Uşaqlarda və yeniyetmələrdə qida qəbulu pozuntusu

Əsaslar

• Yemək pozuntusu ümümiyətlə yetkinlik yaşında başlayır. Qızlar arasında oğlanlara nisbətən daha çox rast gəlinir.
• Nəzərə alınmalıdır ki, yemək pozuntusunu xəstələr nadir hallarda özləri bildirirlər.
• Əksər əsas araşdırmalar ilkin səhiyyə müəssisəsində aparılır. Daha konkret diaqnoz və müalicənin planlaşdırılması ixtisaslaşdırılmış bir tibb bölməsinin məsuliyyətidir.

Ümumilikdə

• Qidalanma pozuntusu, yemək davranışının fiziki və zehni inkişafa təhlükə yaradan bir şəkildə dəyişdiyi vəziyyətlərə xasdır. Yeniyetmə özünü prinsipcə yemək və bədən çəkisi ilə xarakterizə edir. Həddən çox yemək və çəki artırma güclü təşviş və qorxu ilə sıx əlaqədardır.
• Qidalanma pozuntusunun spektrumu genişdir. Ən çox yayılmışı anoreksiya və nevrogen bulimiyadır.Bundan əlavə, həddən çox qidalanmanın gənclər arasında geniş yayıldığını göstərir.
• Simptomlara erkən reaksiya proqnoza yaxşı təsir göstərir.
• Hətta kiçik uşaqlarda tez-tez erkən qarşılıqlı fəaliyyətdəki problemlərlə əlaqəli mxtəlif yemək pozuntuları ola bilir. 
• Yemək pozğunluğu ilə əlaqəli simptomlar tələb olunan müalicəyə təsir göstərir. 

 Etiologiya

• Hal-hazırda yemək pozuntuları mənşəyinə görə çox yönlü hesab olunur. Neyrobioloji, genetik, sosial-mədəni və ailə amilləri, həmçinin fərdi inkişafla bağlı amillər yemək pozuntularına meyllilik yaradır.
• Başlanğıc adətən yetkinlik yaşındadır və pubertal dəyişiklik, zehni inkişaf mərhələsi ilə əlaqədardır.
• Nevrotik anoreksiya ən çox 14-24 yaş arasında ortaya çıxır. Bulimiya, adətən, 16-20 yaşlarında təsadüf edilir.
• Yemək pozuntuları qızlar arasında oğlanlara nisbətən 10-15 dəfə çox olur.
• Bulimiya nevrotik anoreksiyadan daha çox yayılmışdır.
• Bu yemək pozuntularının simptomları xəstəliyin gedişi zamanı anoreksiya və bulimiya arasında dəyişə bilər.

Anoreksiya üçün diaqnostik kriteriyalar

• Xəstə normal bədən çəkisini qorumaq istəmir.
• Xəstənin çəkisi, yaş və boyu gözlənilənin ən azı 15%-dir.
• Xəstə aşağı çəkidə olmasına baxmayaraq özünü obez hiss edir.
• Xəstə çəki artırmaqdan çox qorxur.
• Arıqlamağı izah edəcək başqa xəstəlik yoxdur.

Nevrogen Bulimiyanın diaqnostik kriteriyaları

• Şəxsi təcrübədə obez olmaq və yenidən çəki artırmağa qarşı güclü qorxu.
• Daimi yeməklə məşğul olma halı və yemək yeməyə qarşı qarşısı alınmaz bir istək.
• Yemək yeməyə qarşı olan idarənin itirilməsinin tərarlanan şəkildə yaşanması.
• Yemək yedikdən sonra şəxsin qusmaqla, təmizləyici və sidik qovucu dərmanlarla yeməyi bədəndən uzaqlaşdırma cəhdlərinin olması.

