Poliomielit və poliomileitdən sonrakı sindrom

Əsas məqamlar

• Poliomielit yüksək dərəcədə yoluxucu xəstəlikdir, lakin xəstələnmə hallarının əksəriyyətində heç bir simptoma səbəb olmur. 
• Poliomileit əleyhinə vaksinlərin tətbiqindən bəri xəstələnmə hallarının sayı xeyli azalmışdır və hazırda bir çox ölkələrdə poliovirus infeksiyasının aradan qaldırıldığı hesab olunur. Əgər immunizasiya əhatəsi suboptimal dərəcədədirsə, Asiya və Afrikanın bəzi ölkələrində infeksiya hallarının baş verməsi mümkündür. 
• Sürətlə inkişaf edən süst iflic asimmetrik xarakterlidir. İflic olmuş ətraflarda hissiyyat saxlanılır. 
• Poliomielitdən sonrakı sindrom (məsələn, yorğunluq, əzələ zəifliyi, mialgiya və artralgiya) ilkin kəskin hücumdan sağaldıqdan bir neçə il sonra pasiyentlərə təsir göstərən bir vəziyyətdir. Bu gec effektlərin müalicəsi simptomatikdir (analgeziya, fiziki çalışmalar, istirahət, çəkiyə nəzarət, köməkçi vasitələr). 

 Ötürülmə yolu 

• Poliovirus pikornaviruslar ailəsinin enterovirus cinsinə aiddir. 
• Vəhşi poliovirusun 3 serotipi vardır. Vəhşi polivirus- tip 2 artıq 10 ildir ki, dünyada ləğv edilib və tip 3 sonuncu dəfə 2012-ci ilin noyabrında aşkar olunub. Beləliklə, bu xəstəliyi törədən yeganə vəhşi poliovirus tip 1-dir və bu infeksiya hələ də Pakistan, Əfqanıstan və Nigeriyada qeyd edilir. Vaksindən alınan polioviruslarla (vaccine derived polio viruses - VDPV) törənən xəstəlik bir sıra digər ölkələrdə aşkar edilmişdir. 
• Poliomielit yüksək dərəcədə yoluxucu xəstəlikdir. 
• İnsandan-insana ötürülmə hava-damcı yolu ilə və ya çirklənmiş qidalar, yaxud içkilərlə baş verir. 
• İnkubasiya dövrü 7–18 gündür. 

Klinik mənzərə 

• Halların 90%-dən çoxunda poliomielit heç bir simptom yaratmır. 
• Yoluxmuş şəxslərin 10%-dən azında infeksiya əlamətləri, məsələn, qızdırma, halsızlıq və boğaz ağrısı inkişaf edir. 
• Bir neçə gündən sonra iflic simptomları meydana çıxır. Bu simptomlar yoluxmuş və peyvənd olunmamış pasiyentlərin 1%-dən azında qeyd edilir.  
• Sürətlə inkişaf edən süst iflic tipik olaraq asimmetrikdir. Poliovirus yalnız hərəki neyronları zədələdiyi üçün hissiyyatın itirilməsi yoxdur. Lakin hissi pozulmalar baş verə bilər. 
• Tənəffüsün pozulması əzələ zəifliyi səbəbindən, eləcə də tənəffüs mərkəzinin zədələnməsinə görə baş verə bilər.  
• Xəstəliyin iflic forması olan pasiyentlərin kiçik bir qismində uzunsov beynin infeksiyası danışmaq və udmada çətinliklər daxil olmaqla bulbar simptomlara, eləcə də göz əzələlərinin ifilicinə gətirib çıxara bilər. 
• Xəstəlikdən sağalma simptomların törənməsindən bir neçə həftə sonra başlanır və pasiyentlərin təxminən yarısında  tamamilə və ya demək olar ki, tamamilə bərpa qeyd edilir. 

