri) və tibiyanın ön borusu (patellar vətər üçün distal birləşmə yeri) yerində olur.

Simptomlar və göstəriciləri

• Əvvəlcə ağrı yalnız məşqdən sonra , xüsusən də diz uzun müddət əyildiyi zaman olur. Sonralar ağrı məşq zamanı, xüsusən tullanma, qaçış və ya dərin çömbəlmə zamanı da olur. Ən irəliləmiş mərhələdə, diz ağrısı istirahətzamanı da özünü güstərir.
• Palpasiya, alt patellar sütunda, patellar tendonunda da daha distal olaraq ortaya çıxacaq. Diaqnoz əksər hallarda yalnız tarix və fiziki müayinə əsasında qoyula bilər.
  • Xroniki patellar tendinitində rentgen şüaları aşağı patellar sütunda sümük dalğası və ya oynaq sümük parçası göstərə bilər. Ultrasonoqrafiya və maqnetik rezonans görüntüləmə (MRT) tez-tez yerli toxuma ödemini, makroskopik vətərin zədələnməsini və fokusun pozulmasının mümkün olduğu nahiyəni  aşkar edir.

  •  

Müalicə

• Dincəlmə  və antiinflamatuar analgeziklər. İncə qatlı idman ayaqqabısı və kombinezonla  sərt yerlərdə  tullanmaq olmaz.
  • Quadriseps əzələsi və patellar vətərin bərpası üçün  davamlı məşqlər faydalı ola bilər.
• Davam etdiyi hallarda  vətərin yuxarı hissəsinin ön səthinə  qlükokortikoid / anestezik inyeksiya tətbiq edilə bilər (vətərin arxasına hissəsinə  iynə qoymaq lateral yanaşmadan istifadə etməklə). Təkrar inyeksiyalardan çəkinmək lazımdır, çünki onlar vətərin degenerasiyasına səbəb ola bilər. Cəmi üç inyeksiyadan artıq tətbiq  edilməməlidir və inyeksiyalar arasında 2 həftəlik bir ara tövsiyə olunur. İnyeksiyalar inkişafda olan uşaqlar üçün məsləhət görülmür.
•          
•  
•  
•  Müalicənin digər potensial faydalı formaları 
  • Bir neçə həftə boyunca arxa və ön bud əzələsinin eksantrik  məşqləri. Yavaş-yavaş ağır çəkilərdən istifadə edilməsi  kəsişən əzələ - sümük bağlarının  stresə dözümlülüyünü  artırdığı sübut edilir. Bir məşq 90 dəqiqə davam etməli və 12 həftə ərzində həftədə üç dəfə məşqlər edilməlidir. Qaçış kimi ağrılı məşqlərdən qaçınmaq lazımdır.
  • Simptomlar davam edərsə, aşağı ətrafların tənzimlənməsi yoxlanmalı və lazımi məşqlər üçün təlimat verilməlidir. Aşağı ətrafların nizamlanmasına nəzarət sinir-əzələ sistemini yaxşılaşdıran məşqlər vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Bayıra qaçan omba  və xarici rotator əzələlər üçün edilən məşqlər, aşağı ətrafların  uyğunlaşmasında xüsusilə təsirlidir.
• Fizioterapiya (ultrasəs, lazer, elektroterapiya) plasebo müalicəsinin effektivliyinə bərabərdir.
• Peritendinoz damarların tıxanması, yəni skleroterapiya və trombositlə zəngin plazma müalicənin təsirsiz formasıdır.
• Xroniki patellar tendiniti, adətən,  sümük əzələ bağının zədələnmiş baza hissəsinin  çıxarılması, zədələnmiş vətər toxumasının debridasiyası kimi cərrahi müdaxilələrlə müalicə edilə bilər.

Şin splints (medial tibial stress sindromu)

İzahı?>

• Palpasiya zamanı ağrılı vəziyyətə həssaslıq tibianın medial hissənin 3 -8 sm hissəsində hiss edilir.
  
