Təqdimatın sübut səviyyəsi və gücü: EBM Təlimatlarının dəlillər xülasəsində kriteriya və ifadələr
EBM Klinik protokolları
02.12.0002 • Sonuncu dəyişiklik 05.12.2011
Editors
Bütün EBM Təlimatlarının dəlillər xülasəsi, GRADE sisteminin prinsiplərinə əsasən müəyyənləşdirilmiş dəlil keyfiyyətinin dəyərini özündə cəmləşdirir. Dəlil bəyanatları, PİCO formatına (Xəstə, Müdaxilə, Müqayisə, Nəticə) malikdirlər və onlar, dəlillərin hər bir dört səviyyəsi üçün hazırlanmış standart ifadələrdən istifadə edirlər. Əgər dəlilin keyfiyyəti aşağı salınıb və yaxud da yüksəldilibsə, dəlil bəyanatından sonarkı şərhdə, standart ifadələrdən istifadə edilərək keyfiyyətin aşağı salınmasının və ya yüksəldilməsinin səbəbləri sıralanır.
Standart ifadələrin istifadə edildiyi təqdimatlar, o Dəlillər Xülasəsinə aid edilir ki, harda ki, təqdimatlar, yalnız dəlillər və EBM Təlimatlarının Redaktorlar qrupunun fikir birliyi əsasında verilə bilir. Standart ifadələrin istifadə edildiyi şərhlərdə, yüksək keyfiyyətli dəlillər əsasında zəif təqdimatların verilmə səbəbi və yaxud da aşağı keyfiyyətli dəlillər əsasında güclü təqdimatların verilmə səbəbləri göstərilir.
Inkar edilmə: Aşağıdakı cədvəllərdəki standart sözlər, " GRADE Group" nəşrləri əsasında EBM Təlimatlarının Redaktorlar Qrupu tərəfindən hazırlanmışdır. Bu iş, hələki bir inkişaf mərhələsində olan iş kimi qəbul edilməlidir.
Standart ifadəli Dəlillər Xülasəsinə dair bir nümunə
Dəlillər xülasəsinin ifadə edilmə tərzi
| Dəlilin səviyyəsi | Təsvir | İfadə tərzi * |
- * "effektli" sözünün yerinə uyğun bir fel işlədilə bilər, məsələn, "…həyatda qalma faizini artırmaq üçün meydana gəlir", "…şiddətlənmənin qarşısını almaya bilər".
- ** "Effektli ola bilər/effekti məhdudlaşdıra bilər/ziyanlı olmaq" maddələrin, klinik cəhətdən mənalı/ demək olar ki, klinik cəhətdən mənalı və ya ziyanlı təsir şəklində təklif edildiyi zaman qiymətləndirmədən istifadə edilə bilər.
- 3. *** Bu ifadə, nəticənin heç bir maddə qiymətləndirilməsi mövcud olmadıqda istifadə edilə bilər.
|
| A (yüksək) | Biz çox əminik ki, həqiqi nəticə, gözlənilən nəticəyə çox yaxındır. | …effektlidir / az effekti var / effektli deyil / ziyanlıdır… |
| B (orta) | Effektivlik dərəcəsindən orta dərəcəli əminik: Həqiqi nəticə, gözlənilən nəticəyə çox güman ki, yaxındır, lakin onun əsaslı dərəcədə fərqli olma ehtimalı da vardır. | Effektiv görünür / az effektiv görünür / effektiv görünmür / ziyanlı görünür… |
| C (aşağı) | Effektivlik dərəcəsinə əminliyimiz məhduddur: Həqiqi effekt, gözlənilən effektdən əsaslı dərəcədə fərqli ola bilər. | Effektiv ola bilər / məhdud effektə malik ola bilər / effektiv olmaya bilər / ziyanlı ola bilər… |
| D (çox aşağı) | Effektivlik dərəcəsindən çox az əminik: Həqiqi effect, gözlənilən effektdən çox güman ki, əsaslı dərəcədə fərqlidir. | Ola bilər/olmaya bilər ….effektiv/məhdud effektə malik/ziyanlı olmaq… lakin nəticələr yeterli deyil** Effektivlik haqqında kifayət qədər dəlil yoxdur… ***
|
RCTs –də yuxarı/aşağı qiymətləndirmə
| Faktor | Şərh |
Tədqiqat məhdudiyyətləri (RCTs-də)
- Gizliliyin qorunmaması
- Şəffaflığın olmaması
- xəstələrin və nəticələrin natamam mühasibatı
- Seçici nəticə hesabatında yanlışlıq
- Digər məhdudiyyətlər
|
- Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (olmaması/qeyri şəffaf vəsaitin ört-basdır edilməsi)
|
- Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (şəffaflığın olmaması).
