Bağırsaq helmintozu (bağırsaq qurdları)

EBM Klinik protokolları

16.02.2017 • Sonuncu dəyişiklik 14.11.2017

SakariJokiranta HeliSiikamäki AnuKantele

Yayılması

Bağırsaq helmintləri düyna üzrə geniş yayılmış parazitlər sayılır (ümumilikdə 3 milyard civarında daşıyıcı vardır).
Enterobioz (bizquyruq\sapvari infeksiya) uşaqlar arasında geniş yayılmış bir hal olsa da bu hala böyüklərdə də rast gəlmək mümkündür. Bizquyruq infeksiyasının artımı xüsusilə digər helmintozlara nisbətən az rast gəlindiyi sənaye ölkələrində müşahidə edilməkdədir.
Toksokara qurdları pişiklərdə və itlərdə rast gəlinən həlqəvari qurddur. Onlara həmçinin sənaye ölkələrində də rast gəlinir.
Torpaqdan keçən helmintozun qarışıq növlərinə (həlqəvari, qarmaqşəkilli, qamçıvari, Stronqiloidlər) əsasən isti iqlim qurşaqlarında rast gəlinir. İnsan askaridinə (Ascaris lumbricoides - dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ) əsasən cənub-qərbi Asiya və Çində rast gəlinir, digər torpaqdan keçən helminitlərə isə əsasən Afrika və Cənubi Amerikada təsadüf edilir.

Transmissiya (infeksiyanın ötürülməsi)

Balıq teniarinxoz infeksiyası - enli lentşəkilli qurd (lat. Diphyllobothrium latum) və anisakis (suşi qurdu) bişməmiş çiy balığın yeyilməsindən əmələ gəlir.
Donuz soliteri infeksiyası ((Taenia solium) - lentşəkilli qurdların bir növü) çiy donuz ətinin yeyilməsi nəticəsində yaranır.
Nəcislə kirlənmiş qidaların qəbulu, məsələn, zəif işlənmiş insan nəcisi ilə gübrələnmiş çiy tərəvəzlər insan askaridinin (Ascaris lumbricoides) və ya Toksokaroz toksokaranın (insanda qamçıvari qurd) ötürülməsi ilə nəticələnə bilər.
Toksokara infeksiyası heyvan nəcisində mövcud olur; insana xas infeksiyası adətən uşaqlarda geniş yayılmış olur.
Qarmaqşəkilli infeksiya və ya stronqiloides (Strongyloides stercoralis) endemik zonalarda ayaqyalın gəzdikdə sürfələrin ayaq dərisinə nüfuz etməsi nəticəsində insana yoluxa bilər.

Dünyada əhəmiyyəti

Mədə-bağırsaq simptomları ilə yanaşı protein-enerji çatışmazlığı üç ən geniş yayılmış helmint xəstəliklərinin, məsələn, insan askaridinin (Ascaris lumbricoides), tükbaş qurdun (Trichuris trichiura) və qarmaqşəkilli qurdun (Ancylostoma duodenale) səbəb olduğu ən əhəmiyyətli tibbi problemlərindən sayılır. Əlavə olaraq qeyd etmək lazımdır ki, insan askaridindən bağırsaq obstruksiyası və ya perforasiyası və yaxud öd yolları fəsadları səbəbi ilə il ərzində təqribən 75 000 ölüm halları baş verir.

Diaqnoz

Bağırsaq helmintozuna görə müayinə əsasən parazitlərin yumurtalarının və sürfələrinin və ya nəcisdə aktiv parazitlərin müəyyən edilməsindən ibarət olur (araşdırma: nəcisdə yumurta və parazit, O&P).
Stronqiloidiazdan və ya toksokariazdan (Toxocara) şübhələndikdə, qanda anticismlərin təyini analizi aparıla bilər.
Eozinofiliyaya bağırsaq helmintozunun bəzi hallarında, əsasən stronqiloidoz və toksokariaz, həmçinin həlqəvari və qarmaqşəkilli qurdların həyat dövürlərinin ağciyərə miqrasiyası fazasında rast gəlmək mümkündür. Əgər eozinofiliya zamanı altda yatan səbəbin bağırsaq helmintiasisi olduğundan şübhələnilərsə, nəcis hər zaman parasitlərə görə analiz edilir; ehtiyac duyulduqda serumda anti -helmint antiteli əlavə test olaraq müəyyən edilə bilər.

Profilaktika

Endemik ərazilərdə helmintiasisin profilaktikası məqsədilə aşağıda göstərilən tədbirlər həyata keçirilməlidir: ümumi gigiyenanı tənzimləmək, xüsus növ balıqların və yoxlanmamış ətin çiy şəkildə qəbulundan uzaq durmaq, nəm ərazilərdə bağlı ayaqqabılar geyinmək və insan nəcisindən gübrə kmi istifadə etməmək.

