Tüklənmə (hirsutizm)

Təsviri və patogenezi

• Hirsutizm qadınların bədənlərində müşahidə edilən kişiyə xas tüklənmə halı ilə xarakterizə olunur.
• Təxminən yarıdan çox hallarda tüklənmənin səbəbi androgenin artıq miqdarda istehsal edilməsi hesab olunur"?>.

Hiperandrogenizmin səbəbləri

• Polikistoz yumurtalıq sindromu (PKYS) həddindən artıq androgen istehsalının ən geniş yayılmış səbəbi hesab edilir.
• Anadangəlmə böyrəküstü vəzi şişlərinə və digər androgen istehsal edən şişlərə nadir hallarda rast gəlinir və onlar, təzahür etdikləri zaman fərqli simptomlara malik olurlar.
  • Kuşinq sindromu, hiperprolaktinemiya, akromeqaliya, tiroid pozğunluqlar.
    • Kuşinq sindromu həm hipertrikoz və hirsutizmlə əlaqəli olur.
• Androgenik və anabolik steroidlərin tətbiqi: həmçinin bax

Müayinələr

• Hirsutizmin inkişafı: yaş, çəki artımı, oral kontraseptivlərin qəbulunun dayandırılması.
  • Qəfil başlanması və proqressivləşməsi şişə işarə edir, lakin yavaş sürətlə inkişafı da şiş ehtimalını inkar etmir.
• Hirsutizmin lokalizasiyası və hipertrikozdan fərqləndirilməsi 
  • Əgər tük artımı aşağıdakı nahiyyələrdə meydana gələrsə, qadın hiperandrogenizmindən şübhələnmək lazımdır:
    • üz: bığ, saqqal, çənə
    • döş qəfəsi: kürək nahiyyəsində və döş arasında
    • qarın: orta xətt, göbəyin yuxarısına doğru və ya qasıq tükləri ilə göbək arasında
    • ətraflarda: bud nahiyyəsinin daxili tərəfləri
  • Hipertrikoz bədən tüklərinin həddindən artıq artımının ümumiləşdirilmiş vəziyyətini ifadə edir. Bu halın androgenlə əlaqəsi müşahidə edilmir.
    • Genetik və etnik faktorlar
    • Cinsi yetkinlik yaşından sonra başlayır, bədən çəkisinin artması və oral kontraseptivlərin dayandırılması ilə kəskinləşir.
    • Qlükokortikoidlər, fenitoin, siklosporin və minoksodil hipertrixozisə səbəb ola bilər.
• Virilizmin klinik əlamətləri
  • Səsin yoğunlaşması
  • Klitoromeqaliya
  • Müvəqqəti saç tökülməsi
• Menstruasiya və fertillik
  • Menstrual pozğunluqlar; həmçinin bax
• Digər mümkün endokrin anormallıqlar

Müayinə və müalicə strategiyaları

• Qeyri-androgen mənşəli tük artımı.
  • Tük artımının lokalizasiyası androgen mənşəli hirsutizmə dəlalət etmir, yəni əsasən qıçlarda və qollarda, normal menstrual sikl və virilizm əlamətləri olmadıqda.
  • Əlavə araşdırmalara ehtiyac duyulmur.
  • Müalicə variantları: müalicə olunmur, yerli müalicə və ya estrogen + antiandrogen
• Androgen mənşəli yüngül tük artımı və müntəzəm menstruasiya idiopatik hirsutizmə işarə edir.
  • Əlavə müayinələrə ehtiyac duyulmur.
  • Müalicə kursu: yerli müalicə və ya estrogen + antiandrogen
• Daha şiddətli androgen mənşəli tük artımı
  • Menstrual sikl qeyri-müntəzəm olduqda serum testesteronu və eləcə də serum prolaktini mütləq yoxlanılmalıdır. Kuşinq sindromu inkar edilməlidir (qısa 1.5 mq deksametazon testi).
  • Praktikada serum testesteronu < 5 nmol\l və dehidroepiandrosteron sulfat < 20 µmol\l olması ilə androgen mənşəli şiş inkar edilir.
• Digər müayinələr tük artımı proqressivləşdikdə, virilizmin əlamətlərinə təsadüf edildikdə və ya nəzərə çarpan anormal laborator nəticələr müşahidə edildikdə həyata keçirilir.
• Əgər Kuşinq sindromundan və ya nadir şişlərdən şübhə duyularsa, daxili xəstəliklər şöbəsinin mütəxəssisinə müraciət edilməlidir.
• Serum testesteronunun artmış dəyəri, qeyri-müntəzəm menstrual sikl və infertillik ginaekoloqa göndəriş üçün göstəriş hesab edilir.

Müalicə

• Müalicə imkanları adətən məhdud olur. Çəki itirilməsi risk faktorlarını azaldır. Dərman müalicəsi adətən qeyri-qənaətbəxş sayılır.

Yerli müalicə

• Təraş olmaq (tük artımını sürətləndirmir)
•  Lazer və fotoepilyasiya: işıq enerjisi tünd saç kökləri üzərinə fokuslaşdırılır, hansı ki onlar istiliklə məhv edilir və bu da tük artımının qarşısını alır. 3-4 müalicə sessiyasından sonra tük artımı qalıcı olaraq 30%-ə qədər azala bilir. Müalicə adətən faydalı olur, lakin qiymət baxımından baha hesab edilir.

Dərman müalicəsi

• Tük artımı müəyyən qədər vaxt tələb etdiyinə görə, müalicənin maksimal effekti 9-12 aya qədər gözə çarpmır.
• Estrogen + antiandrogen (siptoteron asetat ''?>). Əgər xəstə qeyri-müntəzəm menstrual siklə malikdirsə, o, həmçinin fertillik problemindən də əziyyət çəkə bilər. Bu hallarda mütəxəssis konsultasiyası təyin edilir.
  • Kiçik (2mq) və böyük (25-100 mq) siproteron asetat dozaları arasında fərq olmur''?>.
  • Digər dərman terapiyaları ilə müqayisə etdikdə əks təsirlər arasında fərqə təsadüf edilmir.
• Xüsusi hallarda (mütəxəssis həkim)
  • Deksametazon (anadangəlmə adrenokortikal hiperplaziya)
  • Spironolakton
  • Metformin
    • PKYS (polikistoz yumurtalıq sindromu)-dan əziyyət çəkən xəstələr üçün  hirsutizm olmadan da dərman terapiyası düşünülür.
  • Antiandrogenlər
    • Flutamid (androgen reseptor blokatorları qaraciyərin zədələnməsinə səbəb ola bilər) və finasterid ''?> (5-alfa reduktaza inhibitoru). Hər iki dərman maddəsi qiymət baxımından baha hesab edilir və siproteron asetatdan daha effektiv təsirə malik olmur.
    • Eflornitin : qadınlarda üz nahiyyəsində hirsutizmin müalicəsi məqsədilə tətbiq edilən məlhəm (resept tənzimlənməsi ölkədən ölkəyə dəyişə bilər).

Adiyyatı mənbələr

• Ədəbiyyat

van Zuuren EJ, Fedorowicz Z, Carter B et al. Interventions for hirsutism (excluding laser and photoepilation therapy alone). Cochrane Database Syst Rev 2015;(4):CD010334.