Baş və boyun xərçəngi

Əsas məqamlar

• Bu qrup ağız boşluğu, udlaq, qırtlaq, burun və paranazal sinusların, o cümlədən ağız suyu vəzilərinin xərçənglərindən ibarətdir. Ancaq aşağıda ən vacib növləri müzakirə edilir. 
• Bu xərçənglərin riski tütünçəkmək və spirtli içkilərin sui-istifadəsi ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır. Lakin, heç də bütün xəstələrdə risk faktorları təyin edilmir. İPV infeksiyası ilə əlaqəli orofaringeal (ağız boşluğu-udlaq) xərçəngin rast gəlməsi əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır.
• Erkən diaqnoz müalicə və proqnoz baxımından həyati əhəmiyyətə malikdir.
• Bu xərçənglərin 90%-dən çoxu yastı hüceyrəli xərçənglər və ya ağız suyu vəzilərindən törənən xərçənglərdir.
• Boyunda şişkinlik həmçinin limfomanın ilk əlaməti ola bilər. (bax ).

Xərçəng önü mərhələlər

• Leykoplakiya asanlıqla qopmayan, ağ, bircinsli selikli qişa zədələnməsidir.  Bu zədələnmələrin az bir qismi bədxassəli dəyişikliklərə məruz qalır.
• Eritroplakiya bədxassəli transformasiya üçün yüksək risk daşıyan qırmızımtıl selikli qişa zədələnməsidir.
• Müalicə mümkün olan bütün hallarda cərrahi yolla kəsilib götürülməsindən ibarətdir. Daha böyük ölçülü ocaqlar fotoların çəkilməsi ilə müntəzəm, məsələn, hər 6-12 aydan izlənməli və lazım olduqda biopsiya olunmalıdır. 

Biopsiya və digər müayinələr

• Oral və ya udlaq zədədən həm punksion, həm də skalpel ilə biopsiya götürülə bilər. Əgər xəstədə xərçəng olduğunu aşkar şəkildə göstərən nəticələr varsa müalicənin gecikdirilməməsi məqsədi ilə biopsiyanın nəticələrini gözləmədən onun təcili olaraq ixtisaslaşmış tibb müəssisəsinə yönəldilməsi təmin edilməlidir.
• Bəzən biopsiya səhvən xoşxassəli olaraq şərh oluna bilər. Əgər zədə bariz şəkildə kliniki olaraq şübhəlidirsə, xəstə biopsiya nəticəsindən asılı olmayaraq ixtisaslaşmış tibb müəssisəsinə yönəldilməlidir.
• Əgər heç bir başqa simptom olmadan boyunda şişkinlik ilə xəstə müraciət edirsə, ilkin olaraq qulaq, burun və boğaz müayinəsi detallı aparılır və heç bir müayinə yenitörəmənin olduğunu göstərmirsə, ultrasəs müayinəsi və incə iynə biopsiyası yerinə yetirilir (bax).
• Əgər müayinənin nəticəsində aşkar edilən törəmə klinik cəhətdən iltihab prosesinə dəlalət etmirsə, xəstə incə iynə biopsiyasının nəticəsindən asılı olmayaraq dəyərləndirmə üçün mütəxəssisə yönləndirilməlidir.
• Döş qəfəsinin rentgen müayinəsindən başqa digər görüntüləmə müayinələri üçün ehtiyacın olub-olmaması ixtisaslaşmış həkim tətəfindən qərara alınmalıdır.

Müalicə protokolları

• Risk faktorlarından (tütünçəkmə, spirtli içki qəbulu) uzaq durmaq özü belə profilaktik tədbirdir
• Kiçik və lokal xərçənglərin müalicəsi radioterapiyanın alternativ olaraq istifadə olunduğu qırtlaq xərçənglərindən başqa adətən cərrahi müalicədən ibarətdir. Hipofaringeal və nasofaringeal xərçənglərdə şüa terapiyasının və sitotoksik kimyaterapiyanın kombinasiyası mümkündür.
• Çox yayılmış xərçənglərdə cərrahi müalicə ilə şüa terapiyası kombinə olunur. Sitotoksik kimyəvi terapiya da xəstənin vəziyyəti imkan verən bir çox hallarda şüa terapiyasına əlavə kimi təyin olunur. Bəzi xərçənglər yekun terapiya kimi (kimyəvi)şüa terapiyası ilə müalicə olunur.
• Onkoloji müalicəyə başlamamışdan əvvəl ətraflı dental müayinə və müalicə aparılır; çox vaxt yetərli qidalanmanı təmin etmək üçün qastrostoma da (PEG borusu) yerləşdirilir.
• Boyun nahiyəsində patoloji limfa düyünləri olmasa belə, mikrometastaz ehtimalı olduğu üçün bir çox hallarda boyun nayihəsi də terapiyaya daxil edilir.
• Daha böyük ölçülü törəmələrin cərrahi müalicəsində, rekonstruktiv cərrahiyyə məqsədilə bud, qol və ya çanaq kimi nahiyələrdən götürülən sərbəst toxuma qrefti vasitəsi ilə icra oluna bilər. 
• Qırtlağın və udlağın yayılmış şişlərində cərrahi müalicənin həyat keyfiyyətinə (məsələn, larinqektomiya) əhəmiyyətli dərəcədə təsir edə biləcəyi hallarda, çox vaxt üstünlük şüa terapiyası və kimyəvi terapiyadan ibarət müalicəyə verilir.

