Böyüklərdə qeyri - iradi çəki itkisi

Əsas məqamlar

• Qeyri - iradi, davam edən çəki itkisi çox vaxt ciddi somatik və ya psixoloji pozğunluqların əlamətidir.
• Əhəmiyyətli dərəcədə arıqlama 6 ayda bədən kütləsinin ən azı 5 - 10 %-nin azalması deməkdir. İradi çəki itkisi ilə birlikdə, qeyri - iradi çəki itkisi ya kalori qəbulunun azalması, ya da enerji sərfinin çoxalması nəticəsində baş verir.
• Ən vacib somatik səbəblərə endokrinopatiya (şəkərli diabet və hipertireoz), mədə - bağırsaq pozğunluqları və bədxassəli şişlər daxildir.
• Ən çox rast gəlinən psixoloji səbəblərə isə depressiya və anoreksiya daxildir.
• Yaşlı xəstələrdə digər tədqiqatlar aparmamışdan qabaq dişlərin vəziyyəti, yemək yemə qabiliyyəti və yemək yemə sıxlığı yoxlanılmalıdır.

Xəstəliyin səbəbləri

Endokrinoloji səbəblər

• 4 - 18% hallarda
• Hipertireoz
  • Dissimilyasiyanın artması, bağırsaqda hərəkətliliyin artması və həmçinin malabsorbsiya sindromu arıqlamağa səbəb olur.
  • Şəkərli diabet
    • Yenicə başlamış 1-ci tip şəkərli diabetdə qlükozuriya arıqlamağa və dehidratasiyaya səbəb olur.
    • Əgər şəkərli diabetə yaxşı nəzarət olunmazsa, qlükozuriyaya əlavə olaraq, əhval - ruhiyyənin dəyişməsi və mədə-bağırsaq simptomları da çəki itkisi ilə nəticələnə bilər (mədə iflicinin gecikmiş fəsadlarının ola bilməsi də yadda saxlanılmalıdır). Lakin 2-ci tip şəkərli diabetdə çəki artımına daha çox rast gəlinir.
  • Digər endokrinoloji səbəblər
    • Addison xəstəliyi
    • Hiperparatireoz (olduqca nadir əlamət)

Mədə - bağırsaq pozğunluqları

• 10 - 20% hallarda xoşxassəli mədə - bağırsaq pozğunluqlarına rast gəlinir.
• Mexanizmlərə ağrı, udmada çətinlik, ishal və malabsorbsiya daxildir.
• Qlüten xəstəliyi
  • Qlüten xəstəliyi böyüyən uşaqlarda çəki artımının az olması ilə əlaqəlidir, lakin böyüklərdə çəki itkisi heç də tez - tez rast gəlinən əlamət deyil. Daha çox xəstələrdə qan azlığı və malabsorbsiyanın digər əlamətləri müşahidə edilir.
• İltihablı bağırsaq xəstəlikləri
  • Kron xəstəliyinin artıq erkən mərhələsində və xoralı kolitin sonrakı mərhələsində çəki itkisi özünü biruzə verir .

Bədxassəli şiş xəstəlikləri

• Xəstələrin 19 - 36 %-da qeyri - iradi çəki itkisinin səbəbi bədxassəli şişlər olur.
• Xərçəng zamanı kaxeksiya bir çox metabolik dəyişikliklər ilə əlaqəlidir və kalori qəbulunun artırılması kaxeksiyanı aradan qaldırmır.
• Digər mexanizmlərə anoreksiya, ağrı, ürəkbulanması, malabsorbsiya, müalicənin əks təsirləri daxildir.
• Adətən bədxassəli şiş xəstəliyinin mövcud olmasının mümkünlüyünə dair nəticə çıxarmaq üçün ilkin qiymətləndirmə (ümumi sağlamlıq, ümumi qan analizləri, döş qəfəsinin rentgeni, aşağı bax) kifayətdir. Əgər ilkin yoxlanışların nəticələri normal olarsa, xərçəng nadir hallarda çəki itkisinə səbəb olur.

