Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsi

Əsas məqamlar

• Zədələnmənin ən çox rast gəlinən yeri ön aşıq-incik (anterior talofibular - FTA) bağıdır.
• Simptomlara zədələnmə yerində ağrı, şişkinlik və hematoma daxildir.  
• Rentgen müayinəsi "Ottava aşıq-baldır oynağı qaydaları" ilə müvafiq surətdə aparılmalıdır. 
• Müalicə konservativdir (funksional müalicə: qısa müddətli immobilizasiya + fiziki çalışmalar); təkrarlanan gərilmələrdə seçilmiş pasiyentlər üçün cərrahiyyə nəzərdə tutula bilər. 
• Pasiyentlərin demək olar ki, yarısında xroniki problemlərin olması gözlənilir və ilkin müalicə planlaşdırılan zaman bu nəzərə alınmalıdır.  

Prevalentlik (yayılma)

• Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilmə zədələnməsi ən çox rast gəlinən əzələ-sümük zədələnməsidir.  
• Bu travma fiziki çalışma ilə əlaqəli zədələnmələrin 20-30%-ni təşkil edir.   
  • Bütün basketbol zədələnmələrinin demək olar ki, yarısı və furbol zədələnmələrinin üçdə biri aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilmələridir.

Meyl yaradan amillər 

• Anamnezdə aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsinin olması 
• Baldır əzələlərinin gərginliyi"?>
• İncik əzələlərinin zəifliyi/parezi"?>

Zədələnmə mexanizmləri və patoloji anatomiya  

• Ayaqaltı bükülmə və inversiya 
• Zədələnmənin ən çox rast gəlinən yeri ön aşıq-incik (anterior talofibular - FTA) bağıdır.
• Daban-incik (calcaneofibular -FC) bağı həmişə digər bağ zədələnmələri ilə birlikdə olmaqla halların 10-20%-də zədələnir. 
• Arxa aşıq-incik (posterior talofibular -  FTP) bağı yalnız aşıq-baldır oynağının çıxığı ilə əlaqədə zədələnir. 

Kliniki tapıntılar 

• Lateral malleolusdan öndə və aşağıda şişikinlik və hematoma 
• Ağır dərəcəli gərilmələrdə şişkinlik bütün aşıq-baldır oynağı nahiyəsində, o cümlədən, iç tərəfdə görünür.   
• Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsi deformasiya ilə əlaqəli deyil. 
• Ağrı və şişkinlik hərəkəti məhdudlşadıracaq. 

Kliniki sınaqlar

• Deformasiyalar
• Toxunuşa həssaslıq 
• Şişkinlik 
• Siyirmə sınağı 
• İnversiya sınağı  
  • Müayinə edən şəxs bir əlini aşıq-baldır oynağından yuxarıda qoyub digər əli ilə dabanı içəri tərəfə çevirir.  
• Bağ zədələnmələri üçün sınaqlar 
  • Sıxma sınağında qamış və incik sümüklərinin aşağı hissələri birlikdə əllə sıxılır: ön qamış-incik (anterior tibiofibular -TFA) bağı nahiyəsində ağrı distal sindesmoz zədələnməsini göstərir.  
  • Bayır rotasiya sınağı: müayinə edən şəxs baldırın aşağı hissəsini bir əli ilə tutur və aşığın bayıra rotasiya edilməsinin mümkünlüyünü yoxlamaq üçün digər əli ilə ayağa bayır rotasiya tətbiq edir. Ön qamış-incik bağı nahiyəsində qeyri-stabillik və ağrı sindesmoz zədələnməsini göstərir.  

Differensial diaqnoz

• Sindesmoz zədələnməsi
• İncik saxlayıcı bağ (peroneal retinaculum) zədələnməsi 
  • İncik vətərləri lateral malleolus üzərində subluksasiya olaraq bayır topuğun arxasında ağrıya səbəb olur.
• Daban vətərinin (Axil vətəri) zədələnməsi
• Aşıqaltı (aşıq-daban) oynağın çıxığı 
• Ayaq çıxığı/sınığı 
• Aşıq sümüyünün bayır çıxnıtısının sınığı (snoubordçular)  

Aşıq-baldır oynağının radioqrafiyası üçün göstərişlər 

• "Ottava aşıq-baldır oynağı qaydaları": əgər sadalananlardan ən azı biri varsa, radioqrafiyaya göstəriş vardır:"?>
  • dörd addım belə atmaqda çətinlik və ya mümkün olmaması
  • qamış sümüyündə distal 6 sm məsafədə bayır və ya iç malleolusun arxasında palpasiya zamanı həssaslıq 
  • qayığabənzər sümüyün iç kənarında və ya beşinci ayaq darağı sümüyünün əsasında palpasiya zamanı həssaslıq 
• Daha gec mərhələdə (zədələnmədən 6 həftə sonra) kilidlənmə hissi və ya oynağın davamlı şişkinliyi aşıq sümüyünün qığırdaq zədələnməsi ilə bağlı ola bilər. KT və ya MRT müayinəsinə göstəriş ola bilər.

