Yaddaş pozuntularının risk faktorları və aradan qaldırılması

Yaddaş pozuntularının risk faktorları və aradan qaldırılması

• Altshaymer xəstəliyinin (AD) ən sıx rastlandığı yaddaş pozğunluqlarının inkişafı, adətən ətraf mühit və genlərin birgə təsirinin nəticəsidir.

• AD bir çox ürək-damar xəstəliyi və həyat tərzi ilə əlaqəli risk faktorları ilə bağlı məsələn, hipertoniya, yüksək qan  xolesterolu səviyyəsi, diabet, alkoqol qəbulu, siqaret çəkmə, gimnastika hərəkətlərinin olmaması və piylənmə kimi  bir çox faktorlara malik xəstəlikdir. Bunlara həyat tərzi və risk faktorlarının yaxşı müalicəsi təsir edə bilər.

• Hesab olunur ki, ən azı üç yaddaş pozğunluğu halının biri dəyişdirilə bilən faktorlarla əlaqəlidir və beləliklə də qarşısı alına bilər.

Risk faktorları və mühafizə faktorları

• Yaddaş pozuntularındakı ən əhəmiyyətli risk faktoru yaşdır.
• Bundan əlavə, ürək-damar xəstəlikləri və həyat tərzi ilə bağlı bir çox risk faktorları yaddaş pozuntuları üçün vacibdir.
• Yaddaş pozulması riskini artıran faktorlara aid bəzi nümunələr:
•   serebrovaskulyar xəstəlik
•  orta yaşda hipertoniya
•  orta yaşda yüksək xolesterol səviyyəsi
•  orta yaşda piylənmə
•  Diabet və yüngül qlükozanın maddələr mübadiləsi pozğunluğu
•  alkoqol
•  siqaret çəkmə
•  depressiya
•  baş travmaları

Beyin aşağıdakı yollarla qorunur:

•  yüksək təhsil səviyyəsi
•  fiziki fəaliyyət
•  aktiv həyat tərzi (aktiv informasiya emalı və sosial qarşılıqlı əlaqə)
•  pəhriz tövsiyələrinə riayət etməklə sağlam qidalanma (tərəvəz məhsullarına, doymamış yağlara, xalis taxıl məhsullarına və balıqlara üstünlük verilməklə)
•  B qrupu vitaminləri (xüsusilə folat turşusu və vitamin B12), antioksidantlar (vitamin E), vitamin D.
•  Bu məlumatlar qida qəbulu və qandakı vitaminlərin səviyyəsinin əhali üzərində parılan araşdırmalarından əldə edilmişdir (vitamin məhsullarının istifadəsi ilə bağlı araşdırmalardan isə elə çox olmayaraq).
• Bu kimi fiziki fəaliyyət və sağlam qidalanma beyini qorumağa kömək etməklə yanaşı, digər risk faktorlarına təsir göstərməklə yaddaş pozulması riskini azalda da bilər.
• Yüksək alkoqol qəbulu yaddaş pozğunluğu riskini artırır.
• Digər risk faktorları haqqında sübutlar çox azdır: uzun müddətli stress və ürəyin işemik xəstəliyi, miokard infarktı, ağciyər xəstəlikləri, yuxu apnesi və bəzi infeksiyalar kimi müxtəlif xəstəliklər yaddaş pozuntularının yüksək riski ilə əlaqələndirilmişdir.
• Antihipertensiv preparatlar riskin azalması ilə bağlıdır.
• Əhali araşdırmalarına görə, əvəzedici hormon terapiyası, qeyri-steroid antiiltihabi preparatlar (NSAİDlər) və statinlər yaddaş pozuntuları riskini azalda bilər, lakin eksperimental tətniq zamanı qoruyucu effekt müşahidə edilməmişdir..

Risk faktorlarının insan ömrü üzərindəki əhəmiyyəti

• Altshaymer xəstəliyi ilə əlaqəli beyin dəyişiklikləri xəstəliyin diaqnozu qoyulmasından əvvəl onilliklər ərzində inkişaf etməyə başlayır.
• Risk faktorlarının müalicə edilməsi həyatınız boyu vacibdir.
• Hipertoniya, yüksək xolesterol və orta yaşda piylənmə  sonrakı dövrlərdə yaddaş pozğunluqlarına səbəb ola bilər.
• Yaşlılarda (> 75 yaş) aparılan tədqiqatlar aşağı qan təzyiqi, aşağı BMI və aşağı xolesterol səviyyəsinin yaddaş pozğunluqları ilə ("əks səbəbiyyət") əlaqəli olduğunu göstərir.
• Diabet həyatımız boyu yaddaş pozğunluqları riskini artırır.
• Fiziki fəaliyyət həm orta, həm də yaşlı şəxslərdə bu riskləri azaldır.
• Yaşlılarda lazımi qidalanmanın təmin edilməsi və gözlənilməz çəki itkisinin qarşısının alınması vacibdir.