  • Ağrı xarakterik olaraq medial malleolusdan təxminən 10 sm yuxarıda meydana gəlir, ancaq tibianın medial hissəsinin uzunluğu boyunca  hər yerdə baş verə bilər.
• Çox, təkrarlanan idman növləri ilə məşğul olan insanlar şin splintsə meyilli olur. Digər risk faktorlarına idmançının qadın olması, artıq çəkili olması, ağırlığın həddən artıq ayağa düşməsi, bədənin aşağı hissəsində pozulmuş nəzarət daxildir.
• Şin splints ağrısının etiologiyası məlum deyil, lakin üç əsas etiologiya təsvir edilmişdir: osteogenik ağrı, topikal vətər və periosteumun qıcıqlanması (entesit, periostit) və sarğı  hissədəki ağrı (təzyiqinin artması). Şin splints fərqli xəstələrdə etiologiyaların birləşməsindən asılı olaraq müxtəlif olur.
• Bənzər idman növlərində oxşar vəziyyət  ön tibial kənarda (ön şin yarıqları) və peroneal əzələlərdən (lateral shin splints) kənarda yaranır.

Simptomlar və tapıntılar

• Əvvəlcə ağrılar məşqdən sonra, sonra məşq zamanı, daha sonra isə istirahət zamanı yarana bilər.
• Şin splints  diaqnozu tibianın medial kənarındakı tipik ağrı simptomlarına, palpasiya zamanı həsaslıq hissiyyatına əsaslanır. Osteogen ağrı kəskin və kiçik bir sahə ilə məhdudlaşır. Sarğıdan və vətərlərdən  başlayan ağrı, tibianın medial kənarında daha böyük bir nahiyədə yerləşir , intensivliyi və yeri də dəyişir. Sarğı nahiyəsində ağrı axsaqlığın küt ağrısıdır. 
• Həkim kabinetində xəstənin aşağı ətrafları və  hərəkət aralığının yoxlanılması lazımdır. Aşağı sütuna  nəzarət və ombanın dartılmış əzələlərinin aktivləşdirilməsi bir ayaqlı oturmaq və tullanma testləri ilə qiymətləndirilə bilər.
• Palpasiya zamanı yuxarıda göstərilmiş nahiyələrdə həssaslıq aşkar ediləcəkdir. Bəzən kiçik, möhkəm şişkinliklər olan nahiyələrədə ağrı hiss edilə bilər. "?>
• Görüntü araşdırması diaqnostikada heç bir kömək etmir və ümumiyyətlə göstərilmir. Bəzi hallarda  tibial stres sınıqlarını istisna etmək üçün rentgen və ya MRT müayinəsi lazım ola bilər. Tibial stress sınığında MRT tapıntıları tibial səthdə periosteal reaksiya və sümük iliyi ödemini əhatə edə bilər.

