Vaksinasiyalar

Əsas məqamlar

• Vaksinasiyalar bütövlükdə əhali, müəyyən edilmiş risk qrupu və ya fərdin ciddi infeksion xəstəliklərdən qorunmasına yönəldilmişdir.
• Hamı üçün tam qoruma təmin edilə bilməz.
• Bir peyvəndin milli immunizasiya proqramına daxil edilməsi üçün zəruri şərt, bunun nəticəsində faydaların potensial zərərləri üstələməsi və peyvəndin geniş miqyasda istifadəsinin dövlət səviyyəsində iqtisadi cəhətdən səmərəli olmasıdır.
• Eyni zamanda, rəsmi milli/regional təlimatlar, həmçinin ÜST  və ECDC  (Xəstəliklərin Profilaktikası və Kontrolu üzrə Avropa Mərkəzi)  məlumatlarına bax .

Vaksinasiya sxemi

Əsas qaydalar

• Qorumanın mümkün olduğu qədər erkən təmin edilməsi
• İmmunizasiya mümkün qədər az problemlərə səbəb olan sxem əsasında həyata keçirilir (anadan alınan neytrallaşdırıcı anticisimlər və uşağın özünün immunoloji yetişkənliyi nəzərə alınmalıdır).
• Milli immunizasiya proqramının hədəfi ümumilikdə əhalinin və ya vaksinasiyanın iqtisadi cəhətdən yetəri qədər səmərəliyi ilə əhalinin yüksək-risk qrupuna daxil olan hissəsinin əhatə edilməsidir.
• Müxtəlif ölkələr üzrə dövlət siyasəti fərqlənə bilir, lakin milli immunizasiya proqramına daxil edilmiş vaksinasiyalar adətən könüllü və ödənişsizdir.

Sxemdən kənaraçıxmalar

• Vaksinasiya seriyasında fasilə yarandıqda, o davam etdirilməlidir, yenidən başlanılmasına ehtiyac görülmür.
• Tövsiyə edilən intervalların qısaldılması məqsədəuyğun deyil, belə ki, adətən bu vaksinasiyanın həm qısa-, həm də uzunmüddətli effektivliyini zəiflədir.
• Bununla bərabər, uşaq vaksinasiya üçün tövsiyə edilən yaşı tam olaraq ötübsə, ikinci doza (buster) adi hallarla müqayisədə nisbətən qısa interval ilə tətbiq edilə bilər (rotavirus əleyhinə peyvəndə aid deyil).
• Eyni peyvəndin iki inyeksiyası arasındakı minimal interval adətən ən azından bir ay təşkil edir.
• Eyni vaxtda bir neçə vaksinasiya həyata keçirilə bilər.
  • Qarşılıqlı təsirə yol verməmək və yerli reaksiyaların müəyyən etmək üçün vaksinasiya üçün müxtəlif sahələrdən istifadə edin.
• İnaktivləşdirilmiş mikroblar və ya onların təmizlənmiş antigenləri tərkibli bir neçə peyvənd birgə və ya diri zəiflədilmiş mikrob tərkibli peyvəndlərlə eyni zamanda və ya bir-birinə münasibətdə istənilən sxem üzrə tətbiq edilə bilər.
• Hər ikisi diri zəiflədilmiş mikrob tərkibli iki peyvənd eyni vaxtda və ya ən azından bir aylıq intervalla tətbiq edilməlidir.
  • QPM (qızılca, parotit, məxmərək əleyhinə peyvənd), suçiçəyi və ya sarı qızdırma vaksinasiyası ilə eyni vaxtda immunoqlobulin tətbiq etməyin: vaksinasiya – 3 - 4 həftə – immunoqlobulin – 6 - 12 həftə – vaksinasiya.

Fin milli immunizasiya proqramı

• Finlandiyada 2017-ci ildən qüvvədə olan immunizasiya proqramı cədvəl  -də təsvir edilmişdir. İstifadə edilən peyvəndlərin siyahısı cədvəl  -də təqdim olunur.
  • Effektivliyin və vaksinasiya ilə əhatənin kontrol edilməsi məqsədilə, keçirilmiş vaksinasiyalar haqda məlumat pasiyentin qeydiyyat sənədlərinə daxil edilir.

Qüvvətləndirici (eng.booster) vaksinasiyalara ehtiyac

• Bundan sonra böyüklər üçün ilk tetanus buster peyvəndi 25 yaşında agdt kombinə olunmuş peyvəndi şəklində tətbiq ediləcəkdir.
• dT busterinin 20-illik intervallarla aparılması tələb olunur (45 və 65 yaşlarında buster doza). Finlandiyada bu strategiya 2018-ci ilin martından dəyişikliyə uğramışdır (əvvəlki interval 10 il idi). 65 yaşdan yuxarı şəxslərdə, buster dozaların 10-illik intervallarla vurulması tələb olunur. Qeyd olunmalıdır ki, Finlandiyada buster vaksinasiyaların daha az sayda istifadə edilməsi 65 yaşdan aşağı şəxslərin uşaqlıq dövrü vaksinasiyalarını almış olduğu hallar üçün nəzərdə tutulmuşdur.
• İPV (poliomielit) busteri yalnız xüsusi hallarda tələb olunur (poliomielit virusunun indiyədək rast gəlindiyi ölkələrə yola düşən səyahətçilər üçün nəzərdən keçirilməli).

