Tənəffüs yollarında yad cisim

Əsas məqamlar 

• Təxirəsalınmaz tibbi yardım telefon xidmətlərinin və səhiyyə müəssisələrinin personalı yuxarı tənəffüs yollarından yad cisimləri xaric etmək üçün edilən sadə tədbirləri bilməlidir.
• Tənəffüs yollarında artmış təzyiqin havanı yad cismin yanından ötürə bilməsinin mümkünlüyünə görə görə yad cismin xaric edilməsinin uğursuzluğundan sonra ağızdan-maskaya və ya ağızdan-ağıza ventilyasiyaya həmişə cəhd edilməlidir.  
• Əgər təxirəsalınmaz yardım üçün ləvazimat (larinqoskop, Magill tutqacı) əl altındadırsa, əvvəlcə baxış keçirin və əgər lazımdırsa ən iri yad cisimlərin ilişdiyi (böyüklərdə tipik olaraq qida tikəsi ilə) udlaq və qırtlaqüstü sahəni Magill tutqacı ilə boşaldın. Pasiyentin ağız və udlağının barmaqla kor-koranə müayinəsi tövsiyə olunmur.  

Xarici cismin xaric olunması 

• Şəkilə baxın .
• Əgər pasiyent öskürməyə qabildirsə digər müdaxilələr olmadan onu öskürməyə davam etməyə təşviq edin.
• Əgər pasiyent öskürməyə qabil deyil, lakin huşu özündədirsə:
  1. Pasiyentin yan və bir qədər arxa tərəfində duraraq başı bel səviyyəsindən aşağı olana qədər onun bədəninin yuxarı hissəsini əyin və eyni zamanda digər əlinizlə onun döş qəfəsini tutmaqla dəstək verin.
  2. Kürək sümükləri arasında biləyin ovuc səthi ilə beş bərk zərbə vurun.
  3. Hər zərbədən sonra yad cismin xaric olub olmadığını və hava yolunun obstruksiyasının aradan qalxıb-qalxmamasını yoxlayın.
• Yuxarıda verilən təlimatlar həmçinin bir yaşdan yuxarı uşaqlarda da tətbiq oluna bilər. 
• Bir yaşdan kiçik körpələr: körpəni başı aşağıya olmaqla  əlinizin ovcunda üzü üstə uzadın və gövdənin arxasına beş kəskin zərbə vurun (zərbənin gücünü körpənin ölçüsünə uyğunlaşdırın).
• Əgər obstruksiya bu zərbələrlə aradan qalxmırsa, oyaq pasiyentlərdə abdominal təkanlar  (Heimlix manevri, şəkil) sınana bilər. Daxili orqan zədələnmələrinə səbəb ola bildiyi üçün körpələrdə istifadə edilməməlidir. 
  • Əllərinizi çarpazlaşdıraraq göbəkdən yuxarıda pasiyentin qarnının yuxarı hissəsini arxadan tutaraq pasiyentin qarın boşluğu təzyiqinin yüksəlməsi, diafraqmanın qalxması və havanın ağciyərlərdən çıxması üçün yuxarıya və arxaya təkanlar edin.   
  • Əgər ehtiyac varsa beş dəfə təkrar edin.
• Əgər pasiyentin huşu özündədir, lakin yad cisim boşalmırsa beş arxa zərbə və beş abdominal təkanı əvəzləməklə yad cisim boşalana kimi davam edin.
• Əgər pasiyent huşunu itirərsə onu arxası üstə uzadın və ÜAR (ürək-ağciyər reanimasiyasını) başlayın.
• Avropa Reanimasiya Şurasının (ERC - European Resuscitation Counsil) Təlimatlarına baxın.

Larinqoskopiya və ya bronxoskopiya 

• Əgər yuxarıda göstərilən üsullar uğursuzdursa istifadə olunmalıdır.

Hava yolunun iynə ilə açılması

• Əgər yuxarı tənəffüs yolları, məsələn, üz travması ilə blokada olunubsa və intubasiya uğursuzdursa traxeya qalxanabənzər qırtlaqdan həmən aşağıda bir qalın Viggo^®  iynəsi (G14) ilə kanyulyasiya oluna bilər. Bu metod təxirəsalınmaz traxeostomiyadan daha asan və daha cəlddir. Həmçinin, satışda olan istifadəyə hazır koniotomiya dəsti də bu müdaxilə üçün istifadə edilə bilər. 
  1. Əgər cəld surətdə əldə etmək mümkündürsə fizioloji məhlulla qismən doldurulmuş şpris iynə ilə birləşdirilir. 
  2. Davamlı olaraq aspirasiya etməklə orta xətdə iynəni traxeyaya daxil edin. Şprisdə hava qovurcuqlarının olması iynənin traxeyada olmasını göstərir. Traxeyanın arxa divarını punksiya etməmək üçün ehtiyatlı olun.   
  3. Mandreni kənarlaşdırın və kanyulanı, məsələn, 20 ml-lik şpris istifadə edərək tənəffüs kisəsinə birləşdirin. 
  4. Əlinizlə saxlamaqla kanyulanın traxeyada olmasını təmin edin (kanyulanı əyməyin).
  5. Əgər lazımdırsa, nəfəsverməni sürətləndirmək üçün ilk kanyulanın yanına digər bir kanyula yerləşdirin.

Aşağı tənəffüs yoolarında yad cisim

• Ən çox 10 yaşdan kiçik uşaqlarda, xüsusilə həyatın ikinci ili ərzində rast gəlinir.
• Prinsipcə hər hansı bir xırda əşya yad cisim ola bilər. Lakin müxtəlif qida tikələri, xüsusilə qoz və qozlu şokolad ən çox rast gəlinən səbəblərdir.

Simptomlar

• Çox zaman qüvvətli öskürmə tutması ilə başlanılır. Həmçinin, ilkin mərhələyə fışıltı və hətta sianoz da daxildir.
• Simptomlar bir neçə dəqiqə ərzində davam edir və sonra yad cismin bronxda qalmasına baxmayaraq kəsilir. 
• Pnevmoniya fazasından qabaq saatlar və ya hətta günlər çəkməklə asimptom mərhələ ilə davam olunur. Bu dönəmdə ilkin hadisə artıq unudulmuş ola bilər ki, bu da diaqnozu gecikdirir və çətinləşdirir. Ona görə də həkim bu vəziyyətin erkən tarixçəsini fəal surətdə soruşmalıdır.

Diaqnoz

• Əgər heç bir digər səbəb müəyyənləşdirilmirsə uşaqda qəfil başlanan qüvvətli öskürək tutması və tənəffüsdə çətinlik yad cismin aspirasiyası kimi nəzərdən keçirilməldir.
• Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyasının əhəmiyyəti məhduddur: müayinə normal ola, atelektaz və ola bilsin ki, emfizema, sonradan isə pnevmoniya göstərə bilər.
• Qəti diaqnoz bronxoskopiya əsasındadır.

Müvafiq resurslar 

• Klinik təlimatlar

 Avropa Reanimasiya Şurasının Reanimasiya üzrə Təlimatları, 2015 (The  European Resuscitation Council Guidelines for Resuscitation 2015)