Qlaukoma

Giriş

• Terapevt, ailə həkimi ilk növbədə kəskin qlaukoma simptomlarına agah olmalıdır. Bununla yanaşı o, həmçinin diaqnostika və təcili yardım prinsiplərinin bilməsi vacibdir.
• Açıq-bucaqlı qlaukomanın diaqnostikası və nəzarətinin aparılması uyğun avadanlıq və oftalmoloqun xüsusi bacarığını tələb edir.

Kəskin bağlı-bucaqlı qlaukoma

• Kəskin qlaukomanın diaqnozunu və müalicəsini təxirə salmamaq həyati bir önəm daşıyır.
• Nəticə olaraq, müvafiq müalicə və göstərişlərin gecikmədən təmin edilməsi məqsədiylə tərəddüt etmədən ən yaxın xəstəxananın oftolmologiya şöbəsinin oftalmoloqu ilə telefonla əlaqə saxlamaq məsləhət görülür.

Simptomlar

• Baş ağrısı və göz ağrısı
• Əksər hallarda ürəkbulanma və qusma
• Gözdə qırartı
• Bəzən işıq mənbəsinin ətrafında göyqurşağı halqasının görməsi (səbəb: buynuz qişanın ödemi)
• Görmə pozğunluqları

Klinik əlamətlər

• Gözdaxili təzyiqin ölçülməsi həyata keçirilən ilkin prosedur hesab olunur: adətən 50–80 mmHg - dan yuxarı.
• Görmə itiliyinin pozulması (azalması)
• Konyuktival eritema
• Orta-ölçülü, qeyri-həssas göz bəbəyi
• Buynuz qişanın boza çalan rəngi
• Göz qapağı üzərində aparılan palpasiya zamanı göz alması bərk hiss edilir

İlkin müalicə

1. Gözdaxili təzyiqi 500 mg-lıq asetazolamidlə (v/d, ə/d və ya daxilə) aşağı salmaq.
   • İntravenoz müdaxilə daha tez və daha effektivdir.
   • Ürəkbulanması olan xəstə həb şəklində olan dərman preparatlarını qəbul edə bilməz.
   • Əzələdaxili inyeksiya ağrılı ola bilər.
   • Sulfonamidə qaşı allergiya əks göstəriş hesab olunur.
2. Asetazolamiddən sonra pilokarpin 10-15 dəqiqə intervalı ilə gözə damızdırıla bilər.
3. Pilokarpin olmadıqda timolol damcısından istifadə edilə bilər. Timolol əks göstərişdir:
   • astma
   • bradikardiya və ya 
   • AV (atrioventrikulyar) blokadanın II–III-dərəcələri
4. Xəstəni dərhal dərman vasitəsilə gözdaxili təzyiqin aşağı salınması prosedurunun həyata keçirildiyi və lazer periferik iridotomiyanın tətbiq edildiyi oftalmoloji şöbəyə (xəstəxanaya) yönləndirmək.

Açıq-bucaqlı qlaukoma

• Əksər xəstələrdə birincili açıq-bucaqlı qlaukoma illər ərzində proqressivləşir və dəyişikliklərin üzə çıxması bir neçə il təşkil edir.
• Açıq-bucaqlı qlaukoma kor ləkənin, sinir liflərinin və görmə sahəsinin struktur və funksional defektinə səbəb olan optik sinirin proqressiv neyropatiyasıdır.
• Qlaukoma ömür boyu nəzarət tələb edir.

Klinik əlamətlər

• Görmə itiliyi və gözdaxili təzyiq
  • Normal mərkəzi görmə itiliyi və statistik normal gözdaxili təzyiq (10-21 mmHg) açıq-bucaqlı qlaukomanı istisna etmir.
  • Spesifik defektlərin yaranma riski gözdaxili təzyiqin yüksəlməsiylə (xüsusilə 30 mmHg-dan çox olduqda) artır.
  • Gözdaxili təzyiq tez-tez 21-30 mmHg-na qədər arta bilir, lakin buna baxmayaraq kor ləkə normal olaraq qalır və görmə defektinə təsadüf edilmir (okulyar hipertenziya).
• Xarakterik fundoskopik əlamətlər
  • Optik disk (kor ləkə) sağ və sol gözlər arasında asimmetrikdir (şəkil).
  • Mərkəzi çuxur genişlənmiş və ya quruluşuna görə damcı şəkilli (şəkil) və yaxud digər gözə nisbətən daha solğun ola bilər.
• Barmaq sayı perimetri
  • Barmaq sayı perimetri yalnız inkişaf etmiş qlaukoma səbəbindən yaranmış görmə sahəsinin qüsurlarını müəyyən edir.