Bağırsaq helmintiasisi
Xəstəliklər və etioloji faktorlar	Ötürülmə yolları	Simptomlar	Diaqnostik nəticələr	Diaqnoz	Müalicə
¹⁾ Bəzi ölkələrdə yalnız xüsusi lisenziya altında satılır ²⁾ Mebendazol (100 mg tablet) bəzi ölkələrdə yalnız xüsusi lisenziya altında satılır ³⁾ İvermestin (3 mg tablet) bəzi ölkələrdə yalnız xüsusi lisenziya altında satılır
Enli lent qurd (lat. Diphyllobothrium latum, teniarinxoz ''kəpənək qurdu'')	Çiy şirin su balığı (treska, sıf, burbot)	Adətən simptomlar olmur, təsadüf hallarda qarın nahiyyəsində narahatçılıq, nadir hallarda pernisioz anemiya	Meqaloblastik anemiya, qanda B₁₂vitamininin aşağı miqdarı	Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Niklosamid və ya praziquantel¹⁾
Lentşəkilli qurdlar (Taenia solium, donuz soliteri və T. saginata öküz soliteri)	Nəcis-bağırsaq	Adətən simptomlar olmur, lakin T. solium infeksiyası yanaşı gedən simptomlarla müşahidə edilən sistiserkozisə səbəb olur (epilepsiya, digər MSS simptomları; Ekstra-bağırsaq helmintiasisinə nəzər yetirin)		Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Niklosamid və ya praziquantel¹⁾
Cırtdan teniarinxoz ''kəpənək qurdu'' (Hymenolepis nana, siçan teniarinxozu)		Adətən simptomsuz olur, lakin abdominal simptomlara səbəb ola bilər, xüsusilə autoinfeksiya (endogen) zamanı		Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Praziquantel¹⁾ və ya niklosamid¹⁾
İnsan askaridi (Ascaris lumbricoides, insan həlqəvari qurdu)	Nəcis-torpaq-bağırsaq	Adətən simptomlar olmur, lakin həlqəvari qurdların ağ ciyərə miqrasiyası fazasında qarın ağrılarına və ürəkbulanmaya və həmçinin tənəffüs yolları simptomlarına səbəb ola bilər	Ağciyərə miqrasiyası fazasında eozinofiliya	Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Mebendazol²⁾, albendazol¹⁾ və ya ivermestin³⁾
Enterobioz (Enterobius vermicularis, sapvari qurd)	Perianal-dəri-ağız	Uşaqlarda perianal nahiyyədə qaşınma, yuxu pozğunluğu; böyüklərdə adətə demək olar ki, simptomlara təsadüf edilmir		Perianal nahiyyədən götürülmüş nümunənin mikroskopik analizi zamanı qaraciyərdə qurdun və ya yumurtasının təyini	Pirvinium və ya mebendazol²⁾, albendazol¹⁾
Sronqiloidiasis (Strongyloides stercoralis)	Torpaq-dəri	Adətən simptomlar olmur. Təsadüf hallarda, xüsusilə hiperinfeksiyalar zamanı yuxarı qarın nahiyyəsində ağrı, ishal, çəki itkisi müşahidə edilir	Eozinofiliya, səpki (sürfə axını)	Nəcisdə yumurta və parazit (O&P), serologiya və ya Stronqiloid əkilməsi	İvermektin³⁾ və ya albendazol¹⁾; yaxın əlaqələrin müayinəsi
Qarmaqşəkilli qurd (Ancylostoma duodenale və Necator americanus)	Torpaq-dəri	Adətən simptomlar olmur, lakin yuxarı qarın nahiyyəsində yanğı hissini xatırladan ağrılara, ishala, anemiyaya səbəb ola bilər	Anemiya	Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Mebendazol²⁾ və ya albendazol¹⁾
Tükbaş qurd (Trichuris trichura, tükbaş qurd)	Nəcis-torpaq-bağırsaq	Adətən simptomlar olmur, lakin abdominal narahatlığa, çəki itkisinə, anemiyaya səbəb ola bilər	Anemiya	Nəcisdə yumurta və parazit (O&P)	Mebendazol²⁾ və ya albendazol^{1)və ya} ivermestin³⁾
Toksokariasis (Toxocara canis və T. catli)	İt \ pişik nəcisi-bağırsaq	Qarın ağrısı	Eozinofiliya	Qanda antitel təyini	Yaxşı sənədləşdirilmiş farmakoterapiya mövcud deyildir