Başgicəllənmə

• Həmçinin bax: Yaşlılarda yıxılma və epizodik simptomların differansial daqnostikasi üçün məqalələr 

Əsaslar

• Başgiçəllənmə və duruşun pozğunluğu , servikal vertigo, ortostatik hipotenziya və vestibulyar neyronit geniş araşdırmalar olmadan tanınmalıdır.
• Əgər başgicəllənmə nevroloji simptomlarla müşahidə olunarsa bu serebral sirkulasiya pozğunluqları ilə əlaqdər ola biler (tranzitor işemik infarkti, insult). Bu vəziyyətdə xəstə simptom başlanandan 2 həftədən az vaxt müddətində təcili olaraq xəstəxana müayinələrinə göndərilir.
• Əlavə müayinələr təkrarlanan və ya uzun müddətli başdicəllənmələrdə, həmçinin nistaqmusa əlavə olaraq eşitmə və nevroloji simptomlar və ya tapıntılar müşayət olunduqda aprılır.
• Başgicəllənmə yaradan dərman yoxlanmalı və əgər mümkündürsə dozası azaldılmalıdır.
• Əksər hallarda başgicəllənməni dərmanlarla müalicə tmək məqsədəuyğun deyil. Kəskin başgicəllənmədə əgər xəstə qusarsa qusma əleyhinə dərman vasitələri təyin olunur.

Etiologiyası

• Başgicəllənmənin səbəbi  adətən oqranik funksional pozğunluqlar olur. Başgicəllənmənin ən geniş yayılmış səbəbi asağıdakılardır(rastgəlinmə tezliyi ilə sıralanmamışdır).
  • gərgin boyun
  • Başgiçəllənmə və duruşun pozğunluğu
  • ortostatik hipotenziya (ayaqüstə duran zaman,aşağı qan təzyiqi ilə əlaqədardır və əsasən yaşlılarda olur) 
  • Gərgin boyun 
    • Vestibulyar neyronit(kəskin-başlangıclı,uzun müddetli vestibulyar disfunksiya) 
    •  Menyer xəstəliyi
    •  Başqa vestibulyar funksiya pozğunluqları
      • beyincik ve beyin kötüyünün sirkulyator pozğunluğu (başqa simptomplarla əlaqədar olduqda)
      • beyincik atrofiyası (adətən uzun müddətli həddən artıq alkoqol istifadəsi ilə əlaqədardır) 
      • başgicəllənmə qocalarda yaşlanma prosesi ilə əlaqədardır (beyin,göz,müvazinət orqanları,duruşun periferik hissiyatl,ortostatizma) 
      • vəlvələ tutması (dərin və tezləşmiş tənəffüs) 
    • Ətraflı müayinələrə baxmayaraq 10% hallarda səbəb naməlum olaraq qalır.
    • .Həddən artiq dərman qəbulu zamanı yaranan başgicəllənmə geniş yayılmışdır.

•  Mükəmməl dindirilmə diaqnozun en vacib hissəsidir.
  • Xəstənin həqiqətən başgicəllənməsi varmı yoxsa sadəcə müvazinət ilə problem var?Xəstə adətən bu ikisi arasında ferqləndirmə edə bilmir.
  • Periferik sinir sistemi (polineyropatiya) və ya beyincik xəstəlikləri müvazinət problemlərinə səbəb ola bilər.
  • Başgicəllənmə firrlanma yoxsa yıxılma hissi kimidir? Sonuncu halda yıxılma hissinin müəyyən bir istiqaməti varmı?
    • Fırlanma tipli (karusel-tipli) başgicəllənmə daxili qulaq mənşəlidir.
    • Yıxılma hissini yaradan başgicəllənmə ciddilik dərəcəsindən asılı olaraq  gərgin boyun,onurğa beyni və ya beyin mənşəli ola bilər.
  •  Başgicəllənmənin başqa situasiyalar (duruşdakı dəyişiklik,başın döndürülməsi (,fırlanma,hərəkəti),fiziki güc) ilə assosiasiyası 
    • Başın duruşundaki dəyişiklik və ya hərəkəti ilə yararnan başgicəllənmə
    • Fiziki güc sərfi (əmək) zamanı yaranan başgicəllənmə vaqal refleks və ya ürək aritmiyasının əlaməti ola bilər.
  • Paroksizmal təbiətli:
    • Duruş başgicəllənməsi və TİT; qısa davametmə  müddəti,adətən bir neçə dəqiqə
    • Menyer xəstəliyinin tutması onlarla dəqiqə davam ede bilər
    •  Vestibulyar neyronit və beyincik infarktı güclü bir həftədən artıq çəkən güclü başgicəllənməsinə səbəb ola bilər.
  • Gərgin boyun simptomplarına aiddir; "qayıq göyərtəsi başgicəllənməsi" ani yana addım (yana çəkilmək)ehtiyacı, baş ağrısı,görmə itiliyində çətinliklər, ürək bulanması,baş dərisinin həssaslığı
  • Eşitmə və MSS ilə əlaqəli simptomlar.
    •  Eşitmə zəifləməsi qulaqlarda küy və ya qulaq ağrısı
      • Menyer xəstəliyi,akustik neyronoma,orta qulaq otiti
    • Paralitik simptomlar, koordinasiya pozğunluqları,diplopiya,nitq(danışıq ) yaranmasında çətinlik.
      • Serebral sirkulyasiyasında pozğunluq-infarkt yaxud qansızma
  •  Xəstənin ürəkdöyünmə və ya dös nahiyəsində narahatlıq varmı?
    • Ürək aritmiyası düşünülə bilər.
• Dərmanlara yenidən baxılması