Milli immunizasiya proqramında suçiçəyi (varicella) peyvəndi

• Finlandiyanın milli immunizasiya proqramına 1 sentyabr 2017-ci il tarixindən etibarən daxil edilmişdir. Peyvənd 2006-cı il və daha sonra doğulmuş və suçiçəyi keçirməmiş bütün uşaqlar üçün təklif edilir.
  • Pasiyentin daha əvvəl suçiçəyi keçirməsi ilə bağlı anamnestik məlumatlar yetərlidir. Bunun qan testləri vasitəsilə təyin edilməsi tələb olunmur.
• ."?>
  • Keçid dövrü ilə bağlı xüsusi klinik tövsiyələr mövcuddur.
    • 1,5 və 11 yaş arasında olan uşaqlar ilk ilin ərzində vaksinasiya edilir.
    • Proqramın başlanğıcında 5 yaşında və ya daha kiçik uşaqlar 6 yaşa çatdıqda buster doza alır.
    • Proqramın başlanğıcında 6 və 11 yaşlar arasında olan uşaqlar 12 yaşda buster doza alır.
  • • Suçiçəyi peyvəndi diri zəiflədilmiş viruslardan təşkil olunub.
    • Peyvənd 2006-cı il və ya daha sonra doğulan və suçiçəyi keçirməmiş bütün uşaqlar üçün təklif edilir. İmmunizasiya aktivliyi təyin edildikdən sonra, 1,5 yaşında uşaqlara vaksinasiya aparılır və 6 yaşda buster doza vurulur. 1,5 və 11 yaş arasında olan uşaqların vaksinasiyası üçün keçid dövrü ilə bağlı xüsusi klinik tövsiyələr mövcuddur."?>
      • Əks göstərişlər
        • Ağır immunçatışmazlıqları
        • Hamiləlik
          • Vaksinasiyadan sonra 1 ay müddətində hamiləliyin baş verməsi önlənməli
        • Neomisinin anafilaksiyaya səbəb olduğu qeydə alınmışdır
      • o cümlədən, hər hansı suçiçəyi peyvəndi və ya onun əlavə/farmasevtik köməkçi maddəsinə qarşı hiperhəssaslıq, ağır immunçatışmazlıqları, qızdırmanın 38,5°C-dən yuxarı olması ilə hər hansı xəstəlik və hamiləlik daxildir. Əlavə olaraq, vaksinasiyadan sonra bir ay müddətində hamiləliyin baş verməsi önlənməlidir. Peyvənd, milli immunizasiya proqramından kənar, 12 yaşında və ya bundan böyük olub, suçiçəyi keçirməmiş şəxslər üçün də tövsiyə edilir. Peyvəndin iki dozası ən azından 3 aylıq intervalla vurulur. Bu qrupda vaksinasiya birbaşa şəxsin özü tərəfindən ödənilir. Milli proqram xaricində vaksinasiya aşağıdakı hallarda xüsusilə tövsiyə edilir: suçiçəyi nəticəsində ağırlaşmalar riski yüksək olan pasiyentlərİmmunçatışmazlıqlı şəxslər və orqan transplantasiyası resipiyentləriMəs., sitotoksik kimyəvi terapiya alan pasiyentlərin vaksinasiyası, pasiyentdə immunçatışmazlığının mümkün qədər minimal səviyyəsində planlaşdırılmalıdır. Orqan köçürülməsi aparılacaq pasiyentlərdə vaksinasiya transplantasiyadan əvvəl aparılmalıdır.risk altında olan yuxarıda qeyd olunan pasiyentlərlə yaxın kontaktda olan sağlam şəxslərsəhiyyə sistemi, uşaq müəssisələri və məktəblərdə işləyən və indiyədək xəstəliyi keçirməmiş reproduktiv yaşda  olan qadınlar."?>

      Milli immunizasiya proqramında xüsusi qruplar üçün vaksinasiyalar

      BCG peyvəndi

      • BCG vaksinasiyası aşağıdakı hallarda tövsiyə edilir
        • uşağın anası, atası, bacısı və ya qardaşı, yaxud uşağın birgə yaşadığı digər şəxsin anamnezində vərəm diaqnozunun qeyd olunması
        • uşağın özü və ya uşağın anası, atası, bacısı və ya qardaşı, yaxud uşağın birgə yaşadığı digər şəxs vərəmin yayılma dərəcəsi yüksək olan ölkədə (rastgəlmə tezliyi ən azından 50/100 000/il) doğulmuşdur
        • uşaq bir ilin ərzində, vərəmin yayılma dərəcəsi yüksək olan (rastgəlmə tezliyi ən azından 50/100 000/il) ölkədə bir aydan uzun müddət səfərdə olacaq.
      • Nadir hallarda, adətən həkimin verdiyi qərar əsasında, hətta yuxarıda adı çəkilən risk qruplarından hər hansı birinə aid olmayan uşağa BCG vaksinasiyası aparılmasına ehtiyac görülə bilər.
      • Doğum evində icma səhiyyəsi tibb bacısı hamiləlik kontrol qəbulu müddətində hamilə qadınla söhbət edərək, doğuşdan öncə BCG vaksinasiyasına ehtiyac olub-olmadığını dəyərləndirəcək. Həmçinin doğum evində yenidoğulmuş körpənin vaksinasiyasına ehtiyacın olması da dəyərləndirilə bilər.
      • Peyvəndin bir dozası dəriiçi inyeksiya şəkində sol yuxarı çiyin nahiyəsinə vurulur.
      • Adətən yenidoğulmuş körpələr vaksinasiya olunur, lakin peyvənd 7 yaşa qədər olan uşaqlara aparıla bilər.
      • 6 aydan yuxarı uşaqları vaksinasiya edən zaman, vaksinasiyadan öncə Mantu tuberkulin sınağı vasitəsilə uşaqda aktiv vərəmin olmadığı və BCG ilə vaksinasiyanın keçirilməməsi barədə əminlik yaradılmalıdır. Gizli vərəmin istisna edilməsi və vərəmin diaqnostikası üçün  həmçinin immunoloji metodlar, IGRA testləri (immunoqlobulin qammanın azad olması testi) adlandırılan müayinələr istifadə edilə bilər.
      Göy öskürək peyvəndi Yeni Fin Yoluxucu Xəstəliklər Aktına (1227/2016) müvafiq olaraq, sosial xidmət və ya səhiyyə xidmətində işləyənlər 1 mart 2018-ci il tarixindən etibarən, 12 aylıqdan kiçik uşaqları müalicə edən və ya onlara qulluq göstərdikləri halda, göy öskürək əleyhinə qorunmalıdırlar. Xəstəxananın körpələrlə işləyən heyətiDoğum evləri və uşaq klinikalarının heyətiUşaq pasiyentlərdən nümunələr götürən laboratoriya heyəti Bu məqsədlə milli immunizasiya proqramında olan aGDT peyvəndi istifadə edilə bilər. Finlandiyada istifadə edilən peyvəndin tərkibinə difteriya, tetanus və göy öskürək toksoidləri, həmçinin göy öskürək səthi strukturları daxildir; tərkibində diri patogenlər yoxdur. Köməkçi maddə - alüminium. Peyvəndin tərkibində qoruyucu maddələr yoxdur. İmmunosupressiv preparatlar (məs., qlükokortikoidlər, bioloji preparatlar) qəbul edən pasiyentlər üçün də  istifadə edilə bilər."?>