Risk qrupları

• Qlaukoma ehtimalı xüsusilə risk qrupuna daxil olan xəstələrdə diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır (cədvəl) və onlar imkan daxilində hərtərəfli müayinə məqsədilə oftalmoloqa göndərilməlidir.

Qlaukoma xəstəliyi zamanı istifadə olunan dərman preparatlarının əks təsirləri

• Qlaukomanın müalicəsində yerli olaraq tətbiq olunan dərman preparatları da sistemşəkilli əks təsirlərə səbəb ola bilər (Aşağıdakı siyahıda nadir hallarda təsadüf edilən təsirlərin hamısı qeyd edilməmişdir).
  • Alfa antoqonistlər (apraklonidin, brimonidin).
    • Ağız və burnun selikli qişalarının quruması, dad pozğunluğu, ürək göstəricilərinin aşağı düşməsi və hipotenziya, yorğunluq
  • Qeyri-selektiv beta-blokatorlar (timolol)
    • Bradikardiya, hipotenziya, asmanın ağırlaşması, başgicəllənmə, ürəkbulanma, depressiya, yuxu pozğunluğu.
    • Qeyri-selektiv blokatorlar, astma, aşağı ürək göstəricilərinə, aşağı qan təzyiqinə, müalicə olunmamış ürək çatışmazlığına və ya ıı-ııı dərəcəli atrioventrikulyar (AV) blokadaya malik xəstələrə təyin edilməməlidir.
  • Selektiv beta-blokatorlar (betoksolol)
    • Sistemşəkilli əks təsirlər, qeyri-selektiv agentlərdə olduğu kimidir, lakin onlara nadir hallarda rast gəlinir.
  • Sistemşəkilli karbon anhidraza inhibitorları (asetazolamid).
    • Yorğunluq, başgicəllənmə, mədə-bağırsaq traktı pozğunluqları, metabolik asidoz, depressiya, ətraflarda ''qarışqa gəzməsi'' hissiyatı, hiperhəssaslıq reaksiyası, hipokalemiya, böyrək daşları
  • Yerli karbon anhidraza (dorzolamid, brinzolamid)
    • Dad hissiyatının pozulması, ağzın quruması. Sulfonamid və karbon anhidrazanın həmçinin digər əks təsirləri mümkündür.
  • Prostoqlandinin törəmələri (latanoprost, travoprost, bimatoprost, tafluprost)
    • Ümumi sistemşəkilli əks təsirlərə rast gəlinməmişdir
  • Parasimpatomimetiklər (pilokarpin)
    • Müalicənin əvvəlində baş ağrısı müşahidə edilir, lakin digər sistemşəkilli əks təsirlərə nadir hallarda təsadüf edilir.
• Xəstədən qəbul etdiyi dərman preparatları haqqında məlumat almaqla yanaşı istifadə etdiyi göz damcıları ilə bağlı da məlumat almaq faydalı olacaqdır, çünki bəzi xəstələr onlar haqqında məlumat verməyi unudurlar.
• Digər xəstəliklərin müalicə edilməsi məqsədilə istifadə edilən dərman preparatları gözdaxili təzyiqin yüksəlməsinə səbəb ola bilər (məs. qlükokortikoidlər, parasimpatolitiklər).

Adiyyatı mənbələr

• "Cochrane" nəzəriyyəsi

Tuulonen A, Airaksinen PJ, Erola E et al. The Finnish evidence-based guideline for open-angle glaucoma. Acta Ophthalmol Scand 2003 Feb;81(1):3-18. "?>