Diaqnostika

• Virusoloji diaqnozun təsdiqi üçün iflic başladıqdan sonrakı ilk 2 həftə ərzində iki ardıcıl gündə toplanmış nəcis nümunəsi tələb edilir. Virus hətta daha uzun müddətə ekskresiya olunur, lakin bu müddətdən sonra mikrobioloji əkmənin nəticəsi mənfi olan nümunələrin nisbəti yüksəlir. 
• Əlavə nümunələrə virus kulturası üçün əsnək yaxması, eləcə də xəstəliyin başlanğıcında və bundan iki həftə sonra anticisimlərin təyini üçün qan zərdabı və serebrospinal maye nümunələri daxil ola bilər.  
• Nümunələr mütləq müvafiq yerli laboratoriyalara göndərilməlidir. 
• Poliomielit haqqında xəbardarlıq edilən bir xəstəlikdir və sanitar-epidemioloji nəzarət orqanları laborator analizlə təsdiqlənmiş bütün xəstələnmə halları barəsində mütləq qaydada məlumatlandırılmalıdır. 

Differensial diaqnoz

• Koksaki, exoviruslar və digər enteroviruslar poliomielitə bənzəyən yüngül simptomlara səbəb ola bilər. 
• Poliradikulitlərdə simptomlar adətən simmetrikdir və iflic çox zaman hissiyatın pozulması ilə müşayiət olunur.

Vaksinasiya 

• İki növ poliomielit vaksini vardır: inyeksiya yolu ilə verilən inaktivasiya edilmiş poliomilelit vaksini (İPV) və canlı oral poliomielit vaksini (OPV). 
• Hansı vaksini istifadə etmək barədə qərar milli səviyyədə verilir. Hal-hazırda, bir çox ölkələrdə müntəzəm qaydada  İPV istifadə olunur. 
• Ölkədən ölkəyə immunizasiya qrafikləri cüzi dərəcədə fərqlənir. İPV adətən uşaqlara verilən kombinə olunmuş vaksinin bir tərkib hissəsidir.
  • Finlandiyada tətbiq edilən milli immunizasiya proqramında İPV vaksini 3 ay, 5 ay, 12 ay və 4 yaşda verilən çoxkomponentli kombinə edilmiş vaksinin tərkib hissəsinə daxldir. 
• Əgər vaksinasiyalar daha böyük yaşlarda başlanırsa 0, 2 və 6 aydan sonra verilən 3 doza İPV vaksini kifayət qədər müdafinəni təmin edir. 
• Endemik zonalara səyahət edənlərə vaksinin əlavə dozaları tələb edilə bilər. Səyahətçilər cari immunizasiya təlimatlarına müvaviq qaydada tam immunizasiya edildiklərinə əmin olmalıdırlar. 
  • Poliomielitin hələ də mövcud olduğu, yaxud son illərdə baş verdiyi bir ölkəyə səyahət edərkən və ya ölkədən-ölkəyə xəstəliyin yayılmasının artmış riski varsa ilkin vaksinasiyadan 12 aydan çox müddət keçdiyi təqdirdə revaksinasiya edilməlidir. Əgər həmin ölkəyə səyahət müddəti 4 həftədən az olacaqsa, hər beş ildən bir revaksinasiya tövsiyə edilir.  
• Poliomielit keçirmiş şəxs virusun yalnız bir serotipinə qarşı immuniteti var və bu səbəbdən onun vaksinasiya olunmasına hələ də ehtiyacı vardır. 

Poliomielitdən sonrakı sindrom 

• Poliomielitdən sonrakı sindrom (PSS) əvvələr poliomielit keçirmiş bəzi pasiyentlərdə (yayılması 60–90%) qeyd edilir. PSS yeni simptomların üzə çıxması ilə xarakterizə edilir. Ən çox rast gəlinən simptomlara yorğunluq, əzələ zəifliyi və artralgiya aiddir.
• Simptomlar adətən tədricən inkişaf edir. Lakin bəzi hallarda (məsələn, zədələnmə və ya cərrahiyyədən sonra çarpayı rejimi dövrü ərzində) qəfil  təzahür edə bilər.
• Həmçinin, gec effektlər kəskin xəstəlik mərhələsində iflic əlamətləri olmamış bəzi pasiyentlərdə də inkişaf edə bilər. 
• PSS-in dəqiq səbəbi naməlumdur. Lakin ən çox qəbul edilən  nəzəriyyəyə əsasən hərəki neyronların ifrat yüklənməsi və vaxtından əvvəl yaşlanmasının kombinə edilmiş effektləri rol oynayır. 

