Epileptik tutmadan (qıcolmadan) sonra xəstənin müayinə edilməsi

• Epizodik əlamətlərin differensial diaqnostikası üçün bax .

Əsas

• Xəstəni müalicə edən birinci həkim, preiktal və postiktal əlamətləri və simptomları da daxil olmaqla tutmanın (qıcolmanın) gedişatını təyin etməli və qeyd etməlidir.
• Hadisə şahidlərinin ifadələri çox əhəmiyyətlidir və tutmadan dərhal sonra alınmalıdır, məsələn, hadisəni şəxsən görən və ya telefon vasitəsi ilə hadisə haqda xəbərdar olan, xəstəni müşayiət edən bir şəxsin baş verənlər haqda fikir bildirməsi çox vacibdir. Bu, düzgün diaqnozun qoyulmasında həll edici ola bilər.
• Diaqnozun təsdiqlənməsi və etioloji araşdırmalar üçün xəstə nevroloji yoxlanışlara göndərilməlidir (epilepsiya böyüklərdə olduqda, beyin şişi mümkün bir səbəb kimi nəzərə alınmalıdır).
• Beyin tomoqrafiyası, təcili yardım kimi mütləq olmasa da, tez bir zamanda təşkil olunmalıdır.
• Spirtli içkidən imtina edildiyi səbəbdən baş verən ilk tutmadan sonra göstərilən diaqnostik yanaşma epileptik tutma zamanı göstərilən yanaşma ilə eyni olmalıdır, yəni beyinin yalnız bir skanı kifayətdir.
• Əgər huşsuzluq epizodu təbiətcə tam olaraq epileptik deyilsə, yetkin bir xəstə ilk növbədə tez-tez ürək yoxlanışlarına göndərilməlidir.

Epidemiologiya və təriflər

• Hesablanmışdır ki, ümumi əhalinin 8-10% -i ömrü ərzində ən azı bir epileptik tutma keçirəcəkdir, 4-5%-də isə epilepsiya inkişaf edəcəkdir.
• 1% -dən azı aktiv epilepsiyaya sahibdir, bir sözlə davamlı farmakoloji müalicəyə ehtiyac duyur.
• Epileptik bir tutma, müxtəlif ölçülü beynin anatomik bölgələrində anormal, həddindən artıq və ya sinxronlaşdırılmış elektrikli neuronal fəaliyyətlə bağlı olan beyin funksiyasında keçici bir pozğunluqdur.
• Epilepsiya, beynidə epileptik tutmalara səbəb olan xroniki meylli və xəstələrin əlavə olaraq xəstəliyin nəticəsi kimi nevroloji, idrakı, zehni və ya sosial fəaliyyətində problem yarada biləcək bir beyin xəstəliyidir.
• Tutma bəzi təcili, müstəsna təhrikedici amil (beyin xəsarəti, beyin xəstəliyi və ya sistem pozğunluğu) ilə əlaqədardırsa, təhrikedici amil başqa bir şəkildə aradan qaldırıla və ya müalicə edilə bildiyi halda, epilepsiya kimi müalicə edilməməlidir.
• Epilepsiya diaqnozunun qoyulması üçün xəstə ən azı bir epileptik tutma keçirilməli və əlavə olaraq beyində tutmaya meyl göstərən xroniki bir amil müşahidə edilməlidir. Adətən diaqnoz yalnız təkrarlanan tutma meyli müşahidə edildikdə, yəni xəstə ən azı iki tutma keçirdikdə qoyulur.

Etiologiya

• Genetik (irsi) səbəb
  • Epilepsiya, diaqnozu qoyulmuş və ya ehtimal olunan bir genetik (irsi) pozğunluqdan qaynaqlanır və epileptik tutmalar xəstəliyin əsas əlaməti hesab olunur.
• Struktur və ya metabolik səbəb
  • Epilepsiya arxasında, epilepsiya riskinin artması səbəbi kimi bilinən bir struktur və ya metabolik bir vəziyyət və ya xəstəlik dayana bilər. Belə vəziyyətlər və ya xəstəliklər aşağıda sadalananlar ola bilər:
    • aberrant beyin qabığı inkişafı kimi anadangəlmə;
    • zədə və ya mərkəzi sinir sisteminin (MSS) infeksiyası kimi qazanılmış;
    • beyin qan dövranının pozulması, beyin şişləri, bir çox mürəkkəb sindrom kimi digər nevroloji şərtlərlə əlaqəli amillər.
• Naməlum səbəb
  • Qiymətləndirmə zamanı epilepsiya səbəbi məlum olmaya da bilər. Ancaq həmin an üçün bu, bilinməyən bir genetik və ya struktur səbəbi də ola bilər. Buna görə də bu hallarda, etiologiya mütəmadi olaraq yenidən qiymətləndirilməlidir.

