Ağciyər xərçəngi

Əsas məqamlar 

• Ağciyər mənşəli xərçənglərin heterogen qrupu
• Məlum risk faktorları: ilk növbədə və ən əsas olaraq siqaret çəkmək; bundan əlavə bəzi peşələrdə işlə bağlı təsirə məruzqalma vasitələri  
• Risk altında olan xüsusi qruplara misal olaraq aşağıdakı xüsusiyyətlərlə olan orta  və daha yaşlı (45 yaşdan böyük) siqaret çəkənlər aiddir: 
  • adəti öskürəyin dəyişilmiş xarakteri, qanhayxırma 
  • təkrarlanan respirator infeksiyalar 
  • çəkinin itirilməsi və pozulmuş ümumi vəziyyət
• Lakin bəzi ağciyər xərçəngləri siqaret çəkməyənlərdə və ya yalnız az miqdarda siqaret çəkmiş adamlarda inkişaf edir. 

Epidemiologiya

• Bütün dünyada ağciyər xərçəngi hər hansı bir xərçəngdən daha çox kanserogen ölümə səbəb olur. 
• Rastgəlmə tezliyi siqaret çəkmənin prevalentliyi ilə uzlaşır. 
  • Məsələn, qadınlar arasında siqaret çəkmək getdikcə daha çox yayıldığından Finlandiyada qadınlarda rastgəlmə tezliyi davamlı olaraq yüksəlmişdir.   
  • Digər tərəfdən isə kişilər arasında siqaret çəkmək azaldığı üçün  yaşa görə uyğunlaşdırılmış rastgəlmə tezliyi kişilərdə azalmışdır. Məsələn, hələ də finlandiyalı  kişilərdə ağciyər xərçəngi prostat xərçəngindən sonra ikinci ən çox rast gəlinən xərçəngdir. 

Etiologiya

• Siqaret çəkmək 
  • Siqaret çəkmək  ağciyər xərçəngi hallarının 80 - 90%-nə səbəb olur.  
  • Lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, təxminən 15% hallarda pasiyentdə anamnezdə əhəmiyyət kəsb edən siqaret çəkmək yoxdur. Siqaret çəkməyənlərdə ağciyər xərçənginin patogenezi fərqlidir. 
    • Siqaret çəkməyənlərdə xüsusi olaraq meydana çıxan adenokarsinomalarda  ən yaxşı məlum olan siqnal cığırı dəyişiklikləri EGFR mutasiyaları və ALK yenidənqurmalarıdır. 
• Asbestoz
  • Asbestə əhəmiyyətli dərəcədə məruz qalmış siaqret çəkəndə ağciyər xərçənginin riski təsirə məruz qalmamış siqaret çəkməyən şəxslə müqayisədə  50 dəfəyə qədər çox yüksəlmişdir. 
• Digər 
  • Məsələn, arsen, xrom və nikel (peşə ilə bağlı məruz qalmaq) 
  • Şüalanma (xüsusilə, siqaret çəkməklə yanaşı olaraq radon təsiri)
  • Genetik meyillilik 

Histopatoloji subqruplar

• Qeyri - kiçik hüceyrəli karsinomalar - bütün ağciyər xərçənglərində payı təxminən 75% təşkil edir.
  • Yastı hüceyrəli karsinoma (30 - 40%); payı enmə üzrədir.
  • Adenokarsinoma (50%); payı qalxma üzrədir.
    • Bir sıra subtiplər, məsələn, lepidik inkişaflı (patoloji müayinədə stromal və ya vaskulyar invaziya olmadan toxunulmamış alveolyar divarların səthi boyunca şiş hüceyrələrinin proliferasiyası) şişlər və bərk adenokarsinomalar bir - birindən klinik davranışı və proqnozuna görə fərqlənir. 
  • İri hüceyrəli anaplastik karsinoma (5%)
• Kiçik hüceyrəli karsinoma - bütün ağciyər xərçənglərində payı təxminən 20%-dir. 

Simptomlar və tapıntılar  

• Simptomlar ağciyər regionunda ilkin şiş və ya metastaz səbəbindən baş verə, yaxud paraneoplastik ola bilər. Ən çox rast gəlinən simptomlara daxildir:   
  • öskürək və ya dəyişilmiş öskürək, qanhayxırma 
  • ağrılar (torakal və ekstratorakal, məsələn, sümük metastazlarından) 
  • təngnəfəslik 
  • səsin xırıltılı olması 
  • iştahanın itməsi, çəkinin itirilməsi
• Şübhəli ağciyər xərçəngində tapıntılar 
  • Döş qəfəsinin rentgen müayinəsində ağciyər qapısında və / və ya divararalığında böyümüş limfa düyünləri ilə birgə və ya bunlarsız ağciyərdə qeyri - şəffaflıq (şəkillər )
  • Boyunda, körpücük çüxurlarında və / və ya qoltuqaltı çüxurlarda böyümüş limfa düyünləri
  • Metastazlarla (baş beyin, sümüklər, ağciyərlər, qaraciyər, böyrəküstü vəzilər) əlaqəli tapıntılar 

