Üçlü sinirin nevralgiyası və digər üz ağrıları

Üçlü sinirin nevralgiyası 

Əsas məqamlar

• Üçlü sinirin nevralgiyası üzün bir yarısında üçlü sinirin bir və ya iki şaxəsinin sahəsində elektrik vurmasına  bənzər intensiv ağrı paroksizmləri ilə xarakterizə edilir.
• Üçlü sinirin idiopatik nevralgiyasını hər hansı digər bir xəstəlik törətmir və görüntüləmə müayinələrində heç bir tapıntı mövcud deyil.
• Birinci sıra dərman vasitəsi karbamazepindir.
• Bəzi pasiyentlərdə simptomlar bir neçə aylıq dövr ərzində aradan qalxır və beləliklə müalicə cavabı əldə edildikdən sonra dərman vasitəsinin dozası tədricən azaldıla bilər.

Simptomlar

• Üçlü sinirin nevralgiyası üzün bir yarısında üçlü sinirin bir və ya iki şaxəsinin sahəsində elektrik vurmasına bənzər intensiv ağrı paroksizmləri ilə xarakterizə edilir."?>
• Hücumlar arasında ağrı tamamilə qeyri-mövcuddur (remissiya fazası),  aktiv fazada isə ağrı tipik olaraq üzdə bəzi sahələrə toxunmaqla (trigger zonalar) və ya qida qəbulu ilə provakasiya oluna bilər. Yeni ağrı epizodu bir neçə saniyədən bir neçə dəqiqəyədək çəkən bir refrakter dövrdən sonra provokasiya oluna bilər.
• Ağrı güllə kimi atan və ya "iynə-sancaq batması" duyğuları kimi çox qısa hücumlarla qeyd edilir. Əlavə olaraq, davamlı ağrı meydana çıxa bilər.
• Üçlü sinirin idiopatik nevralgiyasında heç bir daimi nevroloji çatışmazlıq simptomları yoxdur.
• Ən ağır hallarda üçlü sinirin nevralgiyası pasiyenti üzünü yumaqdan və ya dişlərini fırçalamaqdan çəkindirə bilər və onu danışmağa və ya hətta qida qəbul etməyə və içməyə qeyri-qabil edə bilər. 

Səbəblər və diaqnoz

• Üçlü sinirin idiopatik nevralgiyası zamanı əsasında duran heç bir xəstəlik yoxdur və ya patoloji vəziyyətə səbəb üçlü sinirin vaskulyar kompressiyasıdır.  Pasiyentlərin təqribən 10%-i bu qrupa aiddir. Pasiyentlərin əksəriyyətində simptomlar beyin kötüyündə üçlü sinrin vaskulyar kompressiyası ilə izah olunur.
• Simptomatik üçlü sinir nevralgiyası idiopatik formaya oxşar simptomlara malikdir, lakin səbəbi məsələn dağınıq skleroz və baş beyin kötüyünün şişi olan digər bir xəstəlikdir.
• İdiopatik və ikincili nevralgiya mütləq olaraq bir-birindən fərqlənmədiyinə görə differensial diaqnozun təsdiqlənməsi üçün üçlü sinirin yeni nevralgiyası olan pasiyentin bir xəstəxananan ambulator nevrologiya bölməsinə göndərilməsi tövsiyə edilir."?>

Üçlü sinir nevralgiyasının təsnifatı

1. Potensial üçlü sinir nevralgiyası: pasiyentdə elektrik vurmasına bənzəyən, üçlü sinirin bir şaxəsinin sahəsi ilə məhdudlaşmış birtərəfli ağrı var.
2. Klinik təsdiq olunmuş üçlü sinir nevralgiyası: pasiyentdə elektrik vurmasına bənzəyən, üçlü sinirin bir şaxəsinin sahəsi ilə məhdudlaşmış birtərəfli ağrı var və bu ağrı bir tipik stimul (məsələn, meh əsməsi, təmas, qida qəbulu, mimika əzələlərinin hərəkəti) ilə provakasiya oluna bilər.
3. Təsdiqlənmiş etiologiyalı idiopatik üçlü sinir nevralgiyası: 2-ci bənddəki meyarlara əlavə olaraq MRT-də üçlü sinirin kökündə morfoloji dəyişikliklər ilə əlaqəli (3D rekonstruksiyası texnikası tələb olunur) üçlü sinirin vaskulyar kompressiyası aşkar edilir.
4. İkincili üçlü sinir nevralgiyası: 2-ci bənddəki meyarlara əlavə olaraq MRT-də üçlü sinirin nevralgiyasına səbəb olan bir dağınıq skleroz plakı və ya şiş kimi aşkar edilir.