Yaddaş pozuntusu riskini ölçmə cədvəli

• Bu cədvəl 39 yaşdan 64 yaşa qədər olan insanlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. O, növbəti 20 il ərzində yaddaş pozulması riskini qiymətləndirir.

• Cədvəl yaddaş pozuntularının inkişafına səbə ola biləcək bir neçə risk faktorunu nəzərə alır və əldə edilən toplam rəqəm yaddaş pozğunluğu riskinin artıb-artmadığını göstərir.

Yaddaş pozuntusu riskini ölçmə cədvəli

Risk faktoru		Bal
Yaş	< 47 yaş 47–53 yaş > 53 yaş	0 3 4
Cinsiyyət	Qadın Kişi	0 1
Təhsil	> 10 yaş 7–9 yaş < 7 yaş	0 2 3
Qan təzyiqi sistolu	≤ 140 mmCivə > 140 mmCivə	0 2
Ümumi xolestrol	≤ 6.5 mmol/l > 6.5 mmol/l	0 2
Bədən Kütləsi İndeksi (BMI)	≤ 30 kq/m² > 30 kq/m²	0 2
Fiziki fəallıq	Fəal Qeyri-fəal	0 1
Toplam nəticə		Risk
0–5 6–7 8–9 10–11 12–15		1.0% 1.9% 4.2% 7.4% 16.4%

Genetika və həyat tərzinin birgə təsiri

•  E4 meylli gen apolipoprotein E(APOE)-nin aleli daşıyıcılarında Altshaymerin inkişafı riski təxminən 2-3 dəfə yüksəkdir.
• Təxminən hər üçüncü Finn-də APOE e4 gen var.
• Müəyyən edilmişdir ki, bəzi həyat tərzi faktorları (məsələn, siqaret çəkmə, qeyri-fiziki fəaliyyət, həddən artıq alkoqol qəbulu və doymuş yağ turşularının yüksək istehlakı) bu genetik cəhətdən həssas insanlarda yaddaş pozğunluğu və AD riskini artırır.
• APOE e4 daşıyıcıları mümkündür ki, APOE E4 mənfi insanlarla müqayisədə sağlam vərdişlərdən daha çox faydalansın.

Yaddaş pozuntularının qarşısının alınması

• Yaddaş pozuntularını bilinən risk faktorlarına təsir göstərməklə qarşısının alınması və ya inkişafının ləngidilməsi ehtimalı vardır.
• Fin BARMAQ tədqiqatı bütün dünyada bir neçə risk faktoruna eyni zamanda təsir etməklə yaddaş pozuntularının qarşısının alınmasına yönəlmiş ilk geniş uzunmüddətli tədqiqatdır. Barmaq tədqiqatının ilk nəticələri göstərir ki, sağlam qidalanma, fiziki fəaliyyət, yaddaş təlimi və ürək-damar risk faktorlarına nəzarət  kimi bir neçə faktorlara diqqət yetirərək yaşlılarda yaddaş və idrak funksiyaları yaxşılaşdırıla bilər.

Əsas məqamlar

• Bütün risk faktorlarının müəyyən və yaxşı biçimdə müalicəsi
• Ürəyin sağlamlığının qeydinə qalmaq
• Müntəzəm fiziki fəaliyyət
• Dietik tövsiyələrə riayət etmək
• Müxtəlif, yaxşı olar ki, mürəkkəb vəzifələri yerinə yetirməklə informasiya emalının öyrədilməsi; sosial aktivlik.

Vasitələr

• Fərdi dərzilik (müxtəlif xəstəliklər, funksional məhdudiyyətlər və üstünlüklər nəzərə alınmaqla)
• Münasibəti təşviq edən müntəzəm müşahidə
• Həyat tərzinin (qida qrupları, idman qrupları) dəyişməsinə motivasiyanı təmin edən qrup fəaliyyəti
• Daimi nəticələr əldə etmək üçün uzunmüddətli effektiv proqram

Ngandu T, Lehtisalo J, Solomon A et al. A 2 year multidomain intervention of diet, exercise, cognitive training, and vascular risk monitoring versus control to prevent cognitive decline in at-risk elderly people (FINGER): a randomised controlled trial. Lancet 2015;385(9984):2255-63. Solomon A, Mangialasche F, Richard E et al. Advances in the prevention of Alzheimer's disease and dementia. J Intern Med 2014;275(3):229-50. Smith AD, Smith SM, de Jager CA et al. Homocysteine-lowering by B vitamins slows the rate of accelerated brain atrophy in mild cognitive impairment: a randomized controlled trial. PLoS One 2010;5(9):e12244. Kivipelto M, Ngandu T, Laatikainen T et al. Risk score for the prediction of dementia risk in 20 years among middle aged people: a longitudinal, population-based study. Lancet Neurol 2006;5(9):735-41.