 Klinik müayinə 

• Nistaqmusun fərqli vəziyyətlərdə müşsahidəsi(ən güvənilir METOD-gözləri böyüdən Frenzel eynəyi ilə)xüsusi ilə Diks-Halpayk testi zamanı müşahidə olunur.
  • Vestibulyar neyronitdə(üfüqi) baş verir, Menyer xəstəliyi və postural başgicəllanmə(üfüqi və qismən fırlanan nistaqm adətən arxa yarımdairəvi kanalda olan pozğunluqdan yarnır).
  • Nadir hallarda meydana gələn şaquli nistaqm adətən beyin kötüyündə olan pozğunluğu bildirir, ancaq şaquli komponent  bəzən postural başgicəllənmə ilə bağlı üfüqi nistaqm zamanı da müşahidə edilə bilər).
  • Baş titrəməsi testi üfüqi yarımdairəvi kanalın mümkün pozulmasını göstərir, xəstənin başı qəfildən təsirlənmiş tərəfə sarsıldıqda nəzər(baxış) sabit (stabil) qalmır, lakin gecikmiş düzəldici hərəkət müşahidə olunur.
• Nuxal sahənin müayinəsi:əzələ gərginliyi,boyun fəqərələrinin hərəkətləri və onların səbəb olduğu ağrı və ya həssaslıq
• Nevroloji, otoloji və qan dövranı müayinəsi
  • Romberq testi və gözübağlı yeriş testi (Unterberqer addımlama testi) tarazlığın pozulma dərəcəsini obyektiv qiymətləndirir.
  • Koordinasiya testləri
  • Kranial sinirlər, əzələ gücü ,vətər refleksləri
  • Təbil pərdəsi membranları (otit, labirintin qıcıqlanması)
  • Mümkün eşitmə qüsurlarını təyin etmək üçün tuning fork testləri
  • Xəstədə davamlı fırlanan tip başgicəllənmə,qulaqlarda küy, bir eşitmə qüsurundan şübhələnildikdə bir səs yazısı nümayiş etdirilir.
  • Ayaqüstə və oturulu qan təzyiqi, gərək olarsa ortostatizm testi
  • Ürəyin auskultasiyası və bəlkə də(ola bilsin) Holter monitorinqi  (ürək aritmiyası mümkündür)
• Boyun da əzələ gərginliyi, boyun fəqərələrinin hərəkəti və həssaslığı müayinə olunmalıdır.

Tipik əlamətlər və simptomlar

Xoşxassəli postural başgicəllənmə

• Bax
• Adətən başdönmə tutması səhər və ya gecə ərzində başlayır.
• Adətən xəstə arxasıüstə uzandıqda və ya mövqeyini dəyişdikdən sonra bir neçə saniyə döndükdə kəskinləşir. Mövqedəki yeni dəyişiklik xəfif tutmalara səbəb olacaq ki hansiki baş bir dəqiqə ərzində yerində sabit saxlanılarsa başgicəllənməsi azalacaq.
• Səbəbi ən çox arxa yarımdairəvi kanalda olur. Tutma (və nistaqmus )xəstə ziyarəti zamanı xəstənin arxası üstə  başı arxaya əyilmiş səkildə uzadılması başı aşağı və yana əyməklə yaradıla bilər (Diks-Hallpik testi).
• Üfüqi (tez-tez qismən fırlanan) nistaqm tutma  zamanı tez-tez müşahidə edilə bilər.
• Xəstələrin 90% -də tutma ümumiyyətlə 3 ay ərzində azalır, lakin təkrarlanma baş verə bilər. 

