Vitiliqo

Əsas məqamlar 

• Vitiliqo  bütün bədən boyunca  ləng proqressivləşən piqmentsizləşmiş dəri ləkələri  ilə xarakterizə olunan autoimmun xəstəlikdir.  
• Digər autoimmun xəstəliklər, xüsusilə də qalxanabənzər vəzi xəstəlikləri  zamanı,  vitiliqo ilə olan pasiyentlərə ümumi populyasiya ilə müqayisədə daha çox təsadüf olunur.
• Vitiliqo ləkələri asanlıqla günəşdən yanmağa meyillidir. 

Epidemiologiyası və patofiziologiyası

• Vitiliqo əhalinin  0.5 - 2%-ni zədələyir. Vitiliqoya  bütün irqlərdə,  kişi və qadınlar arasında bərabər təsadüf olunur. 
• Demək olar ki, xəstəliyin başlanğıcında  pasiyentlərin yarısı  20 yaşdan  aşağıdır.
• Müxtəlif tədqiqatlara əsasən,  pasiyentlərin 10 - 50%-nin həmçinin, vitiliqo ilə xəstə olan yaxın qohumları vardır. 
• Vitiliqo üçün irsiyyət  tipi  məlum deyil. Çoxsaylı həssaslıq lokusları identifikasiya olunmuşdur. Çoxsaylı genlərə təsir edən requlyasion pozğunluq  və natamam penetranlıq  da mümkündür.  
• Ən çox ehtimal edilən patofizioloji nəzəriyyə  autoimmun reaksiyası kimi,  piqment hüceyrələrinin destruksiyasını nəzərdən keçirir. 
• Dəri zədələnməsi yaxud günəş yanığı vitiliqonu tətikləyə bilər (Köbner fenomeni ). Bir çox pasiyentlər vitiliqonun baçlanğıcını hamiləlik və ya psixi gərginliklə əlaqələndirir.

Simptomları 

• Vitiligo ləkələri  (şəkillər) ətraflarda adətən simmetrik olaraq meydana çıxır (şəkillər).
• Tipik nahiyələr gövdədə göbək nahiyəsi və döş (məmə) nahiyəsindədir. Üzdə depiqmentasiya,  xarakterik olaraq ağız və gözlərin ətrafında yaranır.
• Açıq rəngli ləkələr həmçinin başın tüklü hissəsində, bədənin digər tüklü hissələrində də yarana bilər.  
• Ləkələr tədricən inkişaf edir və spontan repiqmentasiya yalnız nadir hallarda baş verə bilər.
• Zədələnmiş dəri melanositlərin tamamilə olmamasını göstərir. 
• Piqmentsizləşmiş nahiyələr günəş yanığına meyillidir və paltarla yaxud ən azı SPF 30 günəşəleyhinə kremlə qorunmalıdır. 

Müayinələr 

• Vitiligo və digər autoimmun xəstəliklər arasında əlaqə ola bilər.
• Vitiliqo zamanı laborator müayinələr 
  • Qalxanabənzər vəzi xəstəliklərinin skrininq müayinəsi (qalxanabənzər vəzi patologiyaları təqribən,  20% hallarda mövcud  olur, lakin, simptomun başlanğıcı adətən vitiliqo ilə üst - üstə düşmür.
  • Trombositlərin ümumi sayı ilə birgə qanın ümumi analizi 
  • Antinuklear antitellər 
  • Göstəriş olarsa, acqarına plazmada qlükoza 

Diferensial diaqnostikası 

• Diaqnoz klinik əlamətlərə əsasən qoyula bilər.  Ehtiyac olarsa, diaqnozu təsdiqləmək üçün histopatoloji müayinə  aparıla bilər.  
• Yayda rəngbərəng (əlvan) dəmrov zamanı dəri zədələnmələri solğun olur və vitiliqo ilə qarışıq salına bilər. Rəngbərəng dəmrovda zədələnmələr yüngül qabıqlanma ilə əlaqədardır ki, bu da vitiliqoda olmayan xüsusiyyətdir. 
• Uşaqlıq yolu,  yaxud penisin  dəmrov sklerozu ( Lichen sclerosus)  (şəkillər) vitiliqoya oxşar ola bilər. Biopsiya diaqnozun dəqiqləşdirilməsində yardımçı olacaqdır.

Müalicəsi 

• Təyin olunmuş effektiv müalicəsi yoxdur.
• Pasiyentin razılığı əsasında müalicə  etməmək qərarı verilə bilər.
• Açıq dərili pasiyentlərdə  qış aylarında ləkələr çətin nəzərə çarpır.
• Pasiyentlərin  çoxu ən çox görünən ləkələrin xüsusi seçilmiş makiyaj  və günəş qaralması effektli kosmetik vasitələrlə gizlədilməsinə qane olurlar. 
• Pasiyent dərisini günəşdən qorumalıdır, belə ki, vitiliqo ləkələri günəş yanığına meyillidir və əgər zədələnməmiş dəri nahiyələri gündən qaralarsa dərinin ləkəliliyi qabarıq nəzərə çarpacaqdır.
• Vitiliqonun müalicəsinin mümkünlüyü dermatoloqun səlahiyyətindədir.
  • Gövdə və ya ətraflarda kiçik bir nahiyə ilə məhdudlaşan  vitiliqo zamanı güclü qlükokortikoid kremləri gündə 1 dəfə maksimum 3 aylıq  yaxud 2 həftəlik müddətdə və 2 həftəlik fasilə verməklə maksimum 6 ay ərzində  istifadə edilə bilər. Pasiyentlər qlükokortikoidlərin potensial əlavə dermatoloji təsirlərinə görə nəzarətdə  olmalıdır.
  • Üzdə vitiloqo zamanı kalsinevrin inhibitorları yerli istifadə edilən 1-ci dərəcəli  terapiyadır. Uzunmüddətli müalicə aparıla bilər.
  • Dar diapazonlu UBŞ fototerapiyası da həmçinin, istifadə edilə bilər. 
  • Gənc pasiyentlərdə yenicə yaranmış vitiliqo müalicəyə yaxşı reaksiya verir. Ən pis müalicəyə cavab. adətən,  ətraflarda olur. 
• Müalicə seçimi yerli kortikosteroid, yaxud kalsinevrin ingibitorları və  yaxud dar diapazonlu UBŞ fototerapiyasıdır. 

Həyat keyfiyyəti 

• Vitiligo pasiyentin həyat keyfiyyətinə psoriaz, yaxud əllərin dermatiti qədər təsir edə bilər.  Qadınlar  kişilərə nəzərən,  vitiliqonun psixoloji təsirlərinə daha həssasdırlar. 
• Vitiligo bəzi etnik qruplar arasında daha travmatik hesab olunur.  Diferensial diaqnoz tarixi / kultural izahat verə bilər: cüzam və sifilisin gecikmiş mərhələləri  də həmçinin, ağ ləkələrlə əlaqədardır. 
• Ehtiyac olarsa, vitiliqonun müalicə variantları ilə bağlı ixtisaslaşdırılmış tibb müəssisəndə  məsləhətləşmə aparıla bilər. 
• İxtisaslaşdırılmış müalicə zamanı, müalicə protokoluna, ən azından, pasiyentin  vəziyyətinə xas həyat keyfiyyəti sorğusunun istifadəsi daxil edilməlidir. (DLQI = Dermatology Life Quality Index---Dermatoloji  Həyat Keyfiyyəti İndeksi - DHKİ  ).

Müvafiq resurlar

• Ədəbiyyat