Simptomlar

• Anoreksiya adətən tədricən başlayan bir xəstəlikdir.
• Arıqlamaq ya çox sürətli ya da çox yavaş gedə bilər. Ümumiyyətlə xəstələr hobbilərinə və məktəbə getməyə davam edir, özlərini yaxşı hiss edirlər. Buna görə də çox vaxt ailələr uşaqlarının düzgün qidalanmamaqdan əziyyət çəkdiyinə təəccüblənirlər.
• Aşağıdakı SCOFF müayinə üsülundan götürülmüş suallar yemək pozuntusundan şübhələnən xəstəni qiymətləndirməkdə kömək edir (hər bir müsbət cavab 1 bal verir; 2 bal və daha artığı yemək pozuntusu olduğunu təstiqləyir):
  1. Özünüzü narahatedici dərəcədə dolu hiss etdiyiniz üçün qusmağa çalışırsınız?
  2. Nə qədər yeməyinizə olan nəzarəti itirdiyinizə görəqorxursunuz?
  3. Bu yaxınlarda son 3 ayı əhatə edən periodda 6 kiloqramdan çox çəki itirdiyiniz olubmu?
  4. Başqaları sizin arıq olduğunuzu deməsinə baxmayaraq özünüzü kök hiss edirsiniz?
  5. Sizcə yeməyiniz həyatınız üzərinə dominantlıqmı edir?
• İlkin araşdırmaların tərkib hissəsi kimi yemək və idman vərdişləri, böyümə və menstruasiya tarixləri qeydə alınır.Uşağın və yeniyetmənin qiymətləndirilməsi valideyni ilə birlikdə aparılmalıdır.
• Anoreksiyadan əziyyət çəkən yeniyetmələr simptomlarını inkar edirlər.Və ilkin mərhələdə bu yeniyetmələri eləcə də onların valideynlərini məlumatlandırmaq və həvəsləndirmək mühüm məsələdir. 
• Somatik simptomlara aiddir:
  • menstrual tsiklin pozulması
  • metobolizmin yavaşlaması və qəbizlik
  • nəbzin yaşaşıması və aşağı qan təzyiqi
  • sianotik və soyuq ətraflar (xüsusilə distal nahiyələr)
  • subkutan yağ təbəqəsinin azalması
• Bulimik yeniyetmələr yemək vərdişlərinin normal olmadığını bilirlər,lakin günah və utanc hissi müalicəyə müraciət etməyi gecikdirir. Və simptomlar uzun müddət ortaya çıxmaya bilir.
• Bulimiya həmçinin fiziki simptomlara daxildir:
  • menstrual tsikldə yaranan problemlər
  • elektrolit balansındakı problemlər, tez-tez qusma nəticəsində turşu-əsas balansının pozulmasının və dişin enamel qatının zədələnməsi 

Laborator göstəricilər

• Normal laborator göstəricilə qida qənulu pozuntularını istisna etmir. 
• Anoreksiyada:
  • Yüngülvari anemiya
  • Leykopenia
  • Trombositopeniya
  • Qandakı qlükozanın normalın aşağı sərhədində olması
  • Alkalin fosfatazanın adətən aşağı konsentrasiyada olması
• Nevrogen bulimiyada
  • Elektrolit pozuntusu 
  • Plazmada yüksək amilaza səviyyəsi

Differensial diaqnostika

• Çəkinin itməsinə səbəb olan somatik xəstəliklər (məsələn, malabsorbsiya, diabet, tiroid vəzinin xəstəlikləri, bəd xassəli şiş xəstəliklər)
• Psixiatrik xəstəliklər: ağır depresiya, psixoz hallar, narkotik maddədən istifadə 