Vestibulyar nevrit (idiopatik kəskin vestibulyar disfunksiya)

• Dəqiq səbəbi məlum deyil; daxili qulaq iltihabı şübhəli bilinir.
• Sürətli başlanğıc,şiddətli fırlanan başgicəllənməsi və ürək bulanması
• Normal (simmetrik) audioqram 
• Patoloji baş titrəməsi testi
• Sağlam qulaq tərəfə spontan üfüqi fırlanan nistaqmus 
• Başqa nevroloji əlamətlər yoxdur
• Şiddətli başgicəllənmə 1-2 həftə içində keçir. Müvazinətdə mülayim çətinliyin olması daha uzun çəkir.
• Tutma adətən təkrarlanmır

Menyer xəstəliyi

• Bax 
• Semptom üçlüyü: fırlanan başgicəllənmə və ürək bulanması,qulaqda küy, dəyişkən eşitmə qüsuru
• Tutmalar 2–5 saat davam edir (20 dəq - 48 saat).
• İlkin mərhələdə tutmaların əksəriyyəti birtərəfli olur.
• Tez-tez qulaqlarda təzyiq hissi 
• Eşitmənin başlanğıcda müvəqqəti (keçici) itkisi, daha sonra aşağı tezliklərlə başlayan daxili qulaq tipli daimi eşitmə pozğunluğu ilə müşayiət olunur. Nitqin fərqləndirilməsi itir( və ya azalır).

Hiperventilyasiya (vəlvələ ilə əlaqədar başgicəllənmə)

• Bax 
• Adətən gənc insanlara təsir göstərir və ya davamlı fırlanmayan  başgicəllənmə kimi müxtəlif vəziyyətlərlə (növbələr, mağazalar, teatr kimi mühitlərdə) əlaqələdar başgicəllənmə kimi özünü göstərir. Diaqnoz orqanik səbəblər kifayət qədər əminliklə xaric edildikdən sonra edilə bilər.
• Klinik müayinədə anormal tapıntılar yoxdur, fırlanan başgicəllənməsi nistaqmus yarada bilməz.

Boyun mənşəlli başgicəllənmə

• Servikal bölgədə hərəkət və mövqe hissi pozulur.
• Əzələ gərginliyi və / və ya servikal bölgədə  sinir kökü simptomları ilə əlaqəli servikal sindromdan yaranır. 
• Tapıntılar ya gərilmiş boyun ya da çiyin əzələsidir (palpasiya nəticələri (tapıntıları) diaqnoz üçün gərəkli deyil) və ya müsbət kompressiya testidir.
• Nistaqm rast gəlinmir.

Qocalarda yaşlanma ilə əlaqədar başgicəllənməsi

• Adətən hissiyyat qavranmasının, qan dövranın, qan təzyiqinə və dərmanlara nəzarətin zəifləməsi  kimi bir neçə amilin birləşməsi nəticəsində inkişaf edir.

 Alkoqol və dərmanların yaratdığı başgicəllənmə

• Ortostatik hipotenziyaya səbəb olan dərmanlar (hipertenziya və Parkinson xəstəliyi üçün dərmanlar, trisiklik antidepresanlar, fenotiazinlər​
• Antikonvulzantlar;karbamazepin və fenitoin ataksiya və nistaqm ilə müşayiət olunan serebellar başgicəllənməyə səbəb ola bilər.
• Benzodiazepinlər
• Alkoqolun yaratdığı səbəblər
  • Xroniki istifadədə serebellar degenerasiyası: vertigo, koordinasiya çətinliyi, ataksiya və titrəmə
  • mövqe hissini zəiflədən və tarazlığın pozulmasına səbəb olan polinevopatiya.