|
- Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (mütləq nəticə ilə bağlı olan gəlirə vurulan böyük ziyan/ müalicə etmək niyyəti prinsipinə riayət edilməməsi/müqayisəli qruplarda gəlirə vurulan fərqli ziyanlar).
- 2. Qeyri mükəmməl testlərdə: mütləq nəticə ilə bağlı olan gəlirə vurulan böyük ziyan /həm müalicəyə cavab verənlərin, həm də bütü yekun nəticələri bəlli olanların analizində qüsurlar.
|
- Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (seçici nəticə hesabatı).
|
- Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (gəlir üçün erkən dayanma/ etibarsız nəticə tədbirlərinin istifadəsi /keçid prosesində daşınan effektlər/dəyərləndirmə prosesində sistematik səhflər).
|
- Tutarsızlıq
| - Tədqiqat məhdudiyyətləri , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (nəticələrdə izah edilə bilməyən dəyişkənliklər).
|
- Nəticələrin dolayılığı
| - Dolayılıq, dəlillərin keyfiyyətini azaldır (araşdırılan populyasiya ilə araşdırılma aparılması arzu edilən tədqiqatlar arasındakı fərq).
|
- Dolayılıq, dəlillərin keyfiyyətini azaldır (maraq kəsb edən müdaxilələr ilə araşdırılanlar arasındakı fərq).
|
- Dolayılıq, dəlillərin keyfiyyətini azaldır (maraq kəsb edən nəticələri ilə qeyd olunanlar arasındakı fərq: yalnız qısa-vadəli nəticələr qeyd olunmuşdur/xəstə-vacibatlı nəticələr qeyd olunmamışdır).
|
- Dolayılıq, dəlillərin keyfiyyətini azaldır (birbaşa müqayisələr mövcud deyil).
|
- Etibarsız nəticələr
| - Etibarsız nəticələr , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (geniş etibarlılıq intervalları).
|
- Etibarsız nəticələr , dəlillərin keyfiyyətini azaldır (bir neçə xəstə/bir neçə nəticə/bir neçə xəstə və nəticə).
|
- Nəşr yanlışlığı
| - Şübhəli nəşr yanlışlığı, dəlillərin keyfiyyətini azaldır (yalnız kiçik və əsasən ticari olaraq maliyyələşdirilən işlər/asimmetrik hərəkət sahəsi/vacib statistik asimmetriya).
|
- Yüksəltmə/Qiymətləndirmə
| - Dəlillərin keyfiyyəti, böyükmiqyaslı təsirlərlə artırılır.
|
- Dəlillərin keyfiyyəti, bütün məqbul qarışıqlıqların azaldılacağı təqdirdə artırılır.
|
- Dəlillərin keyfiyyəri, miqdar yönümlü cavabla artırılır.
|
| Təqdimatın formalaşdırılması / ifadəsi | |
| Müdaxilədən istifadə üçün tutarlı təqdimar (= faydalı) | tövsiyə olunur (lar) |
| Mudaxilədən istifadə üçün yetərsiz təqdimat (= çox güman ki, faydalıdır) | təklif edilir (lər) |
| Müdaxilədən istifadə edilməsi əleyhinə, yetersiz təqdimat (= faydalı olma ehtimalı yoxdur) | təklif edilə bilməz |
| Müdaxilədən istifadə üçün tutarlı təqdimat (= çox güman ki, ziyanlıdır) | tövsiyə olunmur (lar) |
Təqdimatların etibarlılıq dərəcəsinin müəyyən edilməsi
| Faktor | Şərh |
- * Bu ifadələr, yalnız alternativ müdaxilənin mövcud olması halında istifadə edilə bilər və onları əldə edilmiş daha uğurlu variant hesab etmək olar, lakin daha uğurlu nəticələrin əldə edilməsi üçün müqayisəli tədqiqatlar mövcud deyildir.