Disseminasiya

• Döş qəfəsi daxilində disseminasiya 
  • Eyni ağciyərin digər payına, digər ağciyərə 
  • Ağciyər qapısı, divararalığı və ya qoltuqaltı limfa düyünlərinə
  • Divararalığına, iri damarlara, döş qəfəsinin divarına, perikarda, plevraya, fəqərələrə, qabırğalara və ya bazu kələfinə bilavasitə invaziya
•  Döş qəfəsindən xaric orqanlara disseminasiya 
  • Baş beyin, sümüklər, qaraciyər və böyrəküstü vəzilər ən çox qeyd edilən hədəflərdir.
• Kiçik hüceyrəli karsinoma adətən diaqnoz təyin edildiyi zaman artıq disseminə olunub. Bu bədxassəli şiş tipik olaraq erkən mərhələdə həm lokal, həm də döş qəfəsindən xaric sahələrə yayılır. Məhdud mərhələli kiçik hüceyrəli karsinomada patoloji dəyişikliklər döş qəfəsinin yalnız bir tərəfi ilə məhdudlaşıb. 

Diaqnoz 

• Döş qəfəsinin radioqrafiyası erkən mərhələdə ən vacib müayinədir.
• Əgər döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası tapıntıları və simptomlar əsasında ağciyər xərçəngi şübhəsi varsa daha sonrakı müayinələr üçün pasiyent ağciyər xəstəlikləri şöbəsinə yönəldilir.
  • Ən vacib daha sonrakı müayinələrə döş qəfəsinin və qarın boşluğunun yuxarı hissəsinin kontrastlı KT skanı və bunun nəticələri əsasında bronxoskopiya və / və ya histoloji nümunələr (birincili şişdən və / və ya metastazlardan biopsiyalar) daxildir. Bəzi hallarda PET skanı xərçəngin mərhələsinin qiymətləndirilməsi üçün əlavə məlumatlar verə bilər.
  • Ağciyər xərçənginin diaqnostikası üçün uyğun olan serum şiş analizləri mövcud deyil.
• Bir sıra pasiyentlərdə invaziv diaqnostik müayinələr hər hansı əlavə müalicə faydası ilə təmin etmir. Ona görə də belə müayinələrin aparılması həmçinin, fərdi qaydada qiymətləndirilməlidir (aşağıda müalicə imkanlarına baxın).
• Diferensial diaqnozlara gəldikdə ən vacib xəstəliklər və vəziyyətlərə, məsələn, ağciyərlərdə köhnə çapıqlar, infeksiyalar nəticəsində olan dəyişikliklər və digər bədxassəli şişlər tərəfindən törənən metastazlar daxildir.

Profilaktika

• Gənclər siqaret çəkməməlidir.
• Siqaret çəkənlər siqareti tərgitməlidir.
• Asbestə məruzqalma və digər məlum peşə karsinogenləri əleyhinə müdafiə

