Baş beyin əzilməsi (kontuziya)

Əsas məqamlar 

• Baş beyin əzilməsi radioloji müayinə ilə aşkar olunan ən çox yayılmış baş beyin zədələnmələrindəndir. Beyin əzilməsi aşağıdakı hallarda müəyyən edilir:
• beyin zədələnməsi almış xəstələrin 10%-də aparılmış KT görüntüləməsində
• Orta və ağır dərəcəli beyin zədələnməsi almış xəstələrin yarısında. Beyin əzilməsi əksər hallarda alın və ya gicgah paylarında lokalizasiya olunur.
• Əgər başın zədələnməsi olan pasiyentdə sadalananlar olarsa baş beynin kontuziyasından şübhələnmək lazımdır: 
  • huşun pisləşməsi (QKŞ <15, baxın )
  • Əgər başın zədələnməsi olan pasiyent bir neçə dəqiqə və ya daha çox müddət ərizndə huşsuzdursa və yaddaşın itməsinin davam müddəti bir saatdan artıqdırsa"?>
  • nevroloji defisitə dəlalət edən simptomlar (hemiparez, bəbək asimmetriyası, afaziya) və ya epileptik qıcolmalar.
• Baş beyin kontuziyasının kəskin dövrdə diaqnozu başın KT görüntüləməsi əsasında aparılır.
• KT görüntüləməsi hər bir huşsuz pasiyentdə dərhal )"?> , əgər baş beyin kontuziyasına şübhə varsa təxirəsalınmaz qaydada həyata keçirilir. 
• Baş beyin kontuziyası (əzilməsi) ilə olan pasiyentdə huşun səviyyəsi və nevroloji vəziyyəti xəstəxanada monitorinq edilir. 
• Baş beyin əzilməsi ilə nəticələnmiş zədələnmələrin müalicəsi ilə əlaqədar neyrocərrahla konsultasiya aparılır. 
• Baş beyin kontuziyası və huş pozulması olan pasiyentlər əvvəlcə reanimasiya və intensiv terapiya bölməsində müalicə edilirlər.   

Diaqnostika

• Baş beyin əzilməsinin diaqnozu kliniki və radiolojidir. 
• Baş beyin kontuziyasının ağırlığı huşun səviyyəsi və huşsuzluğun davametmə müddəti ilə uzlaşır. 
• Baş beyin kontuziyası çox zaman yeganə zədələnmədir, lakin  təxminən 10% hallarda çoxsaylı zədələnmələr var. 
  • Onurğanın boyun şöbəsinin zədələnmələrini dərhal istisna etmək vacibdir. Görüntüləmə müayinələrinin (KT və ya MRT) nəticələri əldə olunana qədər pasiyent onurğanın boyun şöbəsinin zədələnməsi almış xəstə kimi müalicə olunmalıdır. 
• Huş səviyyəsinin müntəzəm olaraq  müəyyənləşdirilməsi pasiyintin monitorinqinin əsas hissəsidir.
• KT görüntüləməsi baş beyin əzilməsi yerini, qanın mümkün daha geniş yığılmasını, baş beyin mədəciklərinin vəziyyətini göstərir və kəllədaxili təzyiqin mümkün yüksəlməsi barədə məlumat verir.
• MRT müayinəsi xəsarətdən qısa müddət sonra aparıldıqda hətta kiçik kontuziyaları və hematomaları (DAZ-diffuz aksonal zədələnmə daxil omaqla) aşkar edir.  Gənc və əmək qabiliyyətli yaşda olan pasiyentlərdə MRT erkən mərhələ müayinələrinə daxil edilməlidir.