Müalicə

• Seçim dərman  preparatı dozası cavaba uyğun olaraq təyin edilən karbamazepindir. "?>.
• Okskarbazepin bir alternativdir və xüsusilə əgər karbamazepin xoşagəlməz təsirlərə (yorğunluq, başgicəllənmə) səbəb olduqda və ya karbamazepinin digər dərmanlarla qarşılıqlı təsirindən qaçınmaq ehtiyacı varsa sınana bilər. Bu dərman karbamazepinin törəməsidir, lakin daha yaxşı dözülür. Okskarbazepin üçlü sinirin nevralgiyasında karbamazepin qədər effektivdir "?>.
• Karbamazepinin başlanğıc dozası 100 mq gündə 2 dəfə, okskarbazepin üçünsə 150 mq gündə 2 dəfədir və doza karbamazepin ilə 1200 mq/sutka, okskarbazepin ilə isə 1800 mq/sutka-ya qaldırıla bilər. 
• Başlanğıc dövrdə qanın ümumi analizinin və qaraciyər funksiyası testlərinin təqibi tövsiyə olunur. Əgər ifrat doza əlamətləri (başgicəllənmə, yorğunluq, ikigörmə və ya nistaqm) varsa qanda karbamazepinin konsentrasiyası ölçülə bilər.
• Üçlü sinirin nevralgiyası spontan remissiyaya meyl etdiyi üçün bir neçə aydan sonra dərman vasitəsinin dozasının tədricən azaldılaraq kəsilməsinə cəhd edilə bilər.
• Əgər üçlü sinirin nevralgiyası karbamazepin və ya okskarbazepinə rezistentdirsə pasiyent müalicə imkanlarının qiymətləndirilməsi üçün ixtisaslı müalicə müəssisəsinə göndərilməlidir (məsələn, nevrologiya və ya neyrocərrahiyyə şöbəsi). Ən çox istifadə edilnən neyrocərrahi müalicə üsullarına üçlü sinir qanqlionunun koaqulyasiyası və mikrovaskulyar dekompressiya (yəni, yaxınlıqdakı kiçik arteriya tərəfindən sinir kompressiyasının mikrocərrahi azad edilməsi) daxildir.
• Əgər karbamazepin və ya okskarbazepin qeyri-effektivdirsə və ya pasiyent dözmürsə və neyrocərrahi müalicə olunmaq da istəmirsə digər dərmanlar sınana bilər.
  • Karbamazepinə bir əlavə dərman kimi lamotricinin effektivliyi barədə sübutlar vardır (qeyd: dozanı artırdıqda dəri səpgiləri üçün risk).
  • Həmçinin, baklofenin üçlü sinir nevralgiyasında effekti olması göstərilmişdir "?>. Ehtiyac olduqda doza 80 mq/sutka-ya qədər yüksəldilə bilər.
  • Fenitoin, klonazepam, valproat turşusu, qabapentin və ya preqabalin ikincili alternativlər kimi sınana bilər, lakin onların effektivliyi barədə heç bir sübut yoxdur.
  • Baxmayaraq ki, hətta effektivlik randomizə edilmiş nəzarətli tədqiqatlarda sübut olunmayıb venadaxili fosfenitoin şiddətli kəskinləşmələrdə sınana bilər. İnfuziyadan sonra dərman maddəsi effektiv, lakin dözülə bilən doza hədəfə alınmaqla peroral davam olunur.
• Bir dərman kifayət etmədikdə neyrocərrahi müalicə arzulamayan pasiyentlərdə müxtəlif təsir mexanizmli bir neçə dərmanın kombinasiyası sınana bilər.
• Birinci sıra dərmanlara rezistent olan üçlü sinir nevralgiyasında botulinum toksini A (25-100 vahid) ilə terapiya sınana bilər.

Digər üz ağrıları

Üz nahiyəsində digər nevropatik ağrı

• Üz nevropatik ağrısının digər bir tipində üçlü sinir şaxəsinin zədələnməsi nevropatik ağrı vəziyyətinə gətirir. Bu ağrı adətən dayanıqlı sızıldama və ya yanma tipli olub uzun müddətlidir və pasiyent bundan əlavə elektrik vurmasına bənzər ağrılar da hiss edə bilər.
• Üzün nevropatik ağrısının ən çox rast gəlinən səbəblərinə üz travmaları, cərrahi müdaxilələrin nəticələri (məsələn, gözyuvasıüstü sinirin alın cibinin Bek üsulu ilə trepanasiyası ilə əlaqəli zədələnməsi) və postherpetik nevralgiya daxildir .
• Ağrı həmçinin, baş beyin qan dövranında pozulmadan sonra da ("mərkəzi insultdan sonrakı ağrı" adlandırılan) meydana çıxa bilər. Bu pasiyentlərdə ağrı və hissi pozulma mütləq olaraq üz ilə məhdudlaşmır. 
• Üzdə hissiyyatın diqqətli yoxlanılması və ya neyropsixoloji müayinələr qeyri-normal tapıntıları üzə çıxaracaq. 
• Əgər pasiyentə üzün nevropatik ağrısı diaqnozu təyin edilibsə daha sonrakı müayinələr üçün bir nevroloqa göndərilir.