Müalicə 

• Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsinin müalicəsi konservativdir .
  • Soyuq tətbiqi, sıxılma, ətrafın qaldırılması

Funksional müalicə

• Aşıq-baldır oynağı nahiyəsində kənarlara rotasiyanın qarşısını almaq üçün ayrıla bilən bir ortezin köməyi ilə qısa müddətə (1-3 həftə ərzində)  immobilizasiya edilir.
  • Ortoz müalicəsi ilə müqayisədə plastik və ya gips sarğısı ilə uzunmüddətli immobilizasiya əlavə fayda vermir.
  • Ortoz müalicəsi əmək və idman fəaliyyətlərinə qayıtma vaxtları baxımından gips sarğısı ilə aparılan immobilizasiyadan daha üstündür.
  • Yapışqanlı plastrların istifadəsi dəri problemləri ilə əlaqəlidir və tövsiyə edilmir"?>.
• Hərəkət diapozonuna qayıdış və fiziki çalışmalar
  • Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsindən sonra ayaq avtomatik olaraq ayaqaltı bükülmə və inversiya vəziyyətinə çəkiləcək.
  • Fiziki çalışmalar mümkün qədər tez başlanmalıdır.
  • Baldır əzələlərinin dartışdırılması və əzələ gücləndirici fiziki çalışmalar 
  • İncik əzələləri çalışmaları 
  • Ayaq eversiya çalışmaları 
• Proprioseptiv məşqlər"?>
  • Pasient ağrı olmadan ayağına ağırlıq salmağa qabil olan kimi (zədələnmədən 1-3 həftə sonra) başlanılır. 
  • Müvazinət lövhəsi məşqləri
  • İdmançılarda idman növünə uyğun olan surətdə koordinasiya çalışmaları

Aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilmələrinin qarşısının alınması

• Anamnezdə aşıq-baldır oynağı bağlarının gərilməsinin olması təkrarlanan zədələnmə ilə əlaqəli ən çox rast gələn meyl yaradıcı faktordur. Kəskin zədələnmələr funksional müalicə və qısa-müddətli immobilizasiya ilə əsaslı müalicə edilməlidrlər. Xüsusilə, baldır əzələlərinin gərginliyinin qarşısı tez-tez aparılan dartışdırıcı çalışmalarla alınmalıdır. 
• Aşıq-baldır oynağı bağlarının təkrarlanan gərilmələri ilə olan pasientlər idman fəaliyyətləri zamanı kənarlara rotasiyanın qarşısının alınması məqsədilə aşıq-baldır oynağı nahiyəsinə dəstək vasitəsi istifadə etməyi nəzərdən keçirməlidirlər. 
• Seçilmiş hallarda cərrahi müdaxilənin nəticələri adətən yaxşıdır. Konservativ müalicə gözlənilən nəticə vermədiyi hallarda, o cümlədən, pasientdə davamlı olaraq çıxığa meyl var; subyektiv olaraq aşıq-baldır oynağıında "boşa çıxma" hissi; aşıq-baldır oynağı bağlarının təkrarlanan gərilmələri zamanı  cərrahla konsultasiya edilməlidir.

Müvafiq resurslar

• Koxreyn icmalları

Barker HB, Beynnon BD, Renström PA. Ankle injury risk factors in sports. Sports Med 1997 Feb;23(2):69-74. Hartsell HD, Spaulding SJ. Eccentric/concentric ratios at selected velocities for the invertor and evertor muscles of the chronically unstable ankle. Br J Sports Med 1999 Aug;33(4):255-8. Stiell IG, McKnight RD, Greenberg GH, McDowell I, Nair RC, Wells GA, Johns C, Worthington JR. Implementation of the Ottawa ankle rules. JAMA 1994 Mar 16;271(11):827-32. Karlsson J, Lundin O, Lind K, Styf J. Early mobilization versus immobilization after ankle ligament stabilization. Scand J Med Sci Sports 1999 Oct;9(5):299-303. Mattacola CG, Lloyd JW. Effects of a 6-Week Strength and Proprioception Training Program on Measures of Dynamic Balance: A Single-Case Design. J Athl Train 1997 Apr;32(2):127-135.