Müalicə

• Şin splints müalicəsinin əsasını yüklənmənin azalması və dəyişdirilməsidir. Arxa ayağın alt hissəsinə təsir edən ağrılar olduqda yerimə şəkli  təşviq edilməlidir, çünki bu topuğun plantar fleksiyasında, diz və çanaq tərəfə daha çox sürüşür. Ön ayağın ağrısında, ön ayaq yeriyişini təşviq etmək lazımdır.
• Kəskin mərhələdə ağrılı bölgəni, məsələn, kiçik buz torbası və ya iltihab əleyhinə ağrıkəsici gel ( shin splints masajı) ilə masaj etmək olar. İltihab əleyhinə analgezik müalicəsi də lazım ola bilər.
• Tam istirahət etməyə ehtiyac yoxdur. İdman salonunda idman, velosiped sürmə, üzgüçülük və ya suda qaçış kimi alternativ məşq növləri tövsiyə edilə bilər. 
• Xəstəyə qalça kəsiciləri və xarici rotatorlar üçün məşqlər öyrədilməli və aşağı ətrafların tənzimlənməsinə nəzarət güclənməlidir .Aşağı ətrafın və aşağı ekstremitlərin  hərəkəti yaxşılaşdıqda, çox az hallarda qaməti düzəldən və hərəkətə istiqamət verən  ortotiklərindən istifadə etməyə başlamaq lazımdır. Buna baxmayaraq ortotika, amortizator kimi nazik qatlı  ayaqqabılarda və ayaqda və ya topuq nahiyəsində aydın bir quruluş pozuqluğu olduğu və başqa bir şəkildə idarə edilə bilmədiyi hallarda istifadə edilə bilər.
• Qlükokortikoid / anestezik inyeksiyaları Şin Splints müalicəsində müntəzəm istifadə edilmir. İnyeksiyalar inkişafda olan uşaqlar üçün tövsiyə edilmir.
• Fizioterapiyanın (ultrasəs, lazer, elektroterapiya) Şin splints müalicəsində rolu yoxdur.
• Tamamilə xroniki Şin splints əməliyyatlarla idarə oluna bilər ki, bu da medial tibial kənarındakı dərin ayaq nahiyəsi boyunca tək uzununa kəsik edilir.
• İlk növbədə istirahət və iltihab əleyhinə maddələr. Qaçış məsafəsi çox  olmamalıdır;Xüsusilə nazik dabanlı ayaqqabı ilə qaçarkən. Ağrılı bölgə iltihab əleyhinə gellərlə  yumşaq bir şəkildə masaj edilə bilər (idman masajı). Fizioterapiya (elektroterapiya, istilik, udartma) davam edən  hallarda nəzərdən  keçirilə bilər. Bu  tez-tez ayaqların uyğunlaşma balansının yoxlanılması ilə müşayiət olunur, ehtiyac olduqda ayaqqabı  ilə düzəldilir .Kortikosteroid / analgezik inyeksiyalar Şin splintz müalicəsində müntəzəm  istifadə edilmir, lakin xüsusi həssaslıqlar olduqda nəzərə alınır. İlk inyeksiyadan sonra heç bir yaxşılaşma müşahidə olunmursa, təkrar inyeksiya göstərilmir. İnyeksiya inkişafda olan uşaqlar üçün tövsiyə olunmur.  Bədənin idarəsini, ekstremal vəziyyətini və texnikanı  yaxşılaşdırmaq üçün əsas və çanaq əzələ məşqləri tövsiyə olunur. Xroniki Şin splints medial tibial  kənarında (fasiotomiya) ayaq bölgəsi boyunca tək uzununa kəsik əmələ gətirən cərrahiyyə ilə müalicə edilə bilər. "?>
•  

Axilles tendinit (peritendinitis achillei)

İzahı"?>

• Axilles vətərinin  (peritendinit) və ya topuq sümüyünə (entsit) daxil olduğu nahiyəyə təsir edən ağrılı bir vəziyyət. Vəziyyət tez-tez tendinitə və tendon liflərinin yırtılmasına səbəb olan təkrarlanan stresdən qaynaqlanır.
  • Birləşmə yerinin ətrafındakı ağrı, retrokalkaneal bursit kimi tanınan Achilles vətərivəkalkanus  arasındakı bursit iltihabı ilə də əlaqəli ola bilər.
• Vəziyyət xroniki hal alarsa, vətər ətrafında yapışmalar meydana gəlir və vətər tez  qalınlaşır və pisləşməyə başlayır və yaxşılaşmış görünüş alır. Tez-tez vətər daxilində fokus degenerasiya sahəsi olur və  bəzən vətər kalsifikasiyası olur.
• Oxşar vəziyyət  dizin ekstensor tendonlarında (cemperin dizi), çiyində (supraspinatus tendinitis) və dirsəkdə (lateral epikondilit) müşahidə edilir.

•  

Simptomlar və tapıntılar

• Bu vəziyyət atletlərdə ən çox yayılmışdır. Əvvəlcə ağrı yalnız məşqdən sonra, daha sonra məşq zamanı, daha sonra yalnız gəzinti zamanı olur. İrəliləmiş mərhələdə mərhələdə, Axilles tendonunun ətrafındakı ağrı  istirahət zamanı özünü göstərir.
• Vətərdə və ya birləşmə yerində palpasiya zamanı  həssaslıq müşahidə edilir . Vətər gözlə görünəcək qədər qalınlaşa bilər. Diaqnoz əksər hallarda yalnız xəstəlik  tarixçəsi və fiziki müayinə əsasında qoyula bilər . 
  • X-şüaları vətərin və ya onun topuq sümüyünün  birləşməsində sümük çıxıtısı  və ya  kalsium parçaları göstərə bilər. Ultrasonoqrafiya və MR tez-tez peritendinoz ödemi, makroskopik vətər zədələnməsini, fokusun pozulma sahəsini və mümkün topuq sümüyünün bursiti zamanı mümükün olan mayeni aşkar edir.
  •  