      Hepatit B-yə qarşı peyvənd

      • Hepatit B peyvəndi milli immunizasiya proqramının bir hissəsi olaraq, aşağıda sadalanan hədəf qruplarına ödənişsiz aparılır.
        • HBsAg daşıyıcılarının (həm analar, həm atalar) yenidoğulmuş körpələrinə 0, 1, 2 və 12 aylığında. Ana daşıyıcı olduqda, həmçinin vaksinasiyadan öncə bir doza (125 BV) HB immunoqlobulini tətbiq edilməlidir.
        • B hepatitinin geniş yayıldığı ölkələrdə doğulan valideynlərin Finlandiyada dünyaya gələn uşaqları
        • C hepatitinə malik anaların yenidoğulmuş körpələri
        • 5 yaşdan kiçik uşaqlar, uşaq müəssisəsində B hepatiti ilə infeksiyalaşmış bir uşağın daxil olduğu qrupun üzvü olduqları halda
        • Kəskin HBV infeksiyasına malik və ya HBsAg daşıyıcılığı məlum olanlarla eyni evdə yaşayan insanlar
        • Kəskin HBV infeksiyası olan və HBsAg daşıyıcısı statusu təyin edilmiş insanların cinsi partnyorları
        • Kişilərlə cinsi əlaqədə olan kişilər
        • Mütəmadi əvəzedici terapiyanın aparıldığı hemofiliklər
        • Venadaxili narkotik preparatlar istifadəçiləri, bu insanların cinsi partnyorları və onlarla eyni evdə yaşayanlar. Ən önəmlisi, valideynlərdən hər hansı biri venadaxili narkotik vasitə istifadəçisi olduqda, yenidoğulmuş uşaqların vaksinasiyasıdır.
        • Professional fahişələr
        • İnyeksion iynənin batması və ya qanla digər kontakt ilə əlaqədar təhlükədə olub, risklərin qiymətləndirilməsi əsasında qorumanın zəruri hesab edildiyi hallarda
        • Stajor olaraq çalışdıqları zaman HBV-infeksiyası ilə yoluxma riski olan tələbələr
      • 0, 1 və 6-cı aylarda tətbiq edilir, yenidoğulmuş körpələrə 0, 1, 2 və 12 aylarında aparılır. Xüsusilə yenidoğulmuşlarda, bütövlükdə hepatit B vaksinasiyası sxeminin tamamlanmasından əmin olunmalıdır, belə ki, 90%-ə qədər hallarda kiçik yaşlı uşaqların yoluxması həyat boyu davam edən infeksiyaya gətirir.

      Hepatit A-ya qarşı peyvənd

      • Hepatit A peyvəndi milli proqramın bir hissəsi olaraq, aşağıda sadalanan hədəf qruplarına ödənişsiz qaydada həyata keçirilir.
        • Venadaxili narkotik preparatların istifadəçiləri, bu insanların cinsi partnyorları və onlarla eyni evdə yaşayanlar
        • Plazma-əsaslı preparatlar qəbul edən hemofiliklər
      • Müasir məlumatlara əsaslanaraq, peyvəndin iki dozası A hepatitinə qarşı həyat boyu davam edən qoruma təmin edir. Birinci doza vurulan zaman peyvənd olunan ən azı 12 aylığında olmalıdır. İkinci doza birincidən 6–12 ay sonra vurulur.

      İnsan papilloma virusuna qarşı peyvənd (İPV)

      • Peyvənd insan papilloma virusunun səthi zülallarından təşkil olunub. Tərkibində virusun daxili strukturları yoxdur. Həmçinin preparatlara alüminium-əsaslı köməkçi maddələr daxildir.
      • Peyvənd, daha çox hallarda xərçəngin yaranmasında gətirən İPV infeksiyalarının qarşısını alır. Dərman bazarında, tip 2 4 və ya 9 İPV tərkibli bir sıra məhsullar mövcuddur.
      • Milli immunizasiya proqramı ilə müəyyən olunmuş yaşda, yəni 11-12 yaşlarında vaksinasiya olunan qızlar üçün, təxminən 6 ay intervalı ilə iki dozanın vurulması yetərli olur. Vaksinasiyanın başlanğıcı və ya tamamlanması bundan gec olarsa, preparatdan asılı olaraq, 14 və ya 15 yaşdan etibarən 3 doza tələb olunur.
      • Misal olaraq, Avstraliya və Amerika Birləşmiş Ştatlarının milli immunizasiya proqramına peyvənd eyni zamanda oğlanlar üçün daxil edilib. Tədqiqatlardan əldə edilən məlumatların artması ilə, bu Finlandiyada da nəzərdən keçirilə bilər.
      • İPV infeksiyasını profilaktika edən və beləliklə uşaqlıq boynu xərçənginin qarşısını alan 2 peyvənd mövcuddur. Preparatlardan biri eyni zamanda kondilomata yaranmasının qarşısını alır."?> 3 doza, tərcihən cinsi həyata başlama yaşından əvvəl vurulur. Vaksinasiyanın aparılması üçün ən geniş istifadə olunan yaş intervalı təxminən 11–13 yaşlarında, 0, 1–2 və 6 aylarında; buster vaksinasiyaya ehtiyac olub-olmaması ilə bağlı sübutlar yoxdur. Peyvənd əsasən qızlara vurulmuşdur, lakin hazırda onun oğlanlar üçün də faydalı olması ilə bağlı məlumatlar toplanmışdır. Finlandiyada, İPV vaksinasiyası 2013-cü ildə 11–12 yaşlarında olan qizlarda istifadə üçün milli immunizasiya proqramına daxil edilmişdir (ilkin fazada, "geri qalmamaq" məqsədilə, həmçinin 13–15 yaşlarda olan qızlar üçün də)."?>

