Xoşxassəli pozisyonal patoksizmal başgicəllənmə (BPPV)

Əsasları

• Xoşxassəli pozisyonal patoksizmal başgicəllənmə (BPPV) vestibulyar pozğunluğu meydana gətirən ən çox yayılmış başgicəllənmədir.
• Ən çox yayılmış BPPV-yə, hər iki qulaqdakı arxa yarımdairəvi kanalda toplanan qalıqlar (otokoniya) səbəb olur.
• Ciddi bir mərkəzi sinir sistemi xəstəliyi səbəb olmayan yaxşı bir vəziyyətdir.
• Diaqnoz xəstənin tarixinə və klinik nəticələrə əsaslanır.
• Xəstəyə xoşxassəli xüsusiyyət və vəziyyətin yaxşı proqnozu barədə məlumat verilir və sərbəst hərəkət etməsi tövsiyə olunur.

Yayılması və əhəmiyyəti

• BPPV ən çox orta yaşlı və yaşlı insanlarda rast gəlinir. Bununla yanaşı xüsusilə baş travması sonrası daha gənc şəxslərə də təsir edə bilər.
• Başgicəllənmə ilə qarşılaşan bütün xəstələrin təxminən 25% -də BPPV var.
• BPPV digər başgicəllənmə əmələ gətirən xəstəliklərlə eyni vaxtda baş verə bilər və klinik gedişatı pisləşdirə bilər. Məsələn, Menière xəstəliyi olan xəstələr arasında BPPV-nin yayılması ümumi əhaliyə nisbətən daha yüksəkdir.
• Diaqnoz edilməmiş və müalicə edilməmiş BPPV, xəstənin funksional imkanlarını, əhval-ruhiyyəsini və həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdirir. Müalicə olunmamış BPPV, yaşlı bir xəstədə yıxılmağa meyllilik yarada bilər ki,  bu da omba və ya digər sınıqlara səbəb ola bilər və artıq evdə öhdəsindən gələ bilmədiyinə görə tibb müəssisəsinə müraciət etməsinə səbəb ola bilər. İşləmə qabiliyyətinə malik olacaq yaşda olan xəstələrin, məsələn, işdən kənarda qalmaları tələb oluna bilər.

Patofiziologiya

• Vestibulyar sistem daxili qulaqda yerləşir və üç yarımdairəvi kanaldan və iki qişalı şişkinlikdən, sferik kisədən və elliptik kisədən ibarətdir.
• Sferik kisə və elliptik kisə həmçinin otolit orqanlar kimi tanınır. Bu orqanlarda əmələ gələn qalıqlar yarımdairəvi kanallara düşdüyü zaman insan baş fırlanması ilə əlaqəli başgicəllənmə keçirir.
• Təxminən 85-95% hallarda BPPV, daxili qulaqdakı arxa yarımdairəvi kanalda qalıqların toplanması səbəb olur. Qalan hallarda BPPV qalıqların yan (üfüqi) yarımdairəvi kanalda, və (çox nadir hallarda) BPPV, ön yarımdairəvi kanalda və ya bir neçə kanalda yığılan qalıqlardan (kanalolitiaz) yaranan simptomlardan qaynaqlanır. Nadir hallarda qalıqlar kanalların sonluq orqanlarına, ampulyar kupulaya yapışır və pozisyonal başgicəllənməyə (kupulolitoz) səbəb olur.

Diaqnoz

• BPPV diaqnozu xəstə tipik anamnez verdiyi halda və Dix-Hallpike testi müsbət olduğu zaman qoyulur.
• Xəstədə aşağıdakı hallar mövcud olduğu halda, arxa yarımdairəvi kanal BPPV–si diaqnozu qoyulur:
  • xəstə başın dönməsi və ya mövqeyinin dəyişdirilməsi ilə əlaqəli təkrar başgicəllənmə epizodlarını təsvir edir.
  • Dix-Hallpike testi 5-20 dəqiqəlik və fırlanan və sürətli fazada təsir altına düşmüş qulaq tərəfə döyünən üfüqi komponentlərlə tipik nistaqm induksiya edir. Təkrar testlə cavab azalır; başgicəllənmə və nistagm ümumiyyətlə bir dəqiqə ərzində həll olunur. 
    • Testin yerinə yetirilməsindən əvvəl testin müxtəlif mərhələləri xəstəyə izah edilməlidir. Boyun zədəsi və ya testin yerinə yetirilməsinə mane olan digər skelet problemi istisna edilməlidir.
    • Test: Xəstə əvvəlcə müayinə masasına oturur və müayinə edən şəxs xəstənin başını 45 ° sağa döndərir. Müayinədən sonra xəstə başını yüngül bir uzatma ilə (üfüqi səviyyədən təxminən 20 ° aşağı) tutaraq sağ qulaq üzərində tez arxaya yatmağa kömək edir. Müayinə edən, xəstənin nistagmın gecikməsini, istiqaməti və müddətini qeyd edərək gözlərini müşahidə edir. Xəstədən başgicəllənmə və özünü necə hiss etməsi barədə soruşulur. Test sol tərəfdə təkrarlanır. Test zamanı Frenzel gözlükləri istifadə edilə bilər; onlar gözləri böyüdür və vizual fiksasiyaya mane olurlar.
• Vizual araşdırmalar, laborator tədqiqatlar, eşitmə testləri və balans tədqiqatları müayinə üçün əlavə məlumatlar təmin etmir. Onlar yalnız diaqnoz təsdiq olunmadığı halda differensial müayinə məqsədləri üçün faydalıdır.

Differensial müayinə

• Başgicəllənmələri müxtəlif səbəblərdən yarana bilər.
  • Ménière xəstəliyi qulaq simptomları, dəyişkən eşitmə itkisi və daha çox davam edən epizodlarla müşayiət olunur.
  • Vestibulyar nevrit və labirintində simptomun müddəti daha uzun, yəni bir neçə gündən həftələrə qədərdir.
  • Perilimfatik fistula xüsusilə təzyiq dəyişiklikləri ilə başgicəllənməyə səbəb olur.
  • Ön yarımdairəvi kanalın yırtıq sindromu, yəni ön yarımkürəvi kanalın üstündəki temporal sümük hissəsinin olmaması, yüksək səslər başgicəllənməsinə səbəb ola bilər.
  • Travmadan sonrakı başgicəllənmə daha nadirdir və klinik təsvirdə baş ağrısı, tinnitus, dəyişdirilmiş eşitmə və başgicəllənmə ola bilər.
  • Miqren, müxtəlif sklerozlar (MS) və törəmələrin səbəb olduğu başgicəllənmələr.
  • Beyincik infarktı; başgicəllənmədən başqa simptomlar ümumiyyətlə mövcuddur.
  • Panik pozğunluq, ortostatik hipotensiya, dərmanların mənfi təsiri (məsələn, antihipertenziv dərmanlar, antiepileptiklər) və çiyin / boyun gərginliyi.

Müalicə

• Ön yarımdairəvi kanal BPPV müalicəsi üçün müxtəlif yataq xəstəsi manevrlər (yerləşdirmə prosedurları) mövcuddur. Ən çox istifadə olunanlar Epley manevri və Semont manevridir.
• Yerləşdirmə proseduru terapiyası məşq təlimindən və farmakoterapiyadan daha təsirli olduğunu sübut etdi. Müalicə cavabı zəif olaraq qalırsa, yenidən yerləşdirmə prosedurlarını təkrarlamaq effektivdir.
• Lempert manevri  yan yarımdairəvi kanal BPPV müalicəsində istifadə olunur.
• Həvəsləndirilmiş bir xəstəyə, evdəki məşqləri yerinə yetirmək üçün göstəriş verilə bilər (xəstələrə yazılı məlumat verin). Müalicənin uğuru üçün bu manevrləri yaxşı bilən bir fizioterapevt vacib rol oynayır.
• Vestibulosuppressant dərman preparatları və anksiyolitik xeyirdən daha çox ziyan verir.
• Ağır müalicəyə davamlı vəziyyətdə qulaq mütəxəssisi ilə məsləhətləşmək lazımdır.

Əlaqəli mənbələr

• Klinik təlimatlar
• Ədəbiyyat

Liu Y, Wang W, Zhang AB et al. Epley and Semont maneuvers for posterior canal benign paroxysmal positional vertigo: A network meta-analysis. Laryngoscope 2016;126(4):951-5. Reinink H, Wegner I, Stegeman I et al. Rapid systematic review of repeated application of the epley maneuver for treating posterior BPPV. Otolaryngol Head Neck Surg 2014;151(3):399-406. Amor-Dorado JC, Barreira-Fernández MP, Aran-Gonzalez I et al. Particle repositioning maneuver versus Brandt-Daroff exercise for treatment of unilateral idiopathic BPPV of the posterior semicircular canal: a randomized prospective clinical trial with short- and long-term outcome. Otol Neurotol 2012;33(8):1401-7.