Müalicə

• Müalicənin əsasını  yükün azaldılması və dəyişdirilməsidir. Əvvəlcə xəstə istirahət etməlidir və daban vuruş yeriş modeli araşdırılmaldır çünki bu, Axilles vətərinə və topuğun digər plantar fleksiyalarına düşən yükü azaldacaq, onu diz və çanaq tərəfə daha çox aparacaqdır.
• Kəskin mərhələdə 3 - 7 günlük iltihab əleyhinə analgeziklərlə müalicə kursu təyin edilir. 
• Qaçış məsafəsi və nazik dabanlı ayaqqabılarla tullanma məhdudlaşdırılmalıdır."?>
• Baldır və Axilles vətərinin gərginləşdirilməsi, həmçinin daban pambığının qısa müddətli istifadəsi faydalı ola bilər.
• Kəskin və ya subakut mərhələdə vətər ətrafına və ya bursit daxilinə qlükokortikoid / analgezik inyeksiya tətbiq edilə bilər. Sonra bu cür inyeksiya  faydalı olmayacaqdır. Təkrar injeksiyalardan çəkinmək lazımdır, çünki onlar vətərin degenerasiyasına səbəb ola bilər. 3 inyeksiyadan artıq tətbiq edilməməlidir,  inyeksiyalar arasında 2 həftəlik interval olmalıdır. İnyeksiyanın  inkişafda olan uşaqlarda tətbiq edilməsi məsləhət görülmür.  
• Axilles tendinitin müalicəsində fizioterapiyanın (ultrasəs, lazer, elektroterapiya) rolu yoxdur. Peritendinoz damarların okluziyası, yəni skleroterapiya və trombositlə zəngin plazma da təsirsiz bir müalicə formasıdır.
• Simptomların davam etdiyi hallarda, aşağı sarğı nahiyəsinin yoxlanılması və alt ekstremitənin tənzimlənməsi  araşdırılmalı və lazımi məşqlər üçün təlimat verilməlidir.
• Vəziyyət davam edərsə, vətər  ətrafında və ya bursit daxilində bir kortikosteroid / anestezik inyeksiya tətbiq oluna bilər. Təkrar inyeksiyaların istifadəsindən qaçınmaq lazımdır, çünki onlar vətər zədələnməsinə səbəb ola bilər. Cəmi üç injeksiya artıq  tətbiq edilməməlidir və inyeksiyalar  arasında 2 həftəlik interval tövsiyə olunur. İnyeksiyaların inkişafda olan uşaqlar üçün istifadə edilməsi tövsiyə edilmir. Fizioterapiya (elektroterapiya, istilik, idarə olunan dartılma) bəzən davamlı hallarda faydalı ola bilər. Bu, tez-tez ayaqları uyğunlaşma balansının yoxlanılması ilə müşayiət olunur,  lazım olduqda ayaqqabı ilə korreksiya olunur .Müalicənin digər üsulları (faydaları barədə dəlil məhduddur): bir neçə həftə eksantrik baldır əzələlərinin məşqləri (daban məşqləri; şəkil) peritendinoz damarların tıxanması, yəni skleroterapiya "?>Xroniki Axilles vətər problemləri cərrahiyyə ilə müalicə edilə bilər. Vətərin  ətrafındakı adheziyaların eksizasiyası daxil olmaqla bir neçə növ əməliyyat mövcuddur. Vətər daxilində fokus degenerasiyası olan sahənin  aradan qaldırılması uzununa tenotomiya ilə də aradan qaldırıla bilər. Xroniki tendinitdə kalsaneal bursiti çıxarılır, hər hansı yırtıq varsa bərpa olunur, degenerasiya olunmuş ocaqlar çıxarılır və sürtünməni minimuma endirmək üçün kalsaneal yuxarı posterior bucaq hamarlanır.
•  