      Qripə qarşı peyvənd

      • Qrip vaksinasiyası üzrə milli tövsiyələr hər il yenidən nəzərdən keçirilir. 2016–17 sezonu üçün, mövsümi qripə qarşı ödənişsiz vaksinasiya, qrip nəticəsində sağlamlığı üçün ciddi risk yarana biləcək və ya vaksinasiyadan əhəmiyyətli dərəcəli fayda qazanacaq insanlar üçün tövsiyə edilir (bütün yaş qrupları üçün eyni inyeksion inaktivləşdirilmiş peyvənd; 2 yaşdan etibarən nazal sprey şəklində peyvənddən də  istifadə mümkündür).
        • Səhiyyə xidməti, sosial xidmətlər və farmasevtik xidmət müəssisələrində insanlarla birbaşa kontaktda işləyən mütəxəssislər 
        • Hamilə qadınlar
        • 65 yaşdan yuxarı bütün insanlar
        • 6-35 aylığında olan bütün uşaqlar
        • Birincili xəstəliyi və qəbul etdikləri müalicə ilə əlaqədar risk qruplarına daxil olan pasiyentlər
        • Ağır dərəcəli qripə qarşı həssas insanlar ilə yaxın kontaktda olanlar; xüsusilə yenidoğulmuş körpələr və ya yaşlılar və ya immun sistemi zəif şəxslərlə yaxın kontaktda olanlar
        • Hərbi xidmətə qəbul olunan şəxslər
      • Peyvəndin effektivliyi fəsildən fəsilə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. Qrip vaksinasiyası, demək olar ki, 70% hallarda seroloji təsdiqlənmiş və təxminən 25% hallarda kliniki diaqnostika olunan qrip infeksiyalarının qarşısını ala bilir. Vaksinasiya yaşlı insanlar arasında hospitalizasiya tezliyini aşağı salır.

      Gənə ensefaliti peyvəndi

      • Endemik ərazilərdə, gənə ensefaliti peyvəndi ümumi immunizasiya proqramına əlavə oluna bilər.
      • Gənə ensefalitinə qarşı əsas qoruma, 3 ə.d. inyeksiyanı əhatə edir ki, bunlar 0, 1-3 və 10-15-ci aylar (Encepur^®) və ya 0, 1–3 və 6–15-ci aylarda (TicoVac^®) aparılır.
      • İnsanın GE virusu ilə kontaktı ehtimalı davam edirsə, ilk buster dozanın 3 ildən sonra və növbəti busterlərin 10 ildə bir tətbiq edilməsi tövsiyə olunur. 50 yaşdan yuxarı şəxslərdə busterlər, preparatdan asılı olaraq, hər 3 və ya 5 ildən bir tövsiyə edilir.

      Suçiçəyinə (varicella) qarşı peyvənd

      • Suçiçəyi peyvəndi (yuxarıda bax) risk altında olan pasiyentlərlə, yəni immunçatışmazlığı olan şəxslər və ya orqan köçürülmüş pasiyentlərlə sıx kontaktda olan sağlam şəxslər üçün tövsiyə edilir, belə ki, çox zaman immunçatışmazlıqlı pasiyentlərin özlərinin vaksinasiyası mümkün olmur.
        • Orqan köçürülməsi hallarında, vaksinasiya transplantasiyadan öncə aparılmalıdır.

      Pasiyentlərin qorunması məqsədilə heyətin vaksinasiyaları

      Pnevmokok peyvəndi Finlandiyada milli immunizasiya proqramının bir hissəsi olaraq 1 iyun 2010-cu il tarixindən sonra doğulan bütün uşaqlar üçün təklif edilir risk qruplarına daxil olan 5 yaşdan kiçik uşaqlar kök hüceyrə transplantasiyası resipiyentləri."?> 
      • İnfeksion nəzarətə dair qanunvericilik ilə sosial xidmətlər və səhiyyə xidmətində spesifik şərtlərdə işləyən heyətin müəyyən xəstəliklərə qarşı vaksinasiyası və ya təbii qazanılmış immunitetə malik olması tələb edilə bilər. Yerli qanunvericilikdə bu cür tələblərin olmasına dair məlumat əldə edin.
      • Finlandiya qanunvericiliyində bu yaxınlarda dəyişikliklər aparılmış və 2018-ci ilin mart ayından bütün heyət üzvləri və tələbələrə aid edilmişdir. Aşağıdakı xəstəliklər/peyvəndlər təlimatlara daxil edilmişdir:
        • Qızılca və suçiçəyi (keçirilmiş xəstəlik və ya vaksinasiya)
        • Qrip (vaksinasiya)
        • Göy öskürək (vaksinasiya)
      • Fin sistemində tələblər, yoluxucu xəstəliklərin ağır nəticələrinə həssas olan pasiyentlərə (xəstəlik və ya onun müalicəsi ilə əlaqədar olaraq immun cavabı əhəmiyyətli dərəcədə zəifləmiş pasiyentlər, hamilə qadınlar,  <1 və ya >65 yaşlı insanlar) xidmət göstərən şəxslərə tətbiq edilir. Göy öskürəklə bağlı tələblər 12 aylığından kiçik körpələrə davamlı xidmət göstərən hər kəsə aid edilir.
      • Vaksinasiyalar üçün bəzi əks göstərişlər tətbiq edilə bilər, məsələn, heyət üzvü və ya tələbənin hamilə və ya hər hansı səbəbdən immunosupressiv vəziyyətdə olması.