Müalicə

• İlkin sorğu və əsasaraşdırmalar ilkin səhiyyə müəssisəsində aparılır.
• Şübhəli anoreksiya təstiqlənərsə, vəziyyət xəstə və yaxınlarıyla müzakirə olunmalı daha sonra müalicə təyin edilməlidir. Yüngül qidalanma pozuntusu ilkin səhiyyə müəssisəsi daxilində müdaxilə və müalicə oluna bilər.
• Yeniyetməyə və uşağa ilkin mərhələdə kifayət qədər məlumat verməklə pozğunluğun ciddiliyindən xəbərdar olmaq etmək lazımdır.
• Xəstəni müalicəyə cəlb etmək bəzən vaxt alır.
• Müalicə bölünür:
  • qidalanma vəziyyətinin bərpası
  • psixoterapevtik müalicə
• Yetərsiz bəslənmənin təsiri olaraq xəstənin həyati təhlükəsi varsa, ilkin olaraq somatik istiqamətdə müalicə başlanılmalıdır. Paralel olaraq psixiatrik müayinə və müalicə də başlana bilər.
• Psixiatrik müayinədə əlaqəli simptomlar, xəstəliyə yön verən təsirlər araşdırılır və təstiqini tapdıqda diaqnoz təstiqlənir.
• Ən yaxşı sübut yeniyetmələr arasında lap əvvəldən xəstə üçün normal bir pəhrizin bərpasında valideynə dəstək olmağı hədəfləyən ailə terapiyasının effektivliyidir.
• İrəliləyən müalicə mərhələsində fərdi terapiya aparılmalıdır. terapiyanın məqsədi yemək pozğunluğu davranışının düzəldilməsini gücləndirmək,yemək pozğunluğuna səbəb olan və onu mğhkəmləndirən amilləri düzgün təyin etmək, yeniyetmənin inkişafına təkan verməkdi.
• Uzun müddətli yetərsiz qidalanma və yetərli olmayan ambulator müalicə xəstəni məcburi müalicəyə yönəltməyə səbəbiyyət verir.

Dərman müalicəsi

• Bütün dərman müalicələri ixtisaslı həkim tərəfindən aparılmalıdır.
• Anoreksiya üçün xüsusi bir dərman müalicəsi yoxdur ancaq müşayiət olunan simptomları (misal üçün, təşviş, obsessiv-kompulsiv simptomlar, psixotik hallar) antipsixotiklərlə və antidepresantlarla müalicə edilə bilər. Bəzi araşdırmalar onu da göstərmişdir ki, fluoxetine normal çəkili anoreksiyalarda residivləşmənin qarşısını almışdır. 
• Bulimiyanın tibbi müalicəsi ilə bağlı aparılan tədqiqatların əksəriyyəti antidepresantlara yönəlmişdir. Faktiki olaraq fluoxetine-nin bulimik xəstələrin yarısında həddən artıq yemənin və qusmanı azaltdığı ortaya çıxmışdır.

Proqnoz 

• Müalicəyə və müdaxiləyə erkən yönləndirmə proqnozu yaxşılaşdırır.
• Anoreksiyanın və bulimiyanın simptomları xəstəlik zamanı dəyişə bilər.
• Qidalanma pzountuları müalicəsi çətin olan ağır bir xəstəlik qrupuna aiddir. Anoreksiyalı xəstələrin yaxın gələcəyə dair proqnozu yaxşıdır, lakin uzun müddət üçün proqnoz daha pisdir. Ölüm riski hələ də təxminən 5%-dir. Ölüm səbəbi adətən aclıq və intihar olur.
• Bulimiyanın proqnozu ilkin vaxtlarda yaxşıdır, lakin daha sonradan pisləşmə riski güclüdür.
• Qidalanma pozuntuları əsasən əhval-ruhiyyə pozğunluqları, təşviş, obsessiv-kompulsiv, psixotik və autizm spektri kimi bəzi psixiatrik pozuntularla da əlaqəlidir. Bulimiyahəmçinin impulsa nəzarət, alkohol və narkotik maddələrdən istifadəyə meylliliklə də əlaqələndir
•  
• Müvafiq mənbələr 
• Koxreyn icmalı
• Digər sübut icmallar
• Ədəbiyyat