Osgood-Schlatter xəstəliyi və Sever xəstəliyi

• İnkişafda olan  idmançılarda vətər birləşmə yerlərində (apofizit) ağrılı bir vəziyyətə cox rast gəlinir
  • Sever xəstəliyi, Axilles vətəri yerləşdirmə yerində, topuq sümüyünün  arxasında. Bu, 7-11 yaş arası idmançılarda, xüsusən məşq zamanı zəif  zərbə qoruyucu qabiliyyəti olan ayaqqabı geyindikdə sərt səthlərdə baş verir .
  • Osgood-Schlatter xəstəliyi, 8-15 yaş aralığında ossifikasiya zamanı tibial tuberkul təsir göstərən  ekvivalent bir vəziyyətdir. Adətən  idmanda çox sayda qaçış, tullanma və ya təpik atma hallarına rast gəlinir.
  • Apofiz ətrafındakı oxşar ağrılı idman vəziyyətləri bir neçə digər vətər birləşmə yerlərində rast gəlinə bilər.
• Ümumi yönləndirmə prinsipi, ağrının mövcud olduğu müddətdə təsirlənmiş apofizdə ağrı yaradan hərəkətlərin qarşısını almaqdır. Ağrı verməyən hallarda məşq etmək və ya alternativ  məşq etmək ümumiyyətlə mümkündür.
• Aşağı ətraf əzələlərin intensiv şəkildə dartılması və xəstənin geyindiyi ayaqqabıların dabanlarında istifadə edə biləcəyi zərbə ötürücü  gel izolyasiyalardan istifadə etmək faydalı ola bilər.
• Xəstə, ağrıya səbəb olan məşqdən uzaqlaşdırılması üçün məktəb üçün bir arayış tələb edə bilər.

İliotibial sarğı sindromu

İzahı"?>

• İliotibial sarğının lateral femoral epikondilayaya sürüşməsi nəticəsində idmançılarda baş verən  ağrılı bir vəziyyətdir ki, bu da vətər  və sümük arasında tenoperiostitə səbəb olur.
• İliotibial sarğı sindromu da sinir plialınnın  və ya burit qıcıqlanması ilə əlaqələndirilə bilər.

Simptomlar və tapıntılar

• Lateral diz ağrısı xarakterikdir. Ağrı adətən qaçış zamanı başlayır və insanı dayanmağa məcbur edir. Ağrı dincələn zaman  istirahətdə keçir , ancaq aşağı istiqamətdə qaçış zamanı təkrarlanır. 
• Fiziki müayinənin nəticələri seyrəkdir, lakin adətən iliotibial band sindromu lateral femoral kondilasında müşahidə olunur. Xəstədə ağırlıq bir diz üzərinə düşdükdə ağrı hiss olunur.

Müalicə

• Ağrı bir neçə ay davam edə bilər, ancaq  adətən əməliyyata ehtiyac olmadan sağalma müşahidə .
• Diz bölgəsinə təzyiq göstərən hər hansı bir idman, xüsusilə də qaçış, vəziyyət yaxşılaşana qədər dayandırılmalıdır. İltihab əleyhinə dərmanlar (yerli məlhəm  və ya oral ) erkən mərhələdə lazım ola bilər.Qlükokortikoid / anestezik inyeksiyalardan da istifadə edilmişdir. Cəmi üç inyeksiyadan artıq tətbiq edilməməlidir və inyeksiyalar arasında 2 həftəlik bir interval tövsiyə olunur. Qlükokortikoid inyeksiyaları  inkişafda olan uşaqlarda istifadəsi  tövsiyə edilmir.
• İliotibial sarğı tensor fasciae latae əzələsinə və gluteus maximus əzələsinə yaxın bir şəkildə bağlanır. Bu əzələlər dardırsa, genişləndirmək üçün masaj və ya dartmaq olar.
• Bədənin müqavimətini, aşağı ətrafların vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün əsas və çanaq əzələləri məşqləri tövsiyə olunur.
• Nadir hallarda , vəziyyət davam edərsə, nəticələrə uyğun olaraq cərrahi müdaxilə tələb edə bilər.