Peyvəndlərin milli immunizasiya proqramı xaricində istifadəsi

Pnevmokoka qarşı Konqyuqə olunmuş peyvənd (PCV)

• Təmizlənmiş antigenlərdən təşkil olunub.
• Birinci seçim pnevmokok peyvəndi; eyni zamanda qeyri-invaziv xəstəliklərə qarşı qoruyucu effektin olmasına dair sübutlar var. Revaksinasiya tələb olunmur.
• Dozaların sayı və sxem vaksinasiyanın başlandığı yaşdan asılıdır. Pnevmokok infeksiyası və ya onun ağırlaşması riski xüsusilə yüksək olan 5 yaşdan yuxarı uşaqlar və böyüklər üçün tövsiyə edilir."?>
• Yaşları, yaşama şəraiti, xəstəlikləri və qəbul etdikləri dərman preparatları ilə əlaqədar olaraq, ağır pnevmokok infeksiyası və ya onun ağırlaşmalarının baş verməsi riski altında olan 5 yaşdan böyük uşaqlar və böyüklər üçün. Bunlara aiddir, məsələn
  • ürək çatışmazlığı
  • xroniki ağciyər xəstəliyi (XOAX,emfizema, lakin bronxial astma yox)
  • 1-ci tip şəkərli diabet
  • qaraciyər çatışmazlığı
  • böyrək çatışmazlığı
  • alkoqolizm
  • ixtisaslaşmış müalicə müəssisəsində uzun müddət ərzində qalma
  • yaşın 65 və bundan yuxarı olması
  • sümük iliyi və ya orqan transplantasiyası keçirmiş şəxslər
  • immunçatışmazlığı olan şəxslər
  • sistem qlükokortikoid və ya digər immunosupressiv preparatla davamlı terapiya.

Pnevmokokka qarşı polisaxarid peyvəndi

• Təmizlənmiş antigenlərdən təşkil olunub (23 səthi polisaxarid).
• Risk qruplarına daxil olan 5 yaşdan yuxarı uşaqlar və böyüklərə, fərdi qaydada qərar qəbulu əsasında tətbiq edilir. ürək çatışmazlığı xroniki ağciyər xəstəliyi (XOAX, emfizema, lakin bronxial astma yox) 1-ci tip şəkərli diabet qaraciyər çatışmazlığı böyrək çatışmazlığı ixtisasaşmış müalicə müəssisəsində uzun müddət ərzində qalma 65 yaş və ya yuxarı sümük iliyi və ya orqan transplantasiyası resipiyentləri davamlı sistem qlükokortikoid terapiyası və ya digər immunosupressiv dərman preparatları. "?>
• Bir peyvənd dozası yetərli olur. Revaksinasiyalar tələb edilmir. Şəxs daha öncə pnevmokok konyuqəolunmuş peyvəndi almışsa, vaksinasiyalar arasında minimum 8 həftəlik və tərcihən 12-aylıq interval olmalıdır.
• Vaksinasiya 2 yaşdan kiçik uşaqlara, bu yaş qrupunda peyvəndin immunogenliyinin qeyri-qənaətbəxş olması ilə əlaqədar tətbiq olunmur.
  • Yalnız invaziv pnevmokok xəstəliklərinə qarşı qoruyucu effekt nümayiş etdirilmişdir.
• Peyvənd qrip peyvəndi ilə eyni vaxtda, lakin müxtəlif sahələrə vurula bilər."?> 

Hib-ə qarşı peyvənd

• Daşıyıcı-zülal ilə konyuqasiya olunmuş təmizlənmiş antigendən (polisaxarid) təşkil olunub .
• Tələb olunan dozaların sayı və vaksinasiya sxemi vaksinasiyanın hansı yaşda başlanılmasından asılıdır.
• Splenektomiya keçirmiş pasiyentlər üçün tövsiyə edilir

Hepatit Aya qarşı peyvənd

• Vaksin bütöv inaktivləşdirilmiş viruslar və ya virosomlardan təşkil olunub.
• Həyat boyu davam edən qorumanın əldə edilməsi üçün 6-12 ay intervalı ilə iki dozanın tətbiq edilməsi tələb olunur.
• Hepatit A riski orta və ya yüksək dərəcədə olan ərazilərə səfər edənlər üçün 
• Hepatit A infeksiyasının aşırı dərəcədə ağır nəticələrə gətirə biləcəyi insanlar üçün (xroniki hepatitli pasiyentlər, hepatit C və ya B daşıyıcıları)

Hepatit B-yə qarşı peyvənd

• Peyvənd, virusun səthi strukturlarından təşkil olunub ki, bunlar, misal olaraq, çörəkçi mayasında sintez edilir.
• Həyat boyu davam edən qorumanın əldə edilməsi üçün 0, 1 və 6 ay sxemi ilə 3 dozanın tətbiq edilməsi tələb olunur.
• Hepatit B virusunun törətdiyi hepatitə görə, misal olaraq, avtomobil qəzası və stomatoloji xidmətlə əlaqədar, mötədil dərəcəli riskə malik ölkələrdə uzun müddət qalan səyahətçilər üçün. Bu qrup üçün, həm A, həm də B hepatitlərinə qarşı qorumanın təmin edilməsi məqsədilə adətən A+B peyvəndi tətbiq olunur.
• Həmçinin bu peyvənd səhiyyə işçiləri və qanla kontaktın mümkün olduğu xilasedici peşələrində çalışanlar üçün də geniş istifadə edilir.

