Depressiya

Ümumi məlumat

• Depressiyanın ağırlıq dərəcəsini (zəif/orta/şiddətli/psixotik) qiymətləndirin, çünki müalicə rejimi buna əsasən müəyyən edilir. 
• Fəaliyyət qabiliyyətini, işdə və evdə yaranan vəziyyətləri idarə etmək bacarığını və xəstəlik məzuniyyətinə, dəstəkləyici tədbirlərə olan zəruriliyi və ya xəstəxanaya yerləşdirilmə ehtiyacını qiymətləndirin. 
• İntihar riskini qiymətləndirin və tez-tez ambulator müaicədə izləməni və xəstəxanaya yerləşdirilməni (könüllü və qeyri-könüllü psixiatriya yardımı) təmin edin. 
• Həm antidepressiv dərmanların, həm də psixoterapiyanın istifadəsi adətən doğru hesab olunur.

Xəstəliyin yayılması və gedişatı

• Depressiv pozğunluq əhalinin statistik tədqiqatlarında illik 4–5% yayılma dərəcəsi ilə və ömür boyu 15% yayılma dərəcəsi ilə yayılmış ümümi bir xəstəlikdir. Qadınlarda bu kişilərə nisbətən 1,5-2 dəfə daha çox müşahidə olunur. 
• İrsi amil və şəxsiyyət xüsusiyyətlərinə meyllilik bir çox hallarda depressiyanın başlanması, tetikleyici amil olaraq psixososial stress ilə əlaqələndirilir.
• Depressiya tez-tez mənfi bir həyat hadisəsindən (boşanma, işsizlik, itki) sonra başlayır.
• Təkrarlanan epizodlar çox yayğındır (≥ 50%).
• Depressiya dərəcəsi və intihar düşüncələri və cəhdləri çox olduqda intihar riski artır. Kişilərdə intihar nəticəsində ölüm qadınlara nisbətən daha yüksək müşahidə olunur.

Diagnoz

• Baxın

Klinik xüsusiyyətlər

• Diaqnoz həkimin verdiyi məlumata əsasən qoyulur.
• Bir çox halda xəstə öz depresif əhval-ruhiyyəsini tanımır və çəkdiyi əzabı depressiya kimi xarakterizə edə bilmir. Həmçinin simptom kriteriyalarından keçmək də xəstənin öz şəxsi təcrübəsini formalaşdırır.
• Depressiyaya uğramış xəstələr ümumiyyətlə yavaş-yavaş danışırlar və suallara gecikmiş və qısa cavablar verirlər, görünüşləri isə ürəkaçan deyildir, yavaş və sərtdir.
• Psixotik terapiyada xəstənin reallıq hissi pozulur. Həqiqi olmayan pessimizm xəyal qırıqlığı dərəcəsinə çata bilər. Xəstə həmçinin səssiz və ya təcrid olunmuş ola bilər və bəlkə də özünə qayğı göstərməyə bilər.
• Bir çox xəstə yavaşlayan bilişsel funksiyaya malikdir və onlar tez-tez konsentrasiya və yaddaş ilə bağlı çətinliklərdən şikayət edirlər.

Müalicə

• Əsas depressiyanın müalicə üsullarına aşağıdakılar daxildir:
  • idrak, psixodinamik və ya kişilərarası psixoterapiya
  • antidepressiv farmakoteraiya
  • psixoterapiya və antidepressiv farmakoterapiyanın birləşməsi
  • bəzi hallarda somatik sanatoriyada edilən müalicə  (məsələn, parlaq işıq terapiyası və ya elektrokonvulsiv terapiya [EKT})
• Kəskin mərhələdə müalicə seçimi: cədvələ baxın
• Farmakoterapiya: baxın
• Terapiyaya qarşı reaksiyanı izləyin və müalicəni xəstənin simptomları qalmayana qədər bir neçə həftə aralığında dəyişdirin.
• Əgər depressiya xəstəlik məzuniyyəti tələb edirsə, həmçinin aktiv müalicə və izləmə də tələb edir.

Kəskin mərhələdə müalicə

Farmakoterapiya

• Xəstənin narahatlıq üçün müalicəyə ehtiyacı olub olmadığını və ya psixotik simptomlar üçün antipsikotik dərmanların mümkün olub olmadığını nəzərə alın.
• Bütün kəskin dövr ərzində hər 1-3 həftədə xəstənin vəziyyətini və müalicəyə qarşı reaksiyasını izləyin.
• Əgər 2-4 həftədən sonra dəqiq bir ilkin reaksiya müşahidə olunmazsa, dərmanın dozasını artırın. 6-8 həftə ərzində müalicəyə aydın cavab verilmədiyi təqdirdə başqa bir dərmanla əvəz edin.
• Xəstə və onun ailəsinə depressiya, onun gedişatı və müalicəsi barədə ətraflı məlumat verin.