İnfeksiyalar

• 4 - 8% hallarda
• İİV
• Hepatit C və onun müalicəsi
• Digər xroniki infeksiyalar, məsələn, vərəmin yenidən aktivləşməsi

Digər somatik xəstəliklər

• Bir çox hallarda əsas vəziyyətin artıq diaqnozu qoyulur və çəki itkisi diaqnostik problemlər yaratmır.
• Yaşlılıq dövründə qida pozğunluğu çəki itkisinin əsas səbəbidir.
• İrəliləmiş ürək və ya ağciyər xəstəlikləri (9 - %), böyrək xəstəlikləri (4%)
• Serebrovaskulyar xəstəliyin fəsadları, yaddaş pozğunluqları, Parkinson xəstəliyi, amiotrofik lateral skleroz (ALS) kimi nevroloji xəstəliklər 
• İltihabi autoimmun xəstəliklər (7%). Bəzən çəki itkisi müvəqqəti artrit və ya artritin bəzi digər növlərinin diaqnozuna gətirib çıxaran simptom ola bilər.

Psixiatrik xəstəliklər

• 9 - 24% hallarda
• İnsanların yaşından və qrupundan asılı olaraq bədxassəsli şiş kimi depressiya da çəki itkisinin ən çox rast gəlinən səbəbi ola bilər.
• Anoreksiya cavan insanlarda çəki itkisi kimi müəyyən edilməlidir.
• Çəki itkisi həmçinin bipolyar affektiv pozuntunun və psixoz hallarının da xarakterik əlaməti ola bilər.

Dərmanlar

• Xəstədən arıqlamaq məqsədilə bilərəkdən istifadə etdiyi və həkim resepti olmadan qəbul etdiyi dərmanlar barədə məlumat almaq lazımdır, əksər dərmanların təsirinə dair məlumat çox azdır.
• Digər dərman vasitələri ilə birlikdə, aşağıda qeyd edilmiş resept əsasında qəbul edilən dərmanlar da çəki itkisi ilə nəticələnir: epilepsiyaya qarşı dərmanlar, əhval - ruhiyyəni dəyişən dərmanlar və şəkərli diabet əleyhinə dərmanlar. Çox vaxt xəstəliyin səbəb olduğu çəki itkisini həmin xəstəliyin müalicəsinin səbəb olduğu çəki itkisindən fərqləndirmək çətin olur.

Digər maddələrin sui - istifadəsi

• 8% hallarda
• Alkoqolun yüksək kalorili olmasına baxmayaraq, alkoqolizm çox vaxt kifayət qədər yeməməyə gətirib çıxardır. Çəki itkisi assit və qaraciyər serrozunda maye yığılması ilə nəticələnə bilər.
• Çoxlu siqaret çəkmə çox vaxt çəki itkisinə və siqaret çəkməyi dayandırma isə çəki artımına səbəb olur.
• Çəki itkisinə səbəb olan qanunsuz narkotik vasitələrinə əsasən amfetamin və digər psixomodulyatorlar, opioidlər, kokain və bir çox yeni sintetik dərmanlar daxildir.

Diaqnostik meyarlar

• Cədvələ baxın .