Yapon ensefalitinə qarşı peyvənd

• İnaktivləşdirilmiş viruslardan təşkil olunub.
• Əsas immunizasiya 28 gün intervalı ilə vurulan 2 doza vasitəsilə əldə edilir; 18-65 yaşlı şəxslərə 7 gün intervalı ilə sürətləndirilmiş sxem də tətbiq oluna bilər.
• İlk buster əsas seriyadan 12-24 ay sonra, ikinci 6-10 il sonra həyata keçirilir.
• Xəstəliyin endemik və epidemik ərazilərinə səyahət edənlər üçün (Hindistandan şərqdə Cənub-Şərqi Asiya ölkələri), xüsusən səyahətə kənd regionlarına səfərlər və ya təbiət qoynunda uzun müddət keçirilməsi daxil olduğu hallarda.
• Peyvənd, Tayland və Koreya kimi ölkələrin milli proqramının bir hissəsidir.

Sarı qızdırmaya qarşı peyvənd

• Diri zəiflədilmiş viruslardan təşkil olunub (immun sistemi zəif şəxslərə tətbiq edilməməlidir).
• Bir yaşdan yuxarı şəxslərə tətbiq edilə bilər; epidemiya müddətində 9 aylığından etibarən. Bir doza onilliklər ərzində qoruma təmin edir. Beynəlxalq yerdəyişmələr zamanı hər 10 ildən bir buster vaksinasiyasının aparılması tələbi 2016-cı il iyulundan qüvvədən düşmüşdür, lakin bu təlimata hazırda bütün ölkələrdə riayət edilmir. Keçid dövrü ərzində ölkə üçün spesifik tələblərin dəqiqləşdirilməsi vacibdir.
• Ekvatorial Afrika, Mərkəzi və Cənubi Amerikaya səyahət edənlər üçün
• Beynəlxalq Tibbi-Sanitar Qaydalara müvafiq olaraq, endemik ərazilərdə yerləşən ölkələrin sərhədlərindən keçilən zaman, vaksinasiya sertifikatı tələb edilə bilər.

Gənə ensefalitinə qarşı peyvənd

• İnaktivləşdirilmiş viruslardan təşkil olunub.
• Gənələrlə kontakt ehtimalı yüksək hesab edildiyi halda, endemik ərazilərə səyahət edən insanlar üçün (Şimali, Mərkəzi və Şərqi Avropa; Rusiya).
  • ​Fin milli proqramının bir hissəsi olaraq, Aland Adaları, yaxud Paraynen və ya Simo munisipalitetlərində yaşayan insanlar üçün 3 yaşdan etibarən tətbiq edilir.

Qarın yatalağına qarşı peyvənd 

• Qarın yatalağı oral peyvəndi diri zəiflədilmiş bakteriyalardan, polisaxarid peyvəndi isə təmizlənmiş antigenlərdən təşkil olunub.
• 2 yaşdan etibarən bir ə.d. inyeksiya şəklində, yaxud 5 yaşdan yuxarı olanlar üçün ümumilikdə 3 kapsul olmaqla, hər 2 gündən bir qəbul edilən peroral kapsullar şəklində tətbiq edilir (təxminən 3 il ərzində qoruma).
• Qida gigiyenası qeyri-qənaətbəxş olduğu halda, еndemik və ya epidemik ərazilərə və ya krizis/fövqəladə hadisə ərazilərinə səyahət edən insanlar üçün.

Vəbaya qarşı peyvənd

• İnaktivləşdirilmiş bakteriyalardan təşkil olunub.
• 6 yaşdan etibarən 2-6 həftə intervalı ilə 2 oral doza şəklində tətbiq edilir (təxminən 2 il ərzində qoruma).
• Qida gigiyenası qeyri-qənaətbəxş olduğu halda, endemik və epidemik ərazilərə və ya krizis/fövqəladə hadisə ərazilərinə səyahət edən insanlar üçün.
• Qoruma effekti 50%-ə yaxındır.

Meninqokokka qarşı peyvənd (polisaxarid)

• Təmizlənmiş antigenlərdən ibarətdir (A, C və ya A, C, W, Y seroqrupları).
• Meninqokok infeksiyası üzrə endemik və epidemik ərazilərə səyahət edən insanlar üçün meninqokok konyuqə olunmuş peyvəndinə ikincili alternativ kimi
• Splenektomiya keçirmiş pasiyentlər üçün

Meninqokokka qarşı konyuqə olunmuş peyvənd

• 3 preparat mövcuddur, bunlardan birinin tərkibində daşıyıcı-zülal ilə konyuqasiya olunmuş yalnız meninqokok C seroqrupunun təmizlənmiş antigenləridir, digər ikisi A, C, W və Y seroqruplarının antigenlərindən təşkil olunub.
  • Men C: 2-11 aylıq körpələr üçün 2 doza ən azı 2 ay intervalı ilə; 12 aylıqdan böyük uşaqlar, yeniyetmələr və böyüklər üçün bir doza kifayət edir. Buster vaksinasiyaya ehtiyac olması ilə bağlı hazırda yetəri qədər məlumat yoxdur.
  • Men A,C,W,Y peyvəndi preparatdan asılı olaraq 1 və ya 2 yaşdan etibarən tətbiq edilə bilər. Qorumanın təmin edilməsi üçün bir doza yetərlidir. Buster vaksinasiyaya ehtiyac olması ilə bağlı hazırda məlumat yoxdur.
• Meninqokok infeksiyasına görə endemik və epidemik ərazilərə səyahət edən insanlar üçün
• Splenektomiya keçirmiş pasiyentlər üçün

Quduzluğa qarşı peyvənd

• İnaktivləşdirilmiş viruslardan təşkil olunub.
• Profilaktik məqsədlə 3 doza 0, 7 və 21 yaxud 28-ci günlərdə tətbiq edilir.
• Endemik ərazilərdə vəhşi heyvanlarla işləyən, və ya inkişaf etməkdə olan ölkələrdə uzun müddət işləyən insanlar üçün.
• Yoluxmuş heyvan dişləməsindən sonra müalicənin bir hissəsi olaraq. Dozaların miqdarı və tətbiq edilməsinin vaxtı əvvəlki immunizasiya statusu, dişləmə sahəsinin miqyası və lokalizasiyası və potensial olaraq, eyni zamanda immunoqlobulin yeridilməsindən asılıdır. Peyvənd adətən dişləmədən sonra 0, 3, 7, 14 və 28-ci günlər vurulur.