Beyin qan dövranının pozuntuları

• Bax 
• TİT,serebral infarkt ya da serebellar və beyin kök bölgələrində beyindaxili qanaxma başgicəllənməyə səbəb ola bilər.
• Başgicəllənmə ilə yanaşı digər MSS simptomlarına da rast gəlmək olar (məsələn, diplopiya, dizartiya, ətraflarda motor və ya sensor iflic əlamətləri, koordinasiya pozuntuları).
• Ayaqların qəflətən olduğu yerdən qaçması (bəzən Menyer xəstəliyində də görülən vertebrobazilar TİT-in bir əlaməti ola bilər)
• İnsultun risk faktorları (hipertenziya, ateroskleroz, diabet) həm diaqnoz ehtimalını, həm də təkrarlanma riskini artırır.

Vestibular Şvannoma (akustik neyrinoma)

• Vestibulokoklear sinirin yavaş-yavaş inkişaf edən şişidir
• Tədricən əmələ gələn proqressiv birtərəfli eşitmə qüsuru əsas simptomdur.
• Bəzən tinnit
• Gəzinti zamanı qeyri-müəyyənlik hissi, daha nadir hallarda fırlanma tipli başgicəllənmə

Dağınıq sleroz

• Bax .
• Başlanğıc simptomlarda gəzinti zamanı başgicəllənmə və qeyri-müəyyənlik hissi ola bilər.
• Digər nevroloji simptomlar və tapıntılar diaqnozun qoyulmasına səbəb olur..

Ürək mənşəli başgicəllənmə

• Ortostatik hipotenziyada, səhər və yeməkdən sonra simptomlar daha pisdir.
• Aritmiya və keçirmə pozğunluqları başgicəllənmə (fırlanmayan tip) və kollaps tutmaları ilə müşayiət oluna bilər.
• Başgicəllənmə fiziki işlə də əlaqəli ola bilər.

Əlavə araşdırmalar

• Birincili tibb müəssisəsində müayinələr
  • Şübhəli etiologiyaya görə EKQ, laboratoriya müayinələri və Holter monitorinqi
  • Qulaq pozğunluğundan şübhələnirsinizsə, audioqram
  • Başın rentgeni faydalı deyil.
• İxtisaslaşdırılmış müayinələr
  • Serebellar və ya beyin kökü mənşəli bir səbəb olduğunda beyin MRT-si
  • Vestibulyar şvannoma (akustik neyrinoma) şübhəsində təcili olmayan beyin kökü MRT-si
  • EEQ yalnız epilepsiya şübhəsi olduqda 
• Konsultasiyalar
  • Klinik hal tarixi və statusu əsasında iş. Xəstələrin əksəriyyəti ilkin tibbi müəssisəsində mütəxəssis ilə məsləhətləşmədən menecmenti mümkündür.
  • Müşahidə olunan əlamət və simptomlardan asılı olaraq xəstə bir burun-boğaz mütəxəssisi, nevropatoloq və ya kardioloqa müraciət edilə bilər.

Müalicə

• Kəskin başgicəllənmə, qusma ilə müşayiət olunur: tablet şəklində proxlorperazin
• Postural başgicəllənmə: kanal daşlarının yerini dəyişdirmək üçün  dərman müalicəsi yoxdur
• Vestibulyar neyronitin kəskin mərhələsində, effektivliyin qəti sübutu olmadıqda da, qlükokortikoidlərin kursu təyin edilə bilər; məsələn metilprednizolon 5 gün gündə bir dəfə 64 mq, sonra 5 gün ərzində gündə 1 dəfə 32 mq.
• Digər otogen və ya təyin olunmamış başgicəllənmə: betahistin yalnız Menyer xəstəliyində istifadə olunur.
• Nevroloji pozğunluqlar: beyin qan dövranı pozğunluqlarının təkrarlanma riski müvafiq olaraq ikincili profilaktikadan təsirlənə bilər.
• Servikal mənşəli: özünü- gərmə hərəkətləri, artan fiziki fəaliyyət, fizioterapiya, akupunktur; dərman müalicəsi olaraq bəlkə bir trisiklik antidepresant istifadəsi mümkündür.
• Vəlvələ tutması: Seçici serotonin tutma inhibitorları antidepresantları birinci dərəcəli müalicəsidir.
• Təkrarlanan başgicəllənmə olan bütün xəstələr: tarazlığa nəzarəti yaxşılaşdırmaq üçün bir təlim proqramı mümkündür.
  
  • Pisləşən simptomların qüsurlu dövranı pozulmalıdır: zəif müvazinət minimal hərəkətliliyə səbəb olur və məşq olmaması tarazlığı daha da pisləşdirir.

Müvafiq mənbələr

• Koxreyn icmalı