Kəskin mərhələdə müalicə

• Huşsuz və ya beyin əzilməsi ilə yanaşı huşu pisləşmiş pasiyent reanimasiya və intensiv terapiya bölməsində müalicə olunur.
• Kəllədaxili təzyiqin ölçülməsi və kəllədaxili təzyiqin yüksəlməsnin qarşısının alınması və ya müalicəsi baş beyin kontuziyası üçün xüsusi prosedurlardır.
  • Postural terapiya: pasiyentin gövdəsinin yuxarı hissəsi 30° qaldırılmış vəziyyətdə olmalıdır
  • Hipoventilyasiyadan qaçınmaq lazımdır.  Əgər pasiyent intubasiya olunubsa, artıq daşınması zamanı nəzarətli normoventilyasiya başlana bilər.
  • Kəllədaxili təzyiq qısa müddət ərzində mannitol və ya hipertonik duz məhlulu ilə nəzarət oluna biər. Qlikokortikoidlərin faydalı olması təsdiq edilməyibdir.
  • Ağır dərəcəli baş beyin kontuziyalarında profilaktik antiepileptik dərman preparatı (məsələn, fenitoin və ya levetirasetam) qısa müddətdə (təqribən bir həftə ərzində) istifadə olunmalıdır.
• Təkrar KT görüntüləməsi ilə təmin edilən əlavə məlumat gec hematomaların aşkar edilməsində və baş beyin əzilməsi ilə müşayiət olunan zədələnmələrin böyüməsinin monitorinqində faydalı ola bilər. 
• İfrat ağır hallarda kəllədaxili təzyiqin azaldılması üçün geniş dekompressiv kraniektomiya aparıla bilər. 

Sonrakı müalicə 

• Kəllədaxili təzyiqin kəskin yüksəlmə mərhələsi adətən 4-5 gündən sonra bitir. Bundan sonra hətta  təhlükəsiz hava yolu (traxeostomiya) ilə huşsuz vəziyyətdə olan xəstə adi palatada müalicə edilə bilər.
• İzlənmənin növbəti 3-4 həftəsi ərzində adətən proqnoz, eləcə də daha sonrakı müalicə və rehabilitasiya üçün ehtiyac aydınlaşır.
  • Yüngül əzilmə ilə müşayiət olunan zədələnmələr adətən normal bərpaya və işə qayıtmağa mane olmur. 
  • Huşsuzluq uzun müddət davam etdikdə, koqnitiv dəyişikliklər və xüsusilə şəxsiyyət dəyişiklikləri kimi mümkün qalıq nəticələr zamanı nevroloji rehabilitasiya proqramı və əlavə diqqət tələb olunur. Bu hallarda həm ilkin, həm də gec mərhələdə aparılmış baş beyin MRT müayinəsi zədələnmənin dərəcəsi barədə əlavə əhəmiyyətli məlumat verir.
  • Nevroloji defisitlə bağlı simptomlara dair (məsələn, ifliclər) proqnoz əsasən yaxşıdır, lakin rehabilitasiya kifayət qədər zaman ərzində davam etməlidir.
  • Epilepsiyanın rastgəlmə tezliyi birinci il ərzində 5%-dən azdır, lakin beyindaxili hematoma hallarında 30%-ə qədər yüksəldir. Pasiyentlərin yarısında 10 ildən sonra epileptik epizodlar qeydə alınmır.

Müvafiq resurslar

• Koxreyn icmalları
• Digər elmi sübutların icmalları
• Ədəbiyyat

Brandstack N. Detection of pathologic changes following traumatic brain injury using magnetic resonance imaging [Thesis]. Annales Universitatis Turkuensis D 1061, 2013

Brain Trauma Foundation. Guidelines for the management of severe traumatic brain injury. 3rd edition. Journal of neurotrauma; vol. 24, Supplement 1, 2007 .

Yang Y, Zheng F, Xu X et al. Levetiracetam Versus Phenytoin for Seizure Prophylaxis Following Traumatic Brain Injury: A Systematic Review and Meta-Analysis. CNS Drugs 2016;30(8):677-88. Alahmadi H, Vachhrajani S, Cusimano MD. The natural history of brain contusion: an analysis of radiological and clinical progression. J Neurosurg 2010;112(5):1139-45. Danish SF, Barone D, Lega BC et al. Quality of life after hemicraniectomy for traumatic brain injury in adults. A review of the literature. Neurosurg Focus 2009;26(6):E2.