•  

Birləşmiş vətər yırtıqları (idman  yırtıqları)

İzahı"?>

• Rektus abdominis əzələsi, daxili əyri qarın əzələsi və pubis tuberkuundaki transversalis fasiası üçün ümumi birləşmə yerindəki qasıq ligamentindən üstün olan vətər liflərinin mikroskopik və ya makroskopik yırtığı.
• Adına baxmayaraq, zədələnmə eyni nahiyədə baş versə də medial qasıq yırtıqları ilə nəticələnmir.

• Simptomlar və tapıntılar 
• Əvvəlcə qasıq ağrısı yalnız sürətli hərəkətlər zamanı və gərginləşdikdə olur. Qarın əzələlərinin hərəkəti  ağrı verir.
  • Ağrı, yalnız qasıq və alt qarın nahiyəsinə deyil, perineum, bud, aşağı bel, sakrum və qalçalara da yayıla bilər.
• Oynaq həssaslığı, qasıq liqamentindən  pubik sümüyə qədər bölgənin palpasiyası zamanı qeyd olunur.
• Əzələ şikatəyləri demək olar ki olmur və bəzi hallarda yerli əzələ spazmı qeyd olunur.
• Ultrasonoqrafiya nəticələri ümumiyyətlə normaldır. MRT cərrahi müdaxiləyə hazırlıq üçün bir mütəxəssis tərəfindən itələb olunmalıdır. MRT tapıntılarına yerli toxuma ödemi və makroskopik vətərin zədələnməsi, həmçinin zədələnmiş tərəfdəki abdominis rektus əzələsinin atrofiyası daxildir.
• Diferensial diaqnoz, digər  vətər birləşmə yerlərində  yırtıq və ensezit, pubik simfizin iltihabı (osteitis pubis), qalça stress qırıqları və bursit kimi idmançıların qarın bölgəsinə təsir edən daha çox yayılmış problemlərin mümkünlüyünü nəzərə almalıdır.

Müalicə

• Əvvəlcə dicəlmə və iltihab əleyhinə maddələr. Ağrı yaradan sürətli hərəkətlər və tullanmalara yol verilməməlidir.
• İstirahət davametmə müddəti,  idman növündən və simptomların şiddətindən asılıdır. Kəskin dövrdə ağrı kəsici məşqlərdən 2-4 həftəlik uzaqlaşmaq göstərilir.
• Kəskin dövrdən sonra fizioterapevt tərəfindən planlaşdırılan  reabilitasiya sınaqdan keçirilməlidir.
• Xroniki idman yırtıqları cərrahi yolla müalicə edilə bilər. Cərrahi müdaxilənin məqsədi həm vətər kompleksini, həm də simfizdə qasıq liqament birləşmə yerini müalicə etmək, habelə nahiyəni mesh üsulu ilə bərpa etməkdir.
• Cərrahi müdaxilədən sonra sağalma müddəti 3 həftədir. Əzələnin gücü və elatikliyi məşqlərlə bərpa edilməlidir.

 

•  
• Yanal epikondilit (tennisçi dirsəyi) və medial epikondilit (qolfçu dirsəyi)