Suçiçəyinə qarşı (Herpes varicella-zoster) peyvənd 

Diri zəiflədilmiş viruslardan təşkil olunub. Suçiçəyi nəticəsində ağırlaşmalar riski yüksək olan pasiyentlər. Risk qruplarına leykemiya və ya xərçəng ilə olan uşaqlar, orqan transplantasiyası resipiyentləri, sistem qlükokortikoidlər qəbul edən uşaqlar, və ağır xroniki xəstəlikləri olan uşaqlar aiddir. Misal olaraq, sitotoksik kimyəvi terapiyada olan pasiyentləri vaksinasiya edərkən, vaksinasiya pasiyentdə immunçatışmazlığının mümkün olduğu qədər minimal dövründə planlaşdırılmalıdır. Orqan transplantasiyasının aparıldığı pasiyentlər üçün vaksinasiya transplantasiyadan əvvəl aparılmalıdır. Yuxarıda qeyd olunan risk altında olan pasiyentlərin sağlam yaxın kontaktları, o cümlədən, immunosupressiya vəziyyətində olan uşaqları müalicə edən səhiyyə personalı və yüksək-riskli uşaqların ailə üzvləri, suçiçəyini keçirmədikləri hallarda Sağlam 1 aylıq və bundan böyük uşaqlar, suçiçəyi keçirmədikləri halda. Şəxs 13 yaşa çatanadək suçiçəyi keçirmədiyi halda vaksinasiya xüsusilə məqsədəuyğundur. Misal olaraq, hamilə qadınlarda suçiçəyi xüsusilə narahatlıq doğuran infeksiyadır. Finlandiyada vaksinasiya əməyin gigiyenası xidmətinin bir hissəsi kimi reproduktiv yaşda olan və səhiyyə sistemi, uşaq müəssisələri və məktəblərdə işləyən və o vaxtadək xəstəliyi keçirməmiş qadınlar üçün tövsiyə edilir. Bu xüsusilə hamiləlik dövründə suçiçəyi infeksiyalarının qarşısını alır. Xüsusi olaraq, risk qrupları, 13 yaşdan yuxarı yeniyetmələr və ya böyüklərin vaksinasiyası aparıldıqda, peyvəndin iki dozası üç aylıq intervalla vurulmalıdır. "?>

Zoster peyvəndi

• Zoster peyvəndi diri zəiflədilmiş viruslardan təşkil olunub.
• Kəmərləyici dəmrovun və xüsusilə onuna əlaqədar uzanmış gedişli ağrı sindromunun (postherpetik nevralgiya) profilaktikası üçün göstərişdir.
• 50 yaşdan başlayaraq, tək əzələdaxii doza şəklində
• 2017-ci ilin sonlarından etibarən, digər, inaktivləşdirilmiş peyvəndin dərman bazarına daxil olacağı gözlənilir və bununla zoster peyvəndlərinin əldə edilməsinin asanlaşacağı güman olunur.

Vaksinasiya texnikaları

• D.a. (dərialtı)
  • Budun yaxud yuxarı çiyin nahiyəsinin xarici səthi
• Ə.d. (əzələdaxili)
  • Bud əzələsi və ya deltayabənzər əzələ
  • 25–40 mm-lik iynədən istifadə edin
• D.i. (dəriiçi; BCG)
  • Sol yuxarı çiyin nahiyəsinə (BCG)
  • Uğurlu vaksinasiyadan sonra solğun papula yaranmalıdır.
• P.o. (oral)
• Nazal sprey
  • Peyvənd maddəsi hər iki burun dəliyinə sıxılır (diri zəiflədilmiş qrip virusu).

Ümumi istifadədə olan peyvəndlər

• Müxtəlif ölkələrin milli proqramlarında istifadə edilən peyvləndlərin immunizasiya əhatəsi ilə bağlı məlumatlar ÜST tərəfindən təqdim edilir  .

Əlavə təsirlər

• Vaksinasiyaların yalnız kiçik bir hissəsi əlavə reaksiyaların yaranmasına səbəb ola bilir ki, bunların əksəriyyəti yüngül dərəcəli və öz-özünə aradan qalxan yerli reaksiyalardır. Demək olar ki, təcili tədbirlərin tələb olunduğu yeganə vəziyyət anafilaktik reaksiyadır.

Yerli reaksiyalar

• Eritema, şişkinlik, ağrı, vaksinasiya sahəsində istilik tez-tez rast gəlinir.
• Müalicə: vaksinasiya nahiyəsinin immobilizasiyası, soyuq kompres
• Simptomatik dərman preparatları (ağrıkəsicilər, antihistaminlər)
• Peyvəndə alınan immunoloji cavabı zəiflədə bilməsi ilə əlaqədar, analgetik və ya antipiretik preparatın rutin profilaktik təyini tövsiyə edilmir.

