Yaşla əlaqəli makulyar degenarasiya (AMD)

Xüsusiyyətləri

• Yaşla əlaqəli makulyar degenarasiya (AMD və ya ARMD ) yaşlanma ilə əlaqədar göz dibi sahəsində yüksək görmə itiliyinin (makula) degenerasiyasıdır.
• Qeyri-eksudativ və ya quru forma yavaş inkişaf etdiyi halda eksudativ və ya nəm forma daha tez inkişaf edir (günlər və ya həftələr ərzində).
• Xəstəliyin eksudativ formasından əziyyət çəkdiyi ehtimal olunan xəstəni gecikmədən araşdırma və müalicəyə yönəldin. Həmçinin xəstənin gündəlik həyatında xəstəliyin əhəmiyyətini nəzərə alın.
• Daha yaşlı xəstə iti görmə qabiliyyətinin azalmasının kataraktın, ikinci dərəcəli kataraktın və ya köhnə eynəkdən istifadənin nəticəsi olduğunu düşünə bilər; çünki bu kimi hallarda eksudativ AMD daha da kəskinləşir və xəstə müalicə almazdan əvvəl görmə itiliyi nəzərəçarpacaq dərəcədə zəifləyir. 

Epidemiologiyası

• Sənayeləşmiş ölkələrdə 65 yaşdan yuxarı xəstələrdə görmə qabiliyyətinin pozulmasının əsas səbəbi 
• AMD-nin bəzi dərəcələri 60 yaşdan yuxarı şəxslərin 10%-də, kəskin forması isə 1% şəxsdə müşahidə olunur. Bu, hər üç xəstənin ikisində ikitərəfli olur.
• Təxminən 10-20% şəxsdə AMD-nin eksudativ növünə, 80–90% şəxsdə isə qeyri-eksudativ "quru" növünə rast gəlinir.
• Daha ciddi forması qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox yayılıb."?> 

Patologiyası

• Yaş ən vacib risk faktorudur: epiteliya piqmenti və fotoreseptor hüceyrələri yaşlandıqca mərkəzi görmə sisteminin retinal sahəsinin degenerasiyasına səbəb olur.
• Siqaret çəkmək əsas risk faktorudur
• Göz dibi dövranındakı dəyişikliklər (arterioloskleroz) də səbəb ola bilər.
• AMD-nin ümumi ürək-damar xəstəliyi ilə əlaqəli müəyyən risk faktorlarına sahib olduğu güman edilir: hipertenziya, hiperkolesterolemiya, artıq çəki, fiziki aktivliyin aşağı olması və qeyri-kafi miqdarda qoruyucu qidalar (antioksidantlar) ehtiva edən bir pəhriz.
  • Qida rasionunda balıq və tərəvəzlərdən istifadə AMD riskini azaldır.
• AMD-dən əziyyət çəkən insanlarda xəstəliyə genetik meyillik olduğu təsdiqlənib; məs., H və ARMS2 tamamlayıcı faktorlar ilə əlaqəli genlərdə olan polimorfizm təhlükə riskini artırır. 

Növləri

Qeyri-eksudativ və ya quru forma

• Piqment epiteliyası və fotoreseptor hüceyrələri pozulur və məhv olur (degenerativ dəyişikliyin növü ).
• Qeyri-eksudativ formanın ilk mərhələsində piqment epiteliyasındakı piqmentlər qeyri-bərabər paylandığına görə göz dibindəki piqment qrupları və depiqmentasiya edilmiş sahələr, həmçinin sarımtıl, adətən, dəyişkən ölçülü yumru, solğun rəngli və lazımsız məhsul çöküntüsü görünür (druzlar; şəkil ). Qeyri-eksudativ formanın növbəti mərhələsində isə fotoreseptor hüceyrələri və piqment epiteliyası olmayan böyük atrofik sahələr mövcuddur.
• İllər və onilliklər keçdikcə degenerasiya yavaş-yavaş artır.

Eksudativ və ya nəm forma

• Quru formadan yarana bilər.
• Retinal piqment epiteliyasının və retinanın altındakı Brux membranındakı kəsintilər sayəsində xoroiddən yeni damarlar çıxır. Bu damarlar həssasdır və qanamağa meyillidir.
• Quru formada müşahidə olunan dəyişikliklərə əlavə olaraq ödəm, sarımtıl lipid deosu və qanama da meydana çıxır (şəkil ).
• Qanama bəzən vitröz sahəyə yayıla bilər.
• Günlər və həftələr keçdikcə xəstəlik daha tez irəliləyir.
• Fərqli diaqnoz: digər diabetik makulyar növləri arasında müxtəlif səbəblərdən yaranan makulyar ödəm (metamorfopsi bölməsinin aşağısındakı məqaləyə baxın).

Simptomları

• Yaşlı xəstələr simptomları yalnız ikinci, digərinə nisbətən daha yaxşı görən gözdə görmə qabiliyyəti pozulduqda hiss edir (dominant olmayan göz əvvəl təsirə məruz qalıb). Birinci göz onların xəbəri olmadan görmə qabiliyyətini artıq itirmiş ola bilər.
• Tipik simptomlara düz xətlərin pozulması və şəkil ölçüsündə dəyişikliklər (mikropsiya, makropsiya) daxildir; məs., oxu zamanı hərflərin ölçüləri dəyişə bilər və ya bəzi hərflər yox çıxa bilər.
• Xəstə boz mərkəzi ləkə görə və ya mərkəzi görmə qabiliyyətinin pozulduğunu hiss edə bilər (nisbi və ya mütləq skotoma), bu da oxumanı və insanların üzlərini tanımağı çətinləşdirir.
• Xəstə rəngləri görmə qabiliyyətinin dəyişdiyini hiss edə bilər (xüsusilə, mavi və sarı rənglər).
• Həm yaxını, həm də  uzağı görmə qabiliyyəti getdikcə pozulacaq (sonda, eksudativ olmayan formada 0.3-0.1, eksudativ formada isə barmaq hesabına çatacaq).