Psixoterapiya

• Psixoloji müdaxilələr xüsusilə yüngül və orta depresif pozğunluqda istifadə olunur.
• Mövcud olan vəziyyətin dəyişdirilməsi problemdir.
• Xəstə həvəsləndirilməli və müntəzəm həftəlik işlərə hazır olmalıdır. Terapiya ehtiyacı və xəstənin uyğunluğu bir psixiatr tərəfindən qiymətləndirilir.
• Alternativlər
  • Kognitiv Psixoterapiya (baxın )
  • Psixodinamik psixoterapiya
  • Kişilərarası terapiya
• Xəstəni terapiyaya yönəltmək: baxın

Elektrokonvulsiv terapiya (EKT)

• Xüsusilə əgər intihar riski varsa, ağır və psixotik depresif pozğunluqlarda göstərilir.
• Adətən psixiatrik klinikada stasionar müalicə ilə təmin olunur.
• Farmakoterapiyadan daha təsirlidir.

Parlaq işıq terapiyası"?>

• Qış depressiyasında (mövsümi affektiv pozğunluq) təsirli olduğu göstərilmişdir.
• Parlaq işıq 2500 lüks intensivliyində 30-60 dəqiqə verilir.
• Təsiri təxminən bir həftədən sonraqiymətləndirmək mümkündür.

Kəskin mərhələdən sonra müalicə

• Xəstənin simptomsuz olduğu müşahidə edildikdən sonra dərmanı 6 ay davam etdirin və bir neçə həftəlik müddətdə müalicəni azaldaraq dayandırın.
• Xəstəyə təkrarlanma riski barədə və özünə necə qayğı göstərməsi haqda məlumat verin.
• Əgər xəstədə orta və  ya daha ağır depresif pozğunluğun təkrarlanan epizodları varsa, illərlə davam edən uzunmüddətli müalicə üsulunu nəzərdən keçirin. Baxım terapiyasının zəruriliyi barədə bir psixiatrla məsləhətləşin.
• Kontrol ziyarətlərində ümumi psixoterapevtik yanaşmalardan istifadə edin.
  • Xəstəyə həyat vəziyyətini aydınlaşdırmaqda koməklik göstərin.
  • Xəstənin özünə inamının bərpa olunmasına dəstək olun.
  • Xəstənin itkilərlə bağlı əziyyət çəkməsinə dəstək olun.
  • Təhrif olunmuş depresif düşüncə tərzini dəyişdirməyə kömək edin.
  • Xəstənin sosial həyatına əməkdaşlıq edin.
  • Xəstəyə və onun ailəsinə depressiya və onun müalicəsi barədə məlumat verin.
• Lazım gəldikdə, sosial işçilərlə əməkdaşlıqda xəstəyə sosial dəstək göstərin.
• Əməyin sağlamlığı xidmətləri xəstənin işə qayıtmaq prosesində vacib rol oynayır.

Müalicənin mərhələsi və mütəxəssis məsləhətləşməsinin xüsusiyyətləri

• Aşağıdakı hallarda mütəxəssislə məsləhətləşin
  • xəstənin intihar təhlükəsi var
  • diaqnoz və ya müalicə ilə bağlı problemlər var
  • xəstə ilə əməkdaşlıqda ciddi problemlər var
  • işdən ayrılmaq təhlükəsi 2 aydan artıq müddədə davam edir
  • bipolyar pozğunlq təhlükəsi
  • uzunmüddətli baxım müalicəsinə başlamaq nəzərə alınır
  • psixoterapevtik müalicə zəruri hesab olunur.
• Müalicənn mərhələsi üçün: cədvələ baxın .

• Aşağıdakı hallarda xəstəni dərhal və ya könülsüz olaraq xəstətəxanaya yönləndirin. əgər xəstə
  • özünə qulluq edə bilmir
  • reallıq hissini açıq şəkildə itirmişdir
  • intihar cəhdi var və ya əməkdaşlıq edə bilmir.
• Xəstə xəstəxanada yerləşdirilənə qədər olan müddət ərzində müalicəni təmin edin. çünki xəstəxaya transfer olunana qədər olan mərhələdə,, məsələn, intihar riskini nəzərə alaraq təhlükə daha yüksəkdir.

Müvafiq mənbələr

• Cochrane reviews
• Other evidence summaries
• Literature