• Lateral və medial epikondilit, enthesit tipli ağrıya səbəb olan ağrılı hallardır. Onlar humerusun distal epikondlarına daxil olan bilək ekstensoru və fleksor vətərlərinə təsir göstərir
  •  Epikondilit atış idman oyunçuları arasında çox rast gəlinir.
  • Lateral epikondilit (tennisçi dirsəyi) medial epikondilitdən daha çox yayılmışdır.
  • Medial epikondilitdə (qolfer dirsəyi) güclü və kəskin sarsıntı hərəkətləri bilək fleksiyaları üçün humeral nahiyələrə yönəldildiyi idman növlərində rast gəlinir.
  • Epikondilit,  həddən artıq və oyun zamanı əzələlərin vəziyyəti ilə əlaqəli  yaranan haldır.
  • İdman qurğularını həddindən artıq sıxmaq və ya bərk tutmaq istifadə epikondilitlə də nəticələnə bilər. "?>
• Müalicənin məqsədi epikondil ağrı və iltihabı mümkün qədər erkən mərhələdə qarşısını almaqdır. Kəskin ağrı kiçik buz torbası  və iltihab əleyhinə dərmanlarla müalicə olunur.Ümumiyyətlə, kortikosteroid inyeksiyaları epikondilitin müalicəsi üçün tövsiyə edilmir, çünki onlar ağrının təkrarlanmasını artırır  3–  düzgün qısamüddətli (6 həftədən az) ağrı kəsicilərlə müalicəyə baxmayaraq, 12 ay davametmə müddəti. Kortikosteroid inteksiyaları inkişafda olan uşaqlar üçün tövsiyə edilmir. Ağrı meydana gəldikdə atış idman növlərinə ara vermək lazımdır 1–2. Bundan əlavə qol əzələlərindəki hər hansı bir peşə gərginliyi dəyişdirilməlidir: məsələn, kompüter siçanını digər əli ilə istifadə etmək bir neçə ay tələb oluna bilər. Kəskin fazadan sonra qol əzələləri  elastik bant istifadə edərək dartılır və güclənir. Epikondilitin müalicəsi üçün ekssentrik məşqlər də tövsiyə olunur. Ağrılı tərəfə bir az sıxılma təmin edən bir kəmər bağlana  bilər.
• Kəmər dirsək epikondillərinin distal ucundan təxminən 5 sm məsafədə yerləşdirilir . Kiçik bir hava yastığı birləşdirilən tennisçi dirsəyi üçün nəzərdə tutulmuş dəstək qayışları praktikada ən təsirli olduğunu sübut etdi. Qısamüddətli bilək sarğısının  istifadəsi, tennis dirsəyinin dəstək kəməri qədər faydalı olduğu aşkar edilmişdir. Digər düzgün müalicə üsulları sınaqdan keçirildikdə, ən azı altı ay davam edən təkrarlanan hallarda cərrahi müdaxilə tətbiq olunur. "?>
• Problem yaranan kimi idman texnikasının müvafiq idman mütəxəssisi tərəfindən yoxlanılması və düzəldilməsi tövsiyə olunur.

Müalicə

• Müalicənin məqsədi epikondil ağrı və iltihabı mümkün qədər erkən mərhələdə müalicə etməkdir idarə etməkdir.
  • Kəskin ağrı buz torbası və iltihab əleyhinə analgeziklər ilə müalicə olunur.
  • Ümumiyyətlə, qlükokortikoid inyeksiyaları epikondilitin müalicəsi üçün tövsiyə edilmir, çünki düzgün qısamüddətli (6 həftədən az) ağrı kəsicilərini müalicəsinə baxmayaraq 3-12 ay ərzində ağrının təkrarlanmasını artırır. Qlükokortikoid  inyeksiyalar inkişafda olan uşaqlar üçün tövsiyə edilmir.
  •  Ağrı meydana gəldikdə, atış idman növlərinə 1-2 həftə ara verilir. Bundan əlavə qol əzələlərindəki hər hansı bir peşə gərginliyi dəyişdirilməlidir: məsələn, kompüter siçanını digər əli ilə istifadə etmək bir neçə ay tələb oluna bilər. 
  • Kəskin dövrdən sonra qol əzələləri 1-5 kq ağırlıq və ya müqavimət göstərən elastik sarğı istifadə edərək güclənir. Epikondilitin müalicəsi üçün ekssentrik məşqlər də tövsiyə olunur .
  • Ağrılı tərəfin əzələlərinə yüngül  sıxılmanı təmin edən kəmər yaxşı təsir göstərə bilər. Kəmər dirsək epikondillərinin distal ucundan təxminən 5 sm məsafəyə çatan şəkildə tətbiq olunur. Kiçik bir hava yastığı birləşdirilən  tennis dirsəklərinə dəstək qayışlar ən təsirli olduğunu sübut edilmişdir. Bilək sarığından qısa müddətli istifadə, tennis dirsəyini dəstək kəməri kimi faydalı olduğu aşkar edilmişdir.
  • Düzgün edilmiş müalicədən sonra vəziyyət 6 aydan artıq davam etdikdə  cərrahi müdaxilə nəzərdə tutula bilər. 
  • Problem yaranan kimi idman texnikasının müvafiq idman mütəxəssisi tərəfindən yoxlanılması və düzəldilməsi tövsiyə olunur.

İstinad edilmiş mənbələr

• Koxreyn icmalı