Diaqnoz

• Göz dibi nəticələrinə əsaslanır.
• Diaqnozun təsdiqi üçün xəstəni oftalmoloqa yönləndirin. Eksudativ AMD-dən əziyyət çəkən xəstələr damar endotelial böyümə faktoru (VEGF) inhibitoru və ya fotodinamik terapiya ilə müalicə üçün təcili yönləndirilməlidir.

Müalicəsi

• Damar endotelial böyümə faktorunun intravitreal idarə olunan inhibitorları (VEGF; ranibizumab, bevatsizumab və aflibercept) görmə qabiliyyəti pozğunluğunu dayandırır "?> və hətta görmə diaqnozunu yaxşılaşdırır . və p"?>Fotodinamik terapiya da AMD-nin bəzi növlərinin müalicəsi üçün istifadə olunur. Müalicə ehtimalları həmişə oftalmoloq tərəfindən təyin edilməlidir.
• Xəstə görmə qabiliyyətini tam itirməyəcək.
  • Oxuma qabiliyyəti korlana bilər.
  • Periferial vizual sahələr qoruyub saxlanılır və evdə gündəlik işləri yerinə yetirmək məqsədilə hərəkət etmək üçün lazım olan görmə qabiliyyəti təmin edilir.
  • Xəstə üz ifadələrini görə bilmədikdə ünsiyyət daha da çətinləşir. Əksər yaşlı xəstələr eşitmə qabiliyyətinin pozulmasından əziyyət çəkməsi də ünsiyyəti çətinləşdirir.
• Reabilitasiya mərhələsində vacibdir:
  • köməkçi cihazların təmin edilməsinə diqqət yetirmək və geometrik böyüdücü istifadəsi zamanı təlimatlandırmaq (məs., qısa məsafədən televiziya izləmək)
  • evdə kifayət qədər işıqlandırma təmin etmək və yanıq xəsarətlərinin qarşısını almaq üçün mətbəxin təhlükəsizliyinə zəmanət vermək (məs., isti qabların çıxarılması üçün qoruyucu əlcəklər)
  • evin, alış-verişin və gündəlik işlərin idarəetməsinin təşkili.
• AMD-nin eksudativ forması müşahidə olunan xeyli şəxsin (təxminən 30%) hətta digər gözü də beş il ərzində mənfi təsirə məruz qalacaq və xəstəlik müalicə olunmuş gözdə daha da irəliləyə bilər.
• Amsler tor testindən istifadə edərək həyata keçirilmiş müntəzəm müayinə xəstəliyin izlənməsi üçün vacibdir. )"?> Xəstə torda yeni dəyişikliklər sezdikdə (xətt və ya skotomaların pozulması) müalicə üsulu axtarmalıdır.
• Qeyri-eksudativ formanın görmə qabiliyyətini pozan geniş atrofiyə və ya eksudativ formaya keçməsi də müşahidə oluna bilər.Risk dərəcəsi Bir gözdə bir böyük druz (diametri 125 µm, yəni disk kənarındakı damarın diametri) və ya piqment pozğunluğu aşkarlanarsa, 1 risk faktoru  var. Bir gözdə hər iki nəticə aşkarlandıqda, risk faktorlarının sayı 2 olur. Digər gözdə də oxşar nəticələr aşkarlandıqda müvafiq risk faktorlarının sayı 3 və ya 4 olur. Hər iki gözdə böyük olmayan, orta ölçülü druz varsa, 1 risk faktoru da əlavə edilir. Ən azı bir gözdə irəliləmiş ARMD-nin 5 illik riski 0,5% (risk faktoru yoxdur), 3% (1 risk faktoru), 12% (2 risk faktoru), 25% (3 risk faktoru) və ya 50%-dir (4 risk faktoru) . "?>
• Qeyri-eksudativ növün müəyyən formalarının AMD-nin eksudativ növünə keçməsi riski ilə əlaqələndirilir və oftalmoloq qeyri-eksudativ AMD-nin inkişaf sürətini azaltmaq üçün dərman təklif edə bilər. Dərman yüksək dozada antioksidant və mikroelement əlavələrindən (vitamin C və E, beta-karotin [siqaret çəkən şəxslər üçün nəzərdə tutulmayan beta-karotin] və mikroelement sink) ibarətdir .

Müvafiq mənbələr

• Koxreyn rəyləri
• Ədəbiyyat

Schmidt-Erfurth U, Kaiser PK, Korobelnik JF et al. Intravitreal aflibercept injection for neovascular age-related macular degeneration: ninety-six-week results of the VIEW studies. Ophthalmology 2014;121(1):193-201. Comparison of Age-related Macular Degeneration Treatments Trials (CATT) Research Group., Martin DF, Maguire MG et al. Ranibizumab and bevacizumab for treatment of neovascular age-related macular degeneration: two-year results. Ophthalmology 2012;119(7):1388-98. Age-Related Eye Disease Study Research Group. A simplified severity scale for age-related macular degeneration. AREDS Report No.18. Arch Ophthalmol 2005;123:1570-4 Age-Related Eye Disease Study Research Group. A randomized, placebo-controlled, clinical trial of high-dose supplementation with vitamins C and E, beta carotene, and zinc for age-related macular degeneration and vision loss: AREDS report no. 8. Arch Ophthalmol 2001 Oct;119(10):1417-36. "?>