Müalicə 

• Müalicənin seçimi karsinomanın hüceyrə tipi (müxtəlif subtipləri və mümkün müəyyənləşdirilmiş mutasiyaları ilə qeyri - kiçik hüceyrə və ya kiçik hüceyrə) və xəstəliyin yayılma dərəcəsinə (TNM mərhələsi) əsaslanır.
• Pasiyentin ümumi vəziyyəti (ÜST 0 - 4) və yanaşı xəstəliklər də həmçinin müalicə imkanlarına və əldə edilən mümkün faydalara təsir göstərir.
• Yayılmamış qeyri - kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi üçün ilkin müalicə cərrahiyyədir: ağciyər payının və ya ağciyərin bütövlükdə rezeksiyası. Bu pasiyentlərin 20 - 25%-ə qədərində radikal cərrahiyyə mümkündür.  Radikal cərrahiyyə edilmiş bu pasiyentlərin bəzisi əməliyyatdan sonrakı sitotoksik kimyəvi terapiyadan faydalanacaq.
  • Lokal - regional yayılma (təxminən 15 - 20%) halında  pasiyentə terapiyanın bütün növlərini (cərrahiyyə, kimyəvi terapiya və şüa terapiyası) cəmləşdirən kombinə olunmuş üsul rejimləri verilir. Məsələn, kimyəvi terapiya cərrahiyyədən öncə və ya şüa terapiyası ilə eyni zamanda verilə bilər.
  • Disseminə olunmuş xəstəlikdə (50 - 60%) birinci sıra müalicə iki sitotoksik vasitənin bir kombinasiyası şəklində kimyəvi terapiyadır . Əgər xəstəlik sonradan yenidən inkişaf etməyə başlayırsa yaxşı vəziyyətdə olan pasiyentlərə ikinci sıra kimyəvi terapiya veriə bilər. Həmçinin, seçilmiş pasiyentlərdə immunoterapevtik dərman müalicəsi istifadə edilə bilər. Ağciyər xərçənginin müalicəsində immunoterapiya üzərinə intensiv tədqiqat cəhdləri yönəlmişdir.  EGFR mutasiyası və ya ALK yenidənqurması ilə  ekspressiya edilən şişlə disseminə olunmuş xəstəlikli olan bir sıra pasiyentlər molekulyar hədəfli dərmanlardan (EGFR inhibitorları, ALK inhibitorları) faydalanır. Lakin disseminə olunmuş ağciyər xərçəngi üçün sağaldıcı heç bir müalicə yoxdur. 
  • Disseminə olunmuş qeyri - kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngli bir sıra pasiyentlərdə xəstəlik hazırda məlum olan heç bir dərman terapiyasına cavab vermir. Ağır, lakin faydasız müalicə cəhdlərindən qaçınmaq üçün bunu yadda saxlamaq vacibdir.  
• Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi üçün birincili müalicə sitotoksik kimyəvi terapiyadır. Döş qəfəsinin bir yarısı ilə məhdudlaşmış xəstəlik üçün birincili müalicə kimyəvi - şüa terapiyası, yəni şüa terapiyası ilə kombinə olunmuş sitotoksiki kimyəvi terapiyadır.
  • Disseminə olunmuş pasiyentlərdə palliativ müalicə üçün ehtiyac olduqda, məsələn, sümüklərdə metastazlar üçün şüa terapiyası istifadə edilə bilər. 
  • Bu xərçəng tipində baş beyində metastazlar xeyli çox rast gəlindiyi üçün birincili terapiyada tam və ya qismən yaxşı cavab əldə edilmiş pasiyentlər üçün baş beyinə profilaktik şüa terapiyası nəzərdən keçirilə bilər. 
• Ağciyər xərçəngi pasiyentləri üçün simptomatik müalicəyə görə baxın .

Təqib

• Bütün xərçəng pasiyentləri ilə bağlı sistematik təqibdən fayda olması dəqiqləşdirilməyib. Əgər aktiv onkoloji müalicə mümkün residiv halında təmin edilə bilərsə təqibin mənası var. Təqibin məqsədi xəstəliyin residivi və ya proqresini müəyyənləşdirməkidir. Həmçinin, təqib yaxşı simptomatik müalicənin aparılmasında bir rol oynaya bilər.
• Monitorinq edilməli ən vacib parametrlər: 
  • Ümumi klinik vəziyyət, simptomların qrafiki 
  • Ağciyərlərin auskultasiyası, limfa düyünləri sahələrinin palpasiyası 
  • Döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası və əgər ehtiyac olarsa, KT skanı
  • Ümumi vəziyyət, çəki itirilməsi, ağrılar 
• Təqib zamanı serum şiş markerlərinin faydası və ya tətbiq edilə bilməsi barədə heç bir sübut yoxdur.

Proqnoz

Qeyri - kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngləri

• Bütün pasiyentlər üçün ümumi beşillik yaşama müddəti 10 -13%-dir.
• Yalnız radikal cərrahiyyə ilə müalicə olunmuş şəxslərdə beşillik yaşama müddəti 55 - 65%-dir.
• Disseminə olunmuş xərçənglərdə yaşama müddətləri subtipdən asılı olaraq dəyişir, lakin 2 ildən sonra pasiyentlərin təxminən 20%-i yaşayır.
• Kiçik hüceyrəli ağciyər xərçəngi 
  • Lokallaşmış xəstəlikdə orta yaşama müddəti təxminən 14 - 20 ay, disseminə olunmuş xəstəlikdə isə təxminən 7 - 12 aydır. Beşillik yaşama müddəti 3%-dən azdır.

Müvafiq resurslar

• Koxran icmalları
• Digər internet resursları 
• Ədəbiyyat 

Früh M, De Ruysscher D, Popat S et al. Small-cell lung cancer (SCLC): ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2013;24 Suppl 6():vi99-105. Reck M, Popat S, Reinmuth N et al. Metastatic non-small-cell lung cancer (NSCLC): ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up. Ann Oncol 2014;25 Suppl 3():iii27-39. Burdett S, Pignon JP, Tierney J et al. Adjuvant chemotherapy for resected early-stage non-small cell lung cancer. Cochrane Database Syst Rev 2015;3():CD011430.