- ** Bu ifadə, yalnız aşağı keyfiyyətli dəlillərə rəğmən güclü təqdimatların verilməsi halında istifadə edilə bilər. Bu halda müdaxilənin resurs sərfiyyatı, adətən aşağı olur.
- *** Əgər dəlillərin aşağı keyfiyyəti, təqdimatların zəif olmasının yeganə səbəbidirsə, bu halda şərhə ehtiyac duyulmur.
|
| Arzu edilən və arzu edilməyən effektlər arasındakı tarazlıq | - Təqdimatlar, müalicənin faydaları və zərərləri/vacibatları arasındakı qeyri-müəyyən kompromis səbəbindən yetərsizdir (zəifdir).
- Təqdimatlar, digər müdaxilələrlə bağlı müqayisəli effektivliyə malik məlumatların çatışmazlığı səbəbindən yetərsizdir (zəifdir).*
- Təqdimatlar, müdaxilənin potensial faydalarının, açıqca məqbul zərərləri üstələdiyinə görə yetərlidir(güclüdür).**
|
| Dəlillərin keyfiyyəti | - (Təqdimatlar, dəlillərin keyfiyyətinin aşağı olması səbəbindən yetərsizdir (zəifdir)))***
|
| Dəyərlər və tərcehlər | - Təqdimatlar, nisbətən yüksək dəyərə malikdir …
|
| Xərclər (vəsait təyini) | - Təqdimatlar, qeyri şəffaf/şübhəli maliyyə-effektivliyinə görə yetərsizdir (zəifdir).
|
Ədəbiyyat
- Guyatt GH, Oxman AD, Schünemann HJ et al. GRADE başlıqları: məqalələrin yeni seriyası Journal of Clinical Epidemiology. J Clin Epidemiol 2011;64(4):380-2.
- Guyatt G, Oxman AD, Akl EA et al. GRADE başlıqları: 1. Müqəddimə-GRADE sübut profilləri və tapıntılar cədvəlinin xülasəsi. J Clin Epidemiol 2011;64(4):383-94.
- Guyatt GH, Oxman AD, Kunz R et al. GRADE başlıqları: 2. Framing sual və mühüm nəticələr barədə qərar qəbul etmək. J Clin Epidemiol 2011;64(4):395-400.
- Balshem H, Helfand M, Schünemann HJ et al. GRADE başlıqları: 3. Dəlillərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi. J Clin Epidemiol 2011;64(4):401-6.
- Guyatt GH, Oxman AD, Vist G et al. GRADE başlıqları: 4. Dəlillərin keyfiyyətini qiymətləndirin –araşdırmada mədudiyyətlər (səhf salma riski). J Clin Epidemiol 2011;64(4):407-15.
- Guyatt GH, Oxman AD, Montori V et al. GRADE başlıqları: 5. Dəlil yayım keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi. J Clin Epidemiol 2011 Jul 29 [Epub çapdan öncə].
- Guyatt G, Oxman AD, Kunz R et al. GRADE başlıqları 6. Dəlillərin doğruluğunun qiymətləndirilməsi. J Clin Epidemiol 2011 Aug 10 [Epub çapdan öncə].
- Guyatt GH, Oxman AD, Kunz R et al. GRADE başlıqları: 7. Dəlillərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi - uyğunsuzluq. J Clin Epidemiol 2011 Jul 30 [Epub çapdan öncə].
- Guyatt GH, Oxman AD, Kunz R et al. GRADE başlıqları: 8. Dəlillərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi-dolayılıq. J Clin Epidemiol 2011 Jul 29 [Epub çapdan öncə].
- Guyatt GH, Oxman AD, Sultan S et al. GRADE başlıqları: 9. Dəlillərin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi. J Clin Epidemiol 2011 Jul 29 [Epub çapdan öncə].