Generalizə olunmuş reaksiyalar

• Qızdırma, qaşınan səpgi, əsəbilik
  • Simptomatik müalicə
• Anafilaktik reaksiya
  1. Adrenalin (adrenaline) 1:1 000 ə.d. 0.1 ml/10 kq (böyük üçün 0,5 ml ə.d.)
  2. Müvafiq kontrol

Əlavə təsirlərin qarşısının alınması, kontrolu və təzminatların ödənilməsi

• Yumurtaya və ya peyvənd komponentlərinə qarşı allergiya barədə məlumat əldə edin.
• Əks göstərişlər haqda məlumat üçün aşağıda bax.
• Əlavə təsirləri dəqiq şəkildə qeydə alın.
• Ağır və tipik olmayan bir əlavə təsirə şübhə olduğu zaman səhiyyə orqanlarını məlumatlandırın. Müasir dövrümüzdə, peyvəndlərin mümkün əlavə təsirləri registr məlumatlarının məcmusu şəklində araşdırılır. Şübhəli əlavə təsirlərin ayrı-ayrı hadisələri barədə hesabatlar, artıq peyvəndlərlə bağlılığı təxmin edilən zərərli təsirlər barədə məlumatların əldə olunmasının ən önəmli vasitəsi sayılmır.
• Vaksinasiya ilə bağlı dövlət siyasətindən asılı olaraq, peyvəndlərin əlavə təsirləri ilə əlaqəli təzminat qaydaları ölkələr üzrə fərqlənir.

Əks göstərişlər

• Aşağıdakı vəziyyətlər vaksinasiya üçün əks göstəriş deyil:
  • vaksinasiyanın yönəldildiyi xəstəliyin anamnezdə qeyd olunması
  • infeksion xəstəliyin inkubasiya dövrü
  • yüngül infeksion xəstəlik (məs., rinit, orta otit və ya ishal)
  • antimikrob dərman preparatları
  • lokal qlükokortikoidlər və ya sistem qlükokortikoidlərin kiçik dozası
  • atopik xəstəliklər (atopik rinit, bronxial astma, dermatit)
  • dermatit, məhdud nahiyədə dəri infeksiyaları
  • ailə anamnezində qıcolmalar 
  • sabit nevroloji xəstəlik
  • Daun sindromu, inkişaf pozğunluğu nəticəsində əlillik
  • xroniki ürək, qaraciyər, ağciyər və ya böyrək xəstəliyi, revmatoid artrit və ya şəkərli diabet
  • yenidoğulmuşların sarılığı
  • vaxtından əvvəl doğulmuş körpə, körpənin yaşına görə kiçik olması
  • malnutrisiya
  • südlə əmizdirmə
  • ananın hamiləliyi  (hamilə qadının övladı vaksinasiya oluna bilər).

Vaksinasiya üçün həqiqi əks-göstərişlər

• Qızdırma ilə gedən infeksiya: bütün peyvəndlər
  • Pasiyentin vəziyyəti normallaşan kimi vaksinasiya həyata keçirilməlidir.
  • Vaksinasiya cari epidemiya ilə əlaqədar həyata keçirildiyi halda, qızdırma əks göstəriş sayılmır.
• İmmunçatışmazlığı
  • İnaktivləşdirilmiş mikroblar və onların təmizlənmiş antigenlərindən təşkil olunan peyvəndlərlə vaksinasiya təhlükəsizdir.
  • Diri zəiflədilmiş bakteriyalar və ya viruslardan təşkil olunan peyvəndlər, bir neçə istisnanın olması ilə, əks göstərişdirlər.
  • İİV-ə yoluxmuş pasiyentlər
    • QPM İİV-ə yoluxmuş simptomatik pasiyentlərə tətbiq oluna bilər
    • BCG vaksinasiyası İİV infeksiyalı heç bir pasiyentə aparılmamalıdır.
• Daha öncəki vaksinasiya nəticəsində ağır əlavə reaksiya: həmin peyvənd
  • Anafilaksiya, şok, ensefalit, ensefalopatiya, qıcolmalar
  • Febril qıcolmalar əks göstəriş deyil: vaksinasiyadan sonra antipiretiklərin istifadəsi təmin edilməli
• Müayinələr etapında olan qıcolma sindromu
  • Tərkibində göy öskürək antigeni olan peyevəndlərin ertələnməsi nəzərdən keçirilməlidir.
  • Müayinələrlə mərkəzi sinir sisteminin proqressivləşən xəstəliyi istisna edildikdən sonra, vaksinasiyalar davam etdirilir.
• Hamiləlik: vaksinasiyalar adətən tövsiyə edilmir, hamiləliyin xəstəliyə qarşı həssaslığı artırdığı (qrip), hamilə ananın vaksinasiyasının yenidoğulmuş üçün qoruma təmin edə bildiyi (qrip, tetanus , göy öskürək) və ya epidemioloji vəziyyətlə əlaqədar vaksinasiyanın zəruri olduğu (poliomielit, sarı qızdırma, göy öskürək, qrip) hallar istisna təşkil edir.
  • Təsadüfi QPM və ya suçiçəyi vaksinasiyası hamiləliyin sona çatdırılması üçün göstəriş deyil.
• Peyvəndin hər hansı tərkib elementinə qarşı allergiya
  • Yumurtaya qarşı ağır dərəcəli allergiya: yumurta tərkibli qida anafilaktik simptomlara səbəb olursa, mayalanmış yumurtalarda yetişdirilən peyvəndlər istifadə edilməməlidir (qrip və sarı qızdırma peyvəndləri).
  • Yumurtaya qarşı yüngül dərəcəli hiperhəssaslıq: mayalanmış yumurtalarda yetişdirilən peyvəndlərin tətbiq olunması zamanı allergik simptomlar mümkündür. Vaksinasiyanın faydaları və mümkün zərərləri hər bir hadisə üçün fərdi dəyərləndirilir.
  • Antimikrob dərman preparatlarına qarşı ağır dərəcəli hiperhəssaslıq (anamnezdə sistem simptomlar)
    • Neomisin (neomycin): quduzluq (preparatdan asılı olaraq) və suçiçəyi peyvəndləri. QPM peyvəndi barədə qərar allerqoloq tərəfindən qəbul edilir.

Əlaqəli resurslar

• Koxreyn icmalları
• Digər elmi sübutların məcmusu
• Ədəbiyyat