Üzdə digər ağrı 

• Kəskin üz ağrısına ən çox səbəb sinusit və ya diş mənşəli amillərdir. Həmçinin, etiologiya çeynəmə sisteminin pozğunluğu ola bilər və ya ağrı boynun ön hissəsindən (məsələn, tiroidit), yaxud boynun arxasından (məsələn, gərgin boyun) yönələ bilər. 
• Atipik üz ağrısı kimi adlandırılan (həmçinin, davamlı və ya xroniki idiopatik üz ağrısı - DİÜA adlandırılır) ağrı üçlü sinirn nevralgiyasına nisbətən uzanmış üz ağrısının xeyli çox rast gəlinən bir tipidir. 
  • Bu ağrı adətən sabit və kütdür. Ağrı üzün bir yarısı ilə məhdudlaşmayıb və həmçinin dermatom hüdudları baxımından sərbəstdir. 
  • Ağrı burunətrafı ciblərə və ya dişlərə yönəlmiş müdaxilə (lakin müdaxilənin bir ağırlaşması olmayaraq), infeksiya və ya stress ilə trigger oluna bilər.
  • DİÜA ən çox orta yaşlı qadınlarda rast gəlinir. Bu pasiyentlər çox zaman psixososial stressə məruz qalırlar.  
• Üz ağrısı olan pasiyentin klinik müayinəsinə dişlərin, çeynəmə əzələlərinin, gicgah-çənə oynaqlarının, fəqərə sütununun boyun şöbəsinin, boyun və çiyin əzələlərinin yoxlanması daxildir. Həmçinin, qulaqların, burun və boğazın, eləcə də gözlərin və boynun ön şöbəsinin müayinəsi məsləhət görülə bilər. 
• Əgər nevropatik ağrı barədə şübhələnilirsə xüsusilə kəllə-beyin sinirləri baxımından nevroloji müayinə vacibdir.
• Şiddətli və ya proqressiv üz ağrısı olan pasiyent daha sonrakı müayinələr üçün yerli təcrübədəki təlimatlara uyğun olaraq stomatoloji xəstəliklər, nevrologiya, qulaq-burun xəstəlikləri şöbəsi və ya xüsusi ağrı klinikası olmaqla ixtisaslı müalicə müəssisəsinə göndərlir.   
• Həmçinin, baxın: klaster baş ağrısı (histamin baş ağrısı sindromu) .

Müalicə

Üz nahiyəsində digər nevropatik ağrı

• Üz nahiyəsində digər nevropatik ağrıların müalicəsi hər hansı nevropatik ağrının müalicəsində olan eyni adəti prinsiplərdə olduğu kimidir. 
• Nevropatik ağrı üçün birinci sıra dərmanlar qabapentin, preqabalin, tritsiklik antidepressantlar və ya SNRİ (serotonin və noradrenalinin təkrar udulmasının inhibitoru) qrupu antidepressantlarıdır.

Davamlı idiopatik üz ağrısı (DİÜA)

• DİÜA ilk növbədə antidepressantlarla müalicə olunur. Tritsiklik antidepressantlar kiçik dozalarda, venlafaksin isə depressiyanın müalicəsindəki kimi oxşar dozalarda istifadə olunur. 

Digər üz ağrısı

•  Müalicə ağrının səbəbi ilə müəyyənləşir. Əgər ağrının səbəbinin dental okklyuziya olması və ya dişlərdən qaynaqlanması şübhələnilirsə pasiyent qiymətləndirmə üçün stomatoloqa yönəldilir.

Əlaqədar resurslar

• Koxran icmalları
• Ədəbiyyat

Morra ME, Elgebaly A, Elmaraezy A et al. Therapeutic efficacy and safety of Botulinum Toxin A Therapy in Trigeminal Neuralgia: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Headache Pain 2016;17(1):63. "?>Cruccu G, Finnerup NB, Jensen TS et al. Trigeminal neuralgia: New classification and diagnostic grading for practice and research. Neurology 2016;87(2):220-8. Zakrzewska JM, Linskey ME. Trigeminal neuralgia. BMJ 2014;348():g474. Headache Classification Subcommittee of the International Headache Society (IHS). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition (beta version). Cephalalgia 2013; 33: 629–808.Gronseth G, Cruccu G, Alksne J et al. Practice parameter: the diagnostic evaluation and treatment of trigeminal neuralgia (an evidence-based review): report of the Quality Standards Subcommittee of the American Academy of Neurology and the European Federation of Neurological Societies. Neurology 2008;71(15):1183-90.