Diaqnostik meyarlar 

1. Hərəki neyronun zədələnməsinin təsdiqlənmiş  sübutları ilə birgə  poliomielitin iflic forması barədə anamnez 
   • Kəskin iflicli xəstəlik barədə anamnez 
   • Nevroloji müayinədə qeyd edilən  əzələ zəifliyi və atrofiya 
   • Elektromioqrafiya (EMQ) müayinəsində denervasiya əlamətləri 
2. Kəskin xəstəlikdən sonra hissəvi və ya tam bərpa, ardınca isə nevroloji və funksional cəhətdən stabil zaman fasiləsi (adətən 15 il və ya daha artıq)
3. Proqressiv və davamlı yeni əzələ zəifliyinin və ya əzələlərin qeyri-normal yorulmasının (fiziki gərginliyə dözümün azalması) tədrici və ya qəfil başlanması. Daha sonrakı simptomlara artmış yorğunluq, əzələ atrofiyası, mialgiya və artralgiya aid ola bilər. Nisbətən az rast gəlinən hallarda tənəffüs və ya udma ilə bağlı problemlər baş verə bilər.
4. Simptomlar ən azı bir il davam etmişdir. 
5. Simptomların səbəbləri kimi digər nevroloji, tibbi və ortopedik problemlər istisna olunmuşdur. 

Müalicə və rehabilitasiya 

• Hal-hazırki dövrə kimi poliomielitin gec effektlərini müalicə edən heç bir spesifik dərman vasitəsi mövcud deyildir.  Ağrının idarə olunması adəti təlimatlara müvafiq surətdə aparılmalıdır. Ən vacib müalicə formalarına mütəhərriklik və funksional bacarıqları saxlamaq üçün fiziki çalışmalar, kifayət qədər istirahət, çəkiyə nəzarət və uyğun köməkçi qurğuların istifadəsi daxildir. 
• Mütəhərrikliyin yaxşılaşdırılması və/və ya saxlanılması 
  • Fizioterapevtin qiymətləndirməsi əsasında fərdi özünə-xidmət (çalışmalar) planı çəkilməlidir.  
  • Fiziki çalışmalar müntəzəm və müxtəlif olmalıdır. Fiziki çalışmalar və istirahət arasında tarazlığı gözləmək vacibdir.   
  • Əgər göstərişdirsə, müntəzəm fizioterapiya 
  • Hidroterapiya
  • Tənəffüs çalışmaları (məsələn, "üfürmə şüşəsi" cihazından istifadə) 
  • Stasionarda rehabilitasiya tədbirləri.
• Pasiyentin koqnitiv bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi 
• Köməkçi qurğular üçün ehtiyacın dəyərləndirilməsi, onların sınanması və bu qurğularla bağlı rəhbərliyin təmin edilməsi 
• Pasiyentin mənzilinin uyğunlaşdırmaya ehtiyacının olub-olmamasının nəzərdən keçirilməsi 
• Pasiyentin peşə ilə bağlı rehabilitasiyası üçün imkanlar və ehtiyacı barədə qiymətləndirmə
• Sosial yardım alınması planının tərtibi, ərizələrin yazılması və müvafiq sənəd formalarının verilməsi
• Spesifik problemlərin idarə edilməsi 
  • Tənəffüs funksiyasının qiymətləndirməsi (spirometriya, yuxu apnoyesi üçün müayinələr, ehtiyac olduqda pulmonoloqa göndəriş) 
  • Nitq və disfagiya ilə bağlı problemlər (loqoped tərəfindən qiymətləndirmə, göstəriş olduqda LOR-həkiminə göndəriş) 
  • Yorğunluq, depressiya, yuxu pozulmaları (ehtiyac olduqda, psixoloqa göndəriş, qrup şəklində çalışmalar, lazım olduqda psixiatrla konsultasiya edilə bilər)  
  • Soyuq və ödemli ətraflar (tibbi corablar, limfo-drenaj terapiyası, velotrenajorda çalışmalar, isitqaclar) 

Müvafiq resurlar 

• Digər internet resurslar
• Ədəbiyyat

Jubelt B, Agre JC. Characteristics and management of postpolio syndrome. JAMA 2000;284(4):412-4. Trojan DA, Cashman Nr. Post-poliomyelitis syndrome. Muscle Nerve 2005;37:247-51