Tutma (qıcolma) növləri

• Təsnifat və terminologiya üçün: bax  .
• Parsial (Fokal) tutma əlamətləri beynin məhdud bir bölgəsində zədələnməyə işarə edir və bu bölgənin disfunksiyasını əks etdirir"?>. Böyüklərdə müşahidə edilən epilepsiyanın əksəriyyəti bu qruplara aiddir:
  1. Xəstə şüurunu itirmədiyi və ya qavrama qabiliyyəti yerində olduğu parsial (fokal) tutmalar (əvvəllər: sadə qismən tutmalar), prodromal simptomlar (aura):
     1. Motorika (hərəki) əlamətləri: uzuvların qasılması, göz, baş və ya bədən duruşunun bir tərəfə çəkilməsi, vokalisiyalar və ya nitq tutulması;
     2. Sensor (hissi) əlamətlər: görmə, eşitmə, qoxu, dad, başgicəllənmə;
     3. Avtonom əlamətlər, yəni vegetativ sinir sisteminin əlamətləri: ürək döyünməsi, qarın hissəsində narahatçılıq hissi, tərləmə, qızarma, solğunluq, göz bəbəyinin böyüməsi, tüpürcək ifrazı, cinsi reaksiyalar;
     4. Zehni əlamətlər: nitq pozğunluğu, yaddaş pozğunluğu, dejà-vu hissi, anlayış pozğunluğu, qorxu hissi, narahatlıq, eyforiya, halüsinasiyalar.
  2. Xəstə şüur pozuntusu yaşadığı və ya qavrama qabiliyyəti yerində olmadığı, xarici təsirlərə cavab reaksiyasının olmadığı fokal tutmalar (əvvəllər: mürəkkəb qismən tutmalar):
     1. Epileptik tutma yuxarıda sadalanan sadə əlamətlərin biri və ya daha çoxu ilə, ya da pozulmuş şüurla başlaya bilər və ya birbaşa pozulmuş şüurla başlaya bilər;
     2. Bundan əlavə, bunlar avtomatizmlər də ola bilər, yəni bir biri ilə əlaqələndirilmiş və ya qismən əlaqələndirilmiş, mürəkkəb hərəkətlər - dodaq marçıldatma, udqunma, ətrafda məqsədsiz şəkildə dolaşma və gəzmə, paltar qurcalama, soyunma və s. kimi xəstənin özündən xəbərsiz etdiyi mənasız hərəkətlər və ya davranışlar.
  3. İkitərəfli konvulsiv qıcolmalara keçid edən fokal tutmalar (əvvəllər: ikinci dərəcəli yayılmış tutmalar):
     1. Yayılma beyinin hər iki yarımkürəsini əhatə etdiyi üçün, fokal tutmaların hər iki növü şüurun itirilməsinə və konvulsiyalara qədər irəliyə bilər.
• Yayılmış (generalizə olunmuş) tutmalar: hər iki beyin yarımkürəsində eyni vaxtda meydana gələn beynin elektrik fəaliyyətində müşahidə edilən qəfil bir narahatlıq.Tutma huşun itirilməsi ilə başlayır və konvulsiyalar hər iki tərəfdə simmetrik olur. Yayılmış (generalizə olunmuş) tutmalar aşağıdakılardan ibarətdir:
  • tonik-klonik tutmalar, yəni preiktal əlamətləri olmayan, huşun itirilməsi və konvulsiyalarla müşayiət edilən tutmalar;
  • uşaqlıqdan başlayan kiçik qısa müddətli absans tutmalar (yetkinlik dövründə başlayan pozulmuş şüurun qısa müddətli tutmaları adətən fokal mənşəlidir).

Xəstənin tarixçəsi

• Meylli amillər (yuxu məhrumiyyəti, aclıq, spirli içki qəbulu, uzun müddət istifadədən sonra spirli içkidən imtina, dərman vasitələrinin qəbulu, işığa qarşı həssaslıq);
• Tutma başlayanda xəstə nə edirdi?
• Preiktal əlamətlərin və ya bu tip hiss müşahidə olunubmu?
• Tutma keçirdiyi zaman xəstə huşunu itirmişdimi?
• Xəstə tutma keçirərkən şahid olan şəxsin təsviri;
• Tutmadan sonraki bərpa prosesi (sürətli və ya tədricən, səmt, yaddaşın zəifliyi);
• Sidik və ya nəcis ifrazı (tutulmaması)?
• Əvvəllər xəstənin tibbi yardım istəmədiyi daha kiçik tutma simptomları olubmu (məsələn, daha böyük bir tutmaya çevrilməyən, tonik-klonik tutmasının başlanğıcında meydana gələn əlamətlər)?