Əlamətlər, simptomlar və səciyyəvi xüsusiyyətlər

Ortaq simptomlar

• Erkən mərhələdə simptomlar ya olmur, ya da çox az sayda müşahidə edilir; ancaq lokal dəyişikliklər.
• Böyük ölçülü törəmələr bəzi xəstələrdə ağrı, həmçinin udmada və nəfəs almada da çətinliyə səbəb ola bilər.
• İlkin əlamət daha çox boyunda şişkinlikdir.
• Ümumi simptomlar adətən müxtəlif xəstəliklərin və ya irəliləmiş xərçəngin göstəricisidir.
• Qanaxma həmişə daha dərinləşdirilmiş müayinələrin aparılmasını tələb edir. Qanaxma xəstəliyin erkən mərhələsi üçün  xarakterik deyildir.
• Əgər xəstədə 3 həftədən çox müddət ərzində xərşəng (aşağı bax) xəstəliyi etimalını düşündürən simptom qeyd edilirsə, o ixtisaslaşmış müəssisəyə yönəldilməlidir.

Dodağın xərçəngi

• Qartmaq və ya yara 
• Adətən proqnozu yaxşıdır.

Ağız boşluğu və orofarinks

• Klinik müayinədə tapıntılara aşağıdakılar aiddir: yara, ekzofitik zədə və ya sabit, rengini dəyişmiş ləkə aid edilə bilər (şəkil ).
• Böyüklərdə badamcıqların bədxassəli törəməsi özünü birtərəfli, uzun müddət davam edən və ya təkrarlanan tonzillit kimi büruzə verə bilər.
• İnfeksiya simptomları olmadan badamcıqlar (tonzilyar) nahiyəsinin asimmetriyası.
• Badamcıkların (orofarinks) xərçənginin iki fərqli qrupu mövcuddur: İPV (insanın papillomavirusu) ilə əlaqəli olan və İPV ilə əlaqəli olmayan xərçəng.
• Orofaringeal xərçəngin diaqnostikası və TNM təsnifatı üzrə mərhələsinin təyini zamanı xəstəlik qruplarının differensiasiyasına imkan verən və xərçəng hüceyrələrində İPV-nin olduğunu təsbit edən 16 növ yaxmadan istifadə edilir. 

Burun və nazofarinks (burun-udlaq) 

• Simptomlar:
  • təkrarlanan burun qanaxması (epistaksis) 
  • burnun birtərəfli dolğunluğu 
  • yaxşılaşması uzun çəkən birtərəfli sinusit
  • böyük yaşda başlayan qulaq infeksiyaları
  • çox vaxt boyunda metastaz nazofaringeal xərçəngdə ilkin simptomdur.

Hipofarinks

• Simptomlar:
  • udma zamanı ağrı qulağa ötürülə bilər
  • disfagiya
  • şişkinlik hissi.
• Adətən proqnoz pisdir
• Xüsusilə də faringeal ağrıdan şikayətlənən xəstələr qulaq həkiminə yönləndirilməlidirlər.

Qırtlaq

• Səs tellərindən törəyən xərçəngin ilk əlaməti çox vaxt uzun müddət səsin batıq olmasıdır!
• Əgər xərçəng səs tellərindən yuxarıda əmələ gələrsə xəstə şişkinlik hissindən şikayətlənəcək.
• Nəfəsalma zamanı xırıltıya daralmış qırtlaq səbəb ola bilər.
• Dispnoe (təngənəfəslik) gec əmələ gələn əlamətdir.

Böyük ağız suyu vəziləri

• Adətən simptomsuz şişkinlik
• İncə iynə biopsiyası vacibdir, amma səhv diaqnoz qoyulma ehtimalı həmişə nəzərdən keçirilməlidir (bax ).
• Cərrahi müdaxilə diaqnozu təsdiqləyəcək.

Müalicədən sonrakı müşahidə

• Yastı hüceyrəli karsinomanın residivlərinin əksəriyyəti 2-3 il ərzində baş verir.
• Orta beş illik yaşam müddəti təxminən 50%-dir, amma kiçik, lokal törəmə hallarında hətta 90%-dan yuxarı ola bilər.
• Müşahidə dövründə müayinələr xüsusilə şiş olan tərəfdə, onun ətrafındakı sahədə və boyun limfa düyünlərində cəmləşməlidir, çünki bunlar ən çox residiv əmələ gələn sahələrdir.
• Görüntüləmə müayinələri ancaq vacib olduğu düşünüldükdə nəzərdə tutulmalıdır
• Müntəzəm kliniki müşahidə adətən 5 il müddətinə davam edir. Xüsusilə ağız suyu (tüpürcək) vəzisinin xərçəng xəstəlikləri uzun müddətli müşahidə tələb edir. 3 il müddətinə hər 3-4 aydan bir müayinə və sonra hər 6 aydan bir. İzləm adətən ixtisaslaşmış həkim tərəfindən aparılmalıdır.
• Xəstələrdə digər onkoloji xəstəliklər, o cümlədən baş və boyun, ağciyərlər və ya qida borusu ətrafı onkoloji xəstəliklər riski artmış olur. Bütün yeni simptomlar erkən müayinələri zəruri edir.
• Osteoşüanekroz riskinə görə şüa terapiyasından sonra geniş şəkildə ağız boşluğu və dental gigiyenaya ciddi riayət tövsiyyə olunur.

Palliativ qayğı

• Xərçənglə bağlı ağrının farmakoloji idarə olunması və digər palliativ qayğı üçün baxın və .
• Əgər törəmə və şişkinlik tənəffüs yollarının obstruksiyasına təhlükə yaradırsa, xəstə tez bir zamanda traxeostomiya olunmalıdır.
• Əgər udma pozulubsa, PEG qastrostomiya borusu göstərişdir.

Müvafiq resurslar

• Koxreyn  icmalları
• Ədəbiyyat