Araşdırma strategiyası

1. Tarixçə
   • Xəstənin qeydləri əsasında əvvəlki çəkisinə dair qeydlər yoxlanılmalı, xəstədən paltarlarının əyninə boş olub - olmaması, yaxınlarının onun arıqlamasını qeyd edib - etmədikləri soruşulmalıdır.
   • Xəstələrin yarısında çəki itkisi təsdiq edilə bilmir.
   • Anoreksiya yalnız tibbi tarixçə əsasında təyin edilə bilər.
2. Klinik tapıntılar
   • Dəri (xallar, sarılıq, piqmentasiya, venaların genişlənməsi)
   • Qarın boşluğunun palpasiyası (kütlə, limfa düyünləri, daxili orqanların ölçüsü)
   • Döş qəfəsinin, prostat vəzinin müayinəsi, ginekoloji müayinə
   • Ürək - damar sisteminin vəziyyəti
   • Nevroloji pozğunluğun olması şübhəsi
3. Döş qəfəsinin rentgen müayinəsində aşağıdakılar təyin edilir
   • Ağciyər xərçəngi
   • İltihablaşma
   • Limfa düyünlərinin genişlənməsi (limfoma, sarkoidoz)
4. Vəziyyətdən asılı olaraq, yəni, fərdi olaraq seçilmiş laboratoriya sınaqları
   • Acqarnına qanda qlükozanın səviyyəsi
   • ALT, alkalin fosfataz
   • Qanda natriumun, kaliumun, kalsiumun (albuminlə korrektə edilmiş), albuminin miqdarı
   • TSH
   • PSA
   • Sidiyin kimyəvi təhlili
   • Nəcisin kalprotektini (mədə - bağırsaq simptomları olduqda)
   • İİV testi
   • Tam qan analizi, EÇS, C-reaktiv zülal
5. Simptomlar mədə - bağırsaq etiologiyasını və ya yuxarıda qeyd edilmiş araşdırmaların çəki itkisinin səbəbini müəyyən etmədiyini göstərir.
   • Simptomlar yoğun bağırsaq xəstəliyinin olduğunu göstərməyənədək, ilk öncə mədə - bağırsağın üst hissəsinin endoskopik müayinəsi (qastroskopiya), sonra isə mədə - bağırsağın aşağı hissəsinin endoskopik müayinəsi (kolonoskopiya) aparılır. Yoğun bağırsaq xəstəliyi olduqda isə müayinə ardıcıllığı əksinə icra edilir.
   • Əgər endoskopik müayinələrdə səbəb tapılmazsa,  qarın boşluğunun görüntülü müayinəsi icra edilməlidir.
   • Sağlamlığı zəif olan yaşlı xəstələrdə araşdırmaya başlamamışdan qabaq potensial diaqnozun (xərçəng) xəstənin vəziyyətini dəyişib - dəyişməyəcəyi və hər hansı müalicənin xəstə üçün faydalı olub - olmayacağı nəzərə alınmalıdır.
6. Xəstəlik tarixçəsi və yuxarıda qeyd edilmiş araşdırmalar çəki itkisinin səbəbini müəyyən etməyib
   • Əgər xüsusi səbəb tapılmalı olarsa, o, adətən tibbi tarixçə, klinikimüayinə, effektiv şəkildə icra edilən laboratoriya sınaqları, görüntülü müayinələr və ya endoskopik müayinələr əsasında tapılır.
   • Əgər qiymətləndirmə çəki itkisinin səbəbini aşkar etməzsə, onda xəstəyə 1 - 2 il nəzarət etmək kor-koranə şəkildə daha geniş araşdırmalara başlamaqdan daha yaxşıdır.
   • 6 - 28% hallarda çəki itkisinin səbəbi bilinmir.

Mütəxəssis ilə məsləhətləşmə 

• Əgər anoreksiya nervozadan şübhələnilərsə, onda xəstənin böyüklər üçün psixiatrik klinikaya yönləndirilməsi daha yaxşı olar, bu zaman xəstənin ümumi sağlamlığı yaxşı olmalıdır.
• Əgər səbəbi bilinməyən çəki itkisi sağlamlığa zərər verən simptomlar və ya orqanların xəstəliyinə dəlalət edən tapıntılar ilə müşayiət edilərsə, təyinat əsaslandırılmış olur.
• Depressiyada olan xəstələr yerli səhiyyə protokollarına əsasən psixi sağlamlıq mərkəzlərinə yönəldilir.

Müvafiq resurslar

• Koxran icmalları