Psixiatrik təxirəsalınmaz hallarda istifadə edilən dərmanlar

Təxirəsalınmaz vəziyyətlərdə psixotrop farmakoterapiya üçün ümumi prinsiplər 

• Bir prinsipial qayda kimi, əgər sonradan müvafiq təqib təşkil olunmayıbsa, təxirəsalınmaz bir vəziyyətlərdə hər hansı bir psixotrop dərman terapiyasının başlanması məqsədəuyğun deyil. Həmişə pasiyentin ümumi vəziyyəti və zəmin yaradan səbəblər aydınlaşdırılmalı, mümkün somatik faktorlar inkar edilməlidir.  
• Zəmin yaradan xəstəlik və ya pozğunluqdan asılı olmayaraq, psixi problemləri olan şəxs ilk növbədə kəskin inkişaf etmiş vəziyyətlərin (məsələn, həyəcan və ümidsizlik) müalicəsinə ehtiyac duyur. Əgər hospitalizasiya lazım hesab edilmirsə pasiyentin həyəcanı mümkün qədər tez nəzarət altına alınmalıdır.   
• Suisid (intihar) riski həmişə diqqətdə saxlanılmalı və daim araşdırılmalıdır. Təcili yardım bölmələrində pisoxtrop dərmanın həmişə ən kiçik effektiv dozalarını təyin etmək ən təhlükəsizdir.
• Daha sonra müvafiq təqibin təşkil edilməsi həmişə tələb olunur. 
• Benzodiazepinlər kəskin həyəcanın müalicəsi üçün hələ də ən təhlükəsiz və ən effektiv dərmanlar olaraq qalır. Lakin, dərman asılılığı asanlıqla yaranır və dərmanın effekti çox zaman bir neçə həftə ərzində azalır. Buna görə də bu dərmanlar yalnız çox qısa müddət ərzində istifadə üçün uyğundur. 
• Serotoninin geriyə tutulmasının selektiv inqibitorları xroniki həyəcan (məsələn, ümumi həyəcan və panik pozğunluq) üçün daha çox uyğundur. 
• Təxirəsalınmaz vəziyyətdə antidepressant dərman terapiyasını başlamaq nadir hallarda tələb olunur. Antipsixotik dərman müalicəsinə ehtiyac isə daha nadirdir. Lakin pasiyentdə eyni problem əvvəllər də olubsa və həmin hallarda istifadə edilmiş dərman vasitəsi effektiv olubsa, bu dərman preparatı təkrar istifadə edilə bilər.

Kəskin psixozda antipsixotik dərmanlar 

• Aqressiv və/və ya çox ajiotajlı (təşviş keçirən) pasiyentin müalicəsi misal olaraq aşağıdakı kimi başlanıla bilər: 
  • aripiprazole - piy toxumasına düşməsindən qaçınaraq 9,75 mq (1,3 ml) dozada tək dərin əzələdaxili inyeksiya. Effektiv doza intervalı tək inyeksiyada 5,25–15 mq arasındadır. 
    • Ehtiyac olduqda, birinci inyeksiyada 2 saatdan tez olmayaraq növbəti inyeksiya vurula bilər. 24 saat ərzində maksimum üç inyeksiya edilə bilər.   
    • Aripiprazole preparatının müxtəlif dərman formalarını cəmləməklə 24 saat ərzində maksimal dozası 30 mq-dır. 
  • haloperidol 2,5–5 mq ə.d. inyeksiya
    • Bu doza gündə bir neçə dəfə təkrarlana bilər. Pasiyent sakitləşənə kimi preparat bu dozada saatda bir dəfə əzələdaxili təyin edilə bilər.
    • Ekstrapiramidal simptomlar ən çox rast gəlinən xoşagəlməz yan təsirlərdir"?>.
  • olanzapin 10 mq əzələdaxili (ə.d.) inyeksiya
    • 24 saat ərzində inyeksiyaların maksimum sayı 3-dür. Bütün dərman formalarını cəmləməklə gündəlik maksimal doza 20 mq-dır.
    • Yanaşı olaraq parenteral benzodiazepinlərin istifadəsi təhlükəli ola bilər.
  • peroral risperidon 2 mq və lorazepam 2 mq 
  • zuclopenthixol acetate 50–150 mq ə.d. inyeksiya
    • Əgər lazımdırsa, 24 saatdan tez olmamaq şərtilə, doza təkrarlana bilər. Adətən növbəti doza 2-3 gün sonra yeridilə bilər (ekstrapiramidal simptomlar ən çox rast gəlinən xoşagəlməz təsirlərdir; idarə edilməsi ilə bağlı "Xoşagəlməz təsirlər" bölməsinə baxın); və yaxud:
• Diazepam  peroral 5–10 mq gündə 3–4 dəfə və ya  lorazepam 1–2,5 mq peroral və ya əzələdaxili (ə.d. istifadəsi üçün xüsusi icazə tələb oluna bilər) olaraq kəskin psixozun ilk günləri ərzində istifadəsi həyəcanı aradan qaldıracaq.

Maniya

• İfrat insomniya maniyanı triqqer edə bildiyi üçün pasiyent yuxu pozğunluqlarından əziyyət çəkdikdə adətən dərman müalicəsi tələb olunur.
• Sedativ təsirli antipsixotik vasitə (quetiapine, chlorprothixene, levomepromazine və ya olanzapine) seçim dərmanıdır. Lazımdırsa, yuxugətirici bir dərman qısa müddətə əlavə oluna bilər.
• Gündəlik dozanın titrlənməsi, ən yüksək doza axşamlar təyin edilməklə: ambulator müalicədə ilk gündə quetiapine 100 mq, sonrakl günlərdə hər dəfə 100 mq artırmaqla 400 mq-a kimi və ya alternativ olaraq tədricən yüksələn dozalarla chlorprothixene 100–400 mq; levomepromazine 25–50 mq və ya olanzapine 5–15 mq.
• Ambulator müalicədə maksimum gündəlik dozalar: quetiapine 400 mq, chlorprothixene 750 mq, levomepromazine 150–250 mq və olanzapine 20 mq
• Əgər pasient ən azı 5 saat yatıbsa və səhər həddən artıq yuxulu deyilsə, axşam adəti yuxuya getmə vaxtından təqribən 2 saat öncə əvvəlki axşamın bütöv dozasını qəbul etməlidir.

Delirium

• Əsas məqsəd deliriumun səbəbini müəyyənləşdirmək və əgər mümkündürsə onu müalicə etməkdir.
• Alkoqol deliriumu (ağ isitmə və ya delirium tremens) həyati təhlükəli bir vəziyyətdir  və pasiyent təxirsalınmaz yardım üçün hospitalizasiya olunmalıdır.

Demensiyası olan ajiotajlı (təşviş içində olan) pasiyent 

• Haloperidol 0,5–5 mq və ya lorazepam 0,5–1 mq

Xoşagəlməz təsirlər 

• Bədxassəli neyroleptik sindrom, baxın
• Distoniya və akatiziya (ekstrapiramidal simptomlar)
  • Əsas müalicə simptomlara səbəb olan dərmanın dozasını azaltmaq və ya daha az simptomları olan digər bir dərman vasitəsinə dəyişməkdir.
  • Simptomlar ən çox  haloperidol, perphenazine, fluphenazine, risperidone, flupenthixol və zuclopenthixol ilə rast gəlinir.
  • Kəskin distoniya  biperiden preparatından gündə üç dəfə 2 mq peroral və ya 2,5-5 mq ə.d. inyeksiyasının istifadəsi ilə müalicə oluna bilər. Akatiziyada antipsixotik dərmanın dozası azaldılmalıdır. Simptomlar müvəqqəti olaraq gündəlik 40-120 mq-a qədər olan dozalarda propranolol ilə azaldıla bilər. 
• Antixolinergik xoşagəlməz effektlər 
  • Qəbizlik, sidik ləngiməsi, gözdaxili təzyiqin yüksəlməsi.
  • Parkinson əleyhinə olan dərmanlarla və antixolinergik dərmanlarla yanaşı olaraq təyin edilmiş sedativ antipsixotik dərmanlar və trisiklik antidepressantların böyük dozaları keyləşmə (çaşqınlıq), əsəbilik və deliriumla xarakterizə edilən antixolinergik sindroma səbəb ola bilər.
• Bütün antidepressantlar müalicənin ilk günlərində akatiziyaya səbəb ola bilər.
  • Panik pozğunluqları olan pasiyentlər buna xüsusilə həssasdır.
  • Akatiziya intihar riskini artırdığı üçün, onun müalicəsi vacibdir.
  • Benzodiazepinlər uyğun bir müalicədir (uzun müddətli istifadənin risklərini unutmayın).
• Qıcolma həddinin azalması 
  • Antipsixotik dərmanlar: clozapine ən çox, fluphenazine isə ən az epileptogendir.
  • Trisiklik antidepressantlar: amitriptyline, clomipramine və nortriptyline ən çox, doxepin isə ən az epileptogendir.
  • Epilepsiyalı xəstə üçün digər antidepressantları təyin etdikdə ehtiyatlı olmaq lazımdır.
• Clozapine (1:100–1:1000), mianserin (1:4000–1:10 000), eləcə də mirtazapine istifadəsi aqranulositoz ilə nəticələnə bilər.
• Clozapine miokardit və kardiomiopatiyaya səbəb ola bilər"?>
  • Trazodone (1:1000–1:10 000) qəbulu priapizma səbəb ola bilər. Bu hallarda pasiyentə təxirəsalınmaz uroloji konsultasiya təyin edilməldir.

Digər dərmanların qanda konsentrasiyalarında dəyişikliklər 

• Carbamazepine qaraciyər fermentlərini induksiya (stimulyasiya) edir və bir çox digər dərman vasitələrinin qanda konsentrasiyalarını azaldır.
• Fluoxetine, fluvoxamine və paroxetine metabolik fermentin fəallığını inqibisiya edir və digər dərmanların konsentrasiyalarının artmasına gətirib çıxara bilər.
• Monoamin oksidaza inqibitorları (moclobemide) digər antidepressantlarla yanaşı istifadə zamanı hipertenziv krizə və ya "serotonin sindromu" (profuz tərləmə, ataksiya, ajiotaj və ya təşviş, vertiqo, hiperrefleksiya, mioklonus, tremor, ishal, müvazinət pozulmaları, bədən temperaturunun artması, keyləşmə/çaşqınlıq və ya hipomaniya kimi simptomlarla) adlandırılan vəziyyətə səbəb ola bilər. Bu dərmanlar birgə olaraq istifadə edilməməlidir.
• Əgər pasiyent iki (və ya çox) antidepressantı birlikdə istifadə edirsə və ya tramadol "?>  ilə serotonin fəallığını artıran dərmanları (əksər antidepressantlar kimi) birgə qəbul edirsə, serotonin sindromu inkişaf edə bilər.

Müvafiq resurslar 

• Koxreyn icmalları
• Digər elmi sübutların xülasələri

Reeves RR, Burke RS. Tramadol: basic pharmacology and emerging concepts. Drugs Today (Barc) 2008 Nov;44(11):827-36.