Kliniki nəticələr

• Əgər tutma keçirilən zaman və ya tutmadan dərhal sonra həkim xəstəni müayinə edə bilirsə, aşağıda sadalanaları qeyd etmək vacibdir:
  • səmt, çaşqınlıq, xəstənin qıcolmanı xatırlayıb-xatırlamaması;
  • zədə, zərbə, oynaqların burxulması;
  • xəstənin dilini dişləmiş olub-olmaması;
  • birtərəfli nevroloji əlamətlərin olub-olmaması (keçici bir qıcolma sonrası yaranan uzuv zəifliyi, yəni Todd iflici, fokal mənşəli epilepsiyanın göstəricisidir);
  • göz bəbəyinin böyüməsi, müsbət Babinski əlaməti;
  • tutulmadan öncə spirtli içki və ya digər sərxoşedici maddələrin həddindən artıq istifadəsinə dair dəlillərin olub-olmaması;
  • qan təzyiqi, nəbz, ürək-damar etiologiyasına dair dəlilin olub-olmaması.
• Həkimin tutmadan bir neçə gün sonra xəstəni görmədiyi halda heç bir əhəmiyyətli klinik təzahür qeyd edilmir. Buna baxmayaraq, birtərəfli nevroloji simptomlar və artan beyindaxili (kəllədaxili) təzyiq əlamətlərini axtarmaq məsləhətdir.

Laboratoriya testləri

• Qan analizi, plazmada kalsium, natrium, kalium, kreatin və kreatin kinaz, qlükoza;
• Serum TSH - tiroid stimullaşdırıcı hormon;
• EKQ - elektrokardioqrafiya (testin keçirilmə müddəti ölçülməlidir).

Nevroloji hissədə əlavə tətqiqatlar

• Diaqnostikanın məqsədi qıcolma növlərini müəyyənləşdirmək, epilepsiya sindromunu müəyyən etmək üçün xəstənin keçirdiyi tutmaların epileptik və ya qeyri-epileptik olub olmadığını təsdiqləmək, eləcə də epilepsiyanın beyin strukturu qüsuru ilə əlaqədar olub-olmadığını müəyyən etməkdir.
• Optimal nəzarət dəqiq diaqnoza əsaslanır, bir sözlə tutma növü, eləcə də epilepsiya və ya epilepsiya sindromu növü müəyyən olunmalıdır.
• EEG (elektroensefaloqrafiya):
  • Optimal vaxt tutmadan dərhal sonra mükün qədər tez bir zaman çərçivəsi hesab olunur; EEG ilk öncə xəstənin oyaq, ardından isə yatmış olduğu vəziyyətdə çəkilməlidir. EEG nəticəsində aşkarlanmış qıcıqlandırıcı amillər (tikanlar, kəskin dalğalar, tikanlı ləng dalğalar kompleksləri) epilepsiya xəstəliyinin mövcudluğunun ciddi göstəricisidir. Nəticəsi normal olan bir interiktal EEG epilepsiya xəstəliyi ehtimalını istisna etmir.
• Beynin MRT müayinəsi epilepsiya xəstəliyində ən çox tövsiyə edilən üsuldur:
  • MRT, Beynin KT (kompüter tomoqrafiyası) müayinəsi nəticəsində üzə çıxmayan aberrant serebral (beyin qabığının) inkişafı kimi etiologiyalı amilləri aşkar edə bilir;
  • Kompüter tomoqrafiyasının keçirilməsi kəskin, eləcə də MRT müayinəsi qadağa olduğu hallarda tövsiyə olunur;
  • Kəskin bir halda keçirilən KT müayinəsi və ya digər müayinələr nəticəsində epilepsiya etiologiyasının təsdiqlənmədiyi təqdirdə MRT müayinəsi tövsiyə edilir.
• MRT zamanı aşkarlanan amillər normaldırsa və tutulmalar təkrarlanmaqda davam edirsə, epilepsiya üzrə ixtisaslaşmış şöbədə xüsusi müayinə protokolu olmaqla təkrar MRT müayinəsi aparılmalıdır. Adətən təkrar keçirilən MRT ümumi MRT zamanı müşahidə edilməyən dəyişiklikləri göstərir.
• Müalicəyə müqavimət göstərən epilepsiya, atipik tutulmaların kliniki müayinəsi kimi problemli hallarda, eləcə də cərrahi əməliyyat nəzərdə tutulduqda xüsusi müayinə tələb olunur (bax):
  • EEG müayinəsini xəstənin tutma keçirdiyi zaman əldə etmək üçün davamlı olaraq ambulator EEG monitorinqi aparmaq;
  • Eyni anda video görüntü əldə etmək üçün EEG video-telemetriyası keçirmək.

Kardioloji tədqiqatlar

• Tutmanın təbiətcə tam olaraq epileptik olmadığı və nevroloji araşdırmaların dəqiq bir epileptik etiologiya göstərmədiyi hallarda differensial diaqnozun qoyulması üçün davamlı şəkildə keçirilən ambulator EEG monitorinqi və əyilmə müayinəsi edilməlidir.

Oxşar mənbələr

• Ədəbiyyat

Berg AT, Berkovic SF, Brodie MJ et al. Tutmalar və epilepsiyaların təşkili üçün yenidən nəzərdən keçirilmiş terminlər və konseptlər: Təsnifat və Terminologiya üzrə EƏBL (Epilepsiya Əleyhinə Beynəlxalq Liqa) Komissiyasının hesabatı, 2005-2009. Epilepsiya